Aççi surilmasi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Aççi surilmasi (Atçi surilmasi deb ham yoziladi) — Ohangaron daryosining yuqori oqimida, uning çap qirğoğida 1972-yil bahorida harakatga kelgan ulkan yer surilmasi. ÖzME'ga köra, u dunyodagi eng katta surilmalardan biri hisoblanadi: harakatga kelgan toğ jinslari taxminan 8 km² maydonni egallagan, ularning umumiy hajmi esa 800 million kub metrga yetgan. Surilma Angren kömir konlari hududida, inson faoliyati tabiiy muvozanatni buzgan joyda paydo bölgan.
Sabablari
13ÖzME surilmani asosan nazoratsiz texnogen omillar bilan boğlaydi. Şu 8 km² maydonda 1947-yildan beri kömir şaxta usulida tinimsiz qazib olingan. 1961-yildan boşlab kömirning bir qismi yer ostining özida gazga aylantirila boşlangan, buning natijasida qatlamlar içida böşliqlar hosil bölgan. Bundan taşqari, yaqin atrofga qalinligi 40–65 m, hajmi 60 million kub metr bölgan kon çiqindilari uyumi (otval) tökilgan. Bu omillar birgalikda toğ jinslari qatlamining barqarorligini yöqotgan.
ÖzME'ga köra, xavf belgilari ança oldin ham sezilgan. 100–130 m çuqurlikda yotgan, qalinligi 5–15 m keladigan kömir qatlamini gazga aylantiriş 1960-yildayoq taxminan 60 gektar yerda surilma keltirib çiqargan: yer usti 45 m gaça siljigan va 4–15 m ga çökkan. Yer ostidagi işlar yer osti suvlari rejimini ham özgartirib yuborgan.
Rivojlanişi
13ÖzME'ga köra, surilmaning ilk alomatlari 1970-yillar boşida körina boşlagan, eng keskin özgarişlar esa 1973-yildan kuzatilgan. Yer yuzasida katta yoriqlar oçilgan, uy-joy va boşqa binolar zarar körgan, avtomobil yöllari hamda Ohangaron daryosi ustidagi köprik qiyşaygan. Harakat tezligi avval sutkasiga 1–2 mm atrofida bölgan, keyinroq 17 mm gaça oşgan.
Surilma Teşiktoş şaharçasini, «Yerostigaz» stansiyasini va Angren şahrining quyi qismini bosib qoliş xavfini tuğdirgan. Eng xatarli ehtimol — Angren GRES'ini suv bilan ta'minlaydigan kanalning tösilib qolişi va buning oqibatida kömir havzasining suvga börişi edi.
Bartaraf etiş
13Vaziyatni boşqariş uçun respublika hukumati maxsus qaror qabul qilib, tezkor ekspert-metodik kengaş tuzgan. ÖzME'ga köra, tavsiyalarni muvofiqlaştiriş va amaliy işlarni bajariş Geologiya va mineral resurslar davlat qömitasiga qaraşli «Özbekgidrogeologiya» birlaşmasiga topşirilgan. Yuzdan ortiq quduq burğulanib, surilma hududining muhandislik-geologik va gidrogeologik holati batafsil örganilgan.
Surilmani töxtatiş uçun daryo böyiga 3,2 km uzunlikda 120 million kub metr toğ jinsi keltirib yotqizilgan va tayanç vazifasini bajaruvçi damba (kontrfors) barpo etilgan. Ohangaron daryosi uzunligi 6 km li aylanma kanal orqali yangi özanga burib yuborilgan. Teşiktoşdagi 13 ming aholi boşqa joyga köçirilgan.
Natijasi
13ÖzME'ga köra, körilgan çoralar natijasida surilma tezligi asta-sekin kamaygan va taxminan 17 yildan söng u töxtaş bosqiçiga ötgan. Bunday katta surilmani barqarorlaştiriş tabiiy ofatlarga qarşi kuraş böyiça jahon tajribasida muhim voqea sifatida baholangan. Ensiklopediya naşr etilgan paytda surilma «Özbekgidrogeologiya» qoşidagi xavfli geologik jarayonlarni kuzatiş davlat xizmati nazoratida bölgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Aççi surilmasi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4016 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAççi surilmasi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4016
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4016
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.