Abstrakt san'at

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–60-b. — ziyouz.com

Abstrakt san'at (lot. abstractus — mavhum), abstraksionizm —tasviriy san'atdagi oqim. Rangtasvir, haykaltaroşlik, grafikada asosan real narsa va hodisalarni tasvirlaşni rad etadi. 20-a. 10-y.larida Yevropa

mamlakatlarida vujudga kelib, 40-y. larning oxiri — 60-y.larning boşida keng tarqaldi. Dastlabki namunalari rus V. Kandinskiy, K. Maleviç, fransuz R. Delone va b. rassomlar tomonidan yaratildi. Keyinroq ukrain A. Arxipenko, rumin K. Brinkuşi va b. abstrakt haykaltaroşlik tajribalariga murojaat qildi.

1-jahon uruşidan keyin abstrakt şakllarni me'morlik, bezak san'ati, dizaynga tatbiq etişga, ularni mat. va muhandislik qoidalari asosida qurişga intilişlar kuzatildi (V. Tatlin, A. Pevzner, N. Gabo konstruksiyalari). 2-jahon uruşi davrida AQŞda «sof psixik avtomatizm», ğayriixtiyoriy subyektov turtki, tasodifiy rang va sifatlar uyğunligini asosiy usul qilib olgan abstrakt ekspressionizm maktabi (rassom J. Pollok, M. Tobi va b.) yuzaga keldi. 50-y.lar Yevropa, Amerika mamlakatlari tasviriy san'atida As. ustun yönalişga ay land i. 60-y.larda As. («Opart» kabi) körinişlari rivojlandi.

Örta Osiyo, jumladan Özbekiston hududida qadimdan yaratilgan tasviriy va amaliy bezak san'ati namunalaria ham As. körinişlari uçraydi. Ularda afsonaviy firdavs boğlari özining ramziy ifodasini topgan. Ayniqsa, kitobat san'atidagi abri bahor usulida yaratilgan qölyozma kitob bezaklari, abrbandi usulida tayyorlangan atlas va b. matolarning gullari bu san'atning namunasidir.

Özbekistonda tom ma'nodagi As.ga xos xususiyatlar 20-a.ning 10-y.laridan paydo böla boşladi va keyinçalik bir qator rassomlar (S. Fedorçenko, V. Ufimsev va b.) diqqatini öziga jalb etdi. Sönggi yillarda bu san'at ta'siri qisman N. Şin, A. Kedrin, B. Jalolov ijodida seziladi. ABSTRAKTLIKDAN KONKRETLIKKA ÖTIŞ — obyektni tadqiq etiş metod i; nazariy fikrlaşda obyekt haqidagi abstrakt va bir tomonlama bilişdan uni köproq konkret tasavvur etiş sari boriş; inson bilişi taraqqiyotining umumiy qonuni, dialektik mantiqning asosiy prinsipi (yana q. Abstraksiya).

Q.: Abstraksiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АБСТРАКТ САНЪАТ (лот. abstractus — мавҳум), абстракционизм —тасвирий санъатдаги оқим. Рангтасвир, ҳайкалтарошлик, графикада асосан реал нарса ва ҳодисаларни тасвирлашни рад этади. 20-а. 10-й.ларида Европа

мамлакатларида вужудга келиб, 40-й. ларнинг охири — 60-й.ларнинг бошида кенг тарқалди. Дастлабки намуналари рус В. Кандинский, К. Малевич, француз Р. Делоне ва б. рассомлар томонидан яратилди. Кейинроқ украин А. Архипенко, румин К. Бринкуши ва б. абстракт ҳайкалтарошлик тажрибаларига мурожаат қилди.

1-жаҳон урушидан кейин абстракт шаклларни меъморлик, безак санъати, дизайнга татбиқ этишга, уларни мат. ва муҳандислик қоидалари асосида қуришга интилишлар кузатилди (В. Татлин, А. Певзнер, Н. Габо конструкциялари). 2-жаҳон уруши даврида АҚШда «соф психик автоматизм», ғайриихтиёрий субъектов туртки, тасодифий ранг ва сифатлар уйғунлигини асосий усул қилиб олган абстракт экспрессионизм мактаби (рассом Ж. Поллок, М. Тоби ва б.) юзага келди. 50-й.лар Европа, Америка мамлакатлари тасвирий санъатида Ас. устун йўналишга ай ланд и. 60-й.ларда Ас. («Опарт» каби) кўринишлари ривожланди.

Ўрта Осиё, жумладан Ўзбекистон ҳудудида қадимдан яратилган тасвирий ва амалий безак санъати намуналариа ҳам Ас. кўринишлари учрайди. Уларда афсонавий фирдавс боғлари ўзининг рамзий ифодасини топган. Айниқса, китобат санъатидаги абри баҳор усулида яратилган қўлёзма китоб безаклари, абрбанди усулида тайёрланган атлас ва б. матоларнинг гуллари бу санъатнинг намунасидир.

Ўзбекистонда том маънодаги Ас.га хос хусусиятлар 20-а.нинг 10-й.ларидан пайдо бўла бошлади ва кейинчалик бир қатор рассомлар (С. Федорченко, В. Уфимцев ва б.) диққатини ўзига жалб этди. Сўнгги йилларда бу санъат таъсири қисман Н. Шин, А. Кедрин, Б. Жалолов ижодида сезилади. АБСТРАКТЛИКДАН КОНКРЕТЛИККА ЎТИШ — объектни тадқиқ этиш метод и; назарий фикрлашда объект ҳақидаги абстракт ва бир томонлама билишдан уни кўпроқ конкрет тасаввур этиш сари бориш; инсон билиши тараққиётининг умумий қонуни, диалектик мантиқнинг асосий принципи (яна қ. Абстракция).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.