Abraziv materiallar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 56-b. — ziyouz.com
Abraziv materiallar ABRAZIV MATERIALLAR, abrazivlar (lot. abrasio — qirtişlamoq) — mayda donador yoki kukunsimon qattiq materiallar. Ulardan çarxtoş, jilvir, qayroq va b. tayyorlanadi. Ab.m. tabiiy va sun'iy xillarga bölinadi. Olmos, korund, kvars va b. tabiiy; elektr korund, kremniy karbid (karborund), bor karbidlar sun'iydir. Sanoatda sun'iy Ab.m. keng qöllaniladi. Sun'iy korund yoki elektr korund, asosan, alyuminiy (Ş)-oksiddan iborat, u tabiiy jinslar (giltuproq va b.)ni elektr peçlarda eritib olinadi. Elektr korund juda qattiq material, 2050°S gaça t-raga çidaydi. Birmunça qovuşoq, ötkir qirrali donaçalar tarzida uvalanadi. Elektr korund tarkibida alyuminiy (Ş)-oksid köpaysa, qattiqligi va qovuşoqligi ortadi. Tarkibidagi alyuminiy (Ş)-oksidning miqdoriga köra elektr korundlar ikki xil böladi: 1 — oq elektr korund (98 — 99%, şartli belgisi — EB), 2 — normal elektr korund (91%dan kam emas, şartli belgisi — E). Kremniy karbid elektr peçda qum va toşkömir aralaşmalariga kremniy karbid hosil bölişini tezlaştiruvçi qöşimça materiallar qöşib, 1800 — 1850°S gaça qizdirib olinadi. Kremniy karbid elektr korundga nisbatan ham qattiq, ham mört. Kremniy karbid ikki xil böladi: 1 — qora kremniy karbid (qum — 95% dan 97% gaça, şartli belgisi — K4), 2 — kök yaşil kremniy karbid (qum — 97%, şartli belgisi — K4). Bor karbid qattiqligi olmosga yaqin material. U texnik borat kislota va neft koksidan iborat şixtani eritib olinadi. Qönğir-qora rangli kukun tarzida işlab çiqariladi.
Abraziv asboblarning xillari: 1 — Yassi silliklaş doirasi; 2 — konus doira; 3 — öymali disk; 4 — silliqlaş diski; 5 — halqa; 6 — silindrik kosaça; 7 — konussimon kosaça; 8 — minerallar uçun möljallangan silindrik; 9 — silindrik silliklaş kallagi; 10 — konussimon; 11 — gumbazeimon; 12 — şarsimon; 13 — kvadrat şaklli çözinçoq; 14 — uç qirrali; 15 —doiraviy; 16 — piçoqsimon; 17 — trapetsiya şaklli; 18 — qavariq-botiq; 19 — xoninglaş uçun möljallangan qayroqtoş.
Ab. m.ning asosiy körsatkiçlari: qattiqligi (MN/m2), mustahkamligi va qovuşoqligi, abraziv donalarining şakli, abrazivlik (jilvirlaş) xususiyati, donadorligi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АБРАЗИВ МАТЕРИАЛЛАР, абразивлар (лот. abrasio — қиртишламоқ) — майда донадор ёки кукунсимон қаттиқ материаллар. Улардан чархтош, жилвир, қайроқ ва б. тайёрланади. Аб.м. табиий ва сунъий хилларга бўлинади. Олмос, корунд, кварц ва б. табиий; электр корунд, кремний карбид (карборунд), бор карбидлар сунъийдир. Саноатда сунъий Аб.м. кенг қўлланилади. Сунъий корунд ёки электр корунд, асосан, алюминий (Ш)-оксиддан иборат, у табиий жинслар (гилтупроқ ва б.)ни электр печларда эритиб олинади. Электр корунд жуда қаттиқ материал, 2050°С гача т-рага чидайди. Бирмунча қовушоқ, ўткир қиррали доначалар тарзида уваланади. Электр корунд таркибида алюминий (Ш)-оксид кўпайса, қаттиқлиги ва қовушоқлиги ортади. Таркибидаги алюминий (Ш)-оксиднинг миқдорига кўра электр корундлар икки хил бўлади: 1 — оқ электр корунд (98 — 99%, шартли белгиси — ЭБ), 2 — нормал электр корунд (91%дан кам эмас, шартли белгиси — Э). Кремний карбид электр печда қум ва тошкўмир аралашмаларига кремний карбид ҳосил бўлишини тезлаштирувчи қўшимча материаллар қўшиб, 1800 — 1850°С гача қиздириб олинади. Кремний карбид электр корундга нисбатан ҳам қаттиқ, ҳам мўрт. Кремний карбид икки хил бўлади: 1 — қора кремний карбид (қум — 95% дан 97% гача, шартли белгиси — К4), 2 — кўк яшил кремний карбид (қум — 97%, шартли белгиси — К4). Бор карбид қаттиқлиги олмосга яқин материал. У техник борат кислота ва нефть коксидан иборат шихтани эритиб олинади. Қўнғир-қора рангли кукун тарзида ишлаб чиқарилади.
Абразив асбобларнинг хиллари: 1 — Ясси силликлаш доираси; 2 — конус доира; 3 — ўймали диск; 4 — силлиқлаш диски; 5 — ҳалқа; 6 — цилиндрик косача; 7 — конуссимон косача; 8 — минераллар учун мўлжалланган цилиндрик; 9 — цилиндрик силликлаш каллаги; 10 — конуссимон; 11 — гумбазеимон; 12 — шарсимон; 13 — квадрат шаклли чўзинчоқ; 14 — уч қиррали; 15 —доиравий; 16 — пичоқсимон; 17 — трапеция шаклли; 18 — қавариқ-ботиқ; 19 — хонинглаш учун мўлжалланган қайроқтош.
Аб. м.нинг асосий кўрсаткичлари: қаттиқлиги (МН/м2), мустаҳкамлиги ва қовушоқлиги, абразив доналарининг шакли, абразивлик (жилвирлаш) хусусияти, донадорлиги.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.