Aççi surilmasi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 826–827-b. — ziyouz.com
Aççi surilmasi AÇÇI (ATÇI) SURILMASI - Ohangaron daryosi yuqori oqimining çap sohilida 1972 y. bahorida vujudga kelgan ulkan surilma. Sahni 8 km2 bölgan 800 mln. m3 hajmdagi toğ jinsi surila boşladi. A. s.ning dastlabki belgilari 70-y.lar avvalida namoyon bulgan. Mikrorelyefda eng köp jiddiy uzgarişlar 1973 y.dan boşlangan (yirik yoriqlar paydo böldi, turar joy binolari va inşootlar şikastlandi, avtomobil yöllari va Ohangaron daryosi köprigi deformatsiyalandi). Surilma Teşiktoş şaharçasini, «Yerostigaz» st-yasi va Angren ş. quyi qismini bosişi hamda Angren GRESga suv beruvçi kanalni tösib, kömir havzasini suv ostida qoldiriş xavfini tuğdirdi. Surilma tezligi dastlab sutkasiga 1—2 mm, keyinroq 17 mm ga yetdi. Dunyoda eng katta surilmalardan biri bölgan A. s.ning paydo bölişiga u yerda 8 km2 maydonda 1947 y.dan şaxta usulida uzluksiz kömir qazib olinişi, 1961 y.dan kömirning bir qismini yer ostida gazga aylantirilişi natijasida böşliq paydo bölişi, 40—65 m qalinlikda 60 mln. m3 kon çiqindilari tökmasi (otval)ning uyumlanişi, ya'ni nazoratsiz antropogen omillar sabab böldi. Bularning barçasi toğ jinslari qatlamida tabiiy muvozanatning buzilişiga olib keldi. Kömirning şaxta usulida qazib olinişi, 100—130 m çuqurlikda 5—15 m qalinlikdagi kömir qatlamining gazga aylantirilişi 1960 y.dayoq 60 ga yerda surilma sodir bulişiga, yer usti qatlamining 45 m gaça surilişi va 4—15 m çökişiga sabab bulgan edi. Zagsan surilmasi ham yer osti suvlari rejimini özgartirdi. A. s. favqulodda murakkab va xavfli vaziyatni vujudga keltirdi. Uni bartaraf etiş maqsadida respublika hukumatining maxsus qarori asosida tezkor ekspert-metodik kengaş taşkil qilinib, unga tegişli taşkilotlar jalb qilindi. Kölami jihatidan ulkan falokat keltirib çiqarişi ayon bölgan surilmaning zudlik b-n töxtatib qoliş çora-tadbirlari belgilandi. Tavsiyalarni muvofiqlaştiriş va amaliy işlarni bajariş Geologiya va mineral resurslar davlat qömitasining «Özbekgidrogeologiya» birlaşmasi zimmasiga yuklandi. Yuzdan ortiq burgilaş işlari olib borildi va surilma maydonining muhandislik-geologik va gidrogeologik holatlari örganildi. Surilmani töxtatiş uçun 120 mln.m3 hajmda toğ jinsi keltirilib daryo buyiga 3,2 km masofaga yotqizildi va damba (kontrfos) hosil qilindi. Teşiktoşning 13 ming aholisi boşqa yerga köçirildi, Ohangaron daryosi yangi özan (6 km li aylanma kanal)ga burib yuborildi. A. s. tezligi kamaytirila borib, 17 yildan keyin töxtaş fazasiga erişildi. Surilmaning barqarorlaştirişga erişilişi tabiiy ofatlarning oldini olişda jahon amaliyotida katta voqea böldi. A. s.ni «Özbekgidrogeologiya» birlaşmasi qoşidagi Xavfli geologik jarayonlarni kuzatiş davlat xizmati tomonidan nazorat qilib boriş davom etmoqda.
Olimjon Oxunjonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЧЧИ (АТЧИ) СУРИЛМАСИ - Оҳангарон дарёси юқори оқимининг чап соҳилида 1972 й. баҳорида вужудга келган улкан сурилма. Саҳни 8 км2 бўлган 800 млн. м3 ҳажмдаги тоғ жинси сурила бошлади. А. с.нинг дастлабки белгилари 70-й.лар аввалида намоён булган. Микрорельефда энг кўп жиддий узгаришлар 1973 й.дан бошланган (йирик ёриқлар пайдо бўлди, турар жой бинолари ва иншоотлар шикастланди, автомобиль йўллари ва Оҳангарон дарёси кўприги деформацияланди). Сурилма Тешиктош шаҳарчасини, «Еростигаз» ст-яси ва Ангрен ш. қуйи қисмини босиши ҳамда Ангрен ГРЭСга сув берувчи канални тўсиб, кўмир ҳавзасини сув остида қолдириш хавфини туғдирди. Сурилма тезлиги дастлаб суткасига 1—2 мм, кейинроқ 17 мм га етди. Дунёда энг катта сурилмалардан бири бўлган А. с.нинг пайдо бўлишига у ерда 8 км2 майдонда 1947 й.дан шахта усулида узлуксиз кўмир қазиб олиниши, 1961 й.дан кўмирнинг бир қисмини ер остида газга айлантирилиши натижасида бўшлиқ пайдо бўлиши, 40—65 м қалинликда 60 млн. м3 кон чиқиндилари тўкмаси (отвал)нинг уюмланиши, яъни назоратсиз антропоген омиллар сабаб бўлди. Буларнинг барчаси тоғ жинслари қатламида табиий мувозанатнинг бузилишига олиб келди. Кўмирнинг шахта усулида қазиб олиниши, 100—130 м чуқурликда 5—15 м қалинликдаги кўмир қатламининг газга айлантирилиши 1960 й.даёқ 60 га ерда сурилма содир булишига, ер усти қатламининг 45 м гача сурилиши ва 4—15 м чўкишига сабаб булган эди. Загсан сурилмаси ҳам ер ости сувлари режимини ўзгартирди. А. с. фавқулодда мураккаб ва хавфли вазиятни вужудга келтирди. Уни бартараф этиш мақсадида республика ҳукуматининг махсус қарори асосида тезкор эксперт-методик кенгаш ташкил қилиниб, унга тегишли ташкилотлар жалб қилинди. Кўлами жиҳатидан улкан фалокат келтириб чиқариши аён бўлган сурилманинг зудлик б-н тўхтатиб қолиш чора-тадбирлари белгиланди. Тавсияларни мувофиқлаштириш ва амалий ишларни бажариш Геология ва минерал ресурслар давлат қўмитасининг «Ўзбекгидрогеология» бирлашмаси зиммасига юкланди. Юздан ортиқ бургилаш ишлари олиб борилди ва сурилма майдонининг муҳандислик-геологик ва гидрогеологик ҳолатлари ўрганилди. Сурилмани тўхтатиш учун 120 млн.м3 ҳажмда тоғ жинси келтирилиб дарё буйига 3,2 км масофага ётқизилди ва дамба (контрфос) ҳосил қилинди. Тешиктошнинг 13 минг аҳолиси бошқа ерга кўчирилди, Оҳангарон дарёси янги ўзан (6 км ли айланма канал)га буриб юборилди. А. с. тезлиги камайтирила бориб, 17 йилдан кейин тўхташ фазасига эришилди. Сурилманинг барқарорлаштиришга эришилиши табиий офатларнинг олдини олишда жаҳон амалиётида катта воқеа бўлди. А. с.ни «Ўзбекгидрогеология» бирлашмаси қошидаги Хавфли геологик жараёнларни кузатиш давлат хизмати томонидан назорат қилиб бориш давом этмоқда.
Олимжон Охунжонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.