Adabiyotşunoslik
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 176–179-b. — ziyouz.com
Adabiyotşunoslik - badiiy adabiyotni, uning mazmun-mohiyati, öziga xos xususiyatlari, paydo böliş va rivojlaniş bosqiçlari, ijtimoiy funksiyasi, ijodiy jarayon qonuniyatlarini örganadigan fan. U bir-biri b-n uzviy boğliq bölgan Z bölimni: adabiyot nazariyasi, adabiyot tarixi va adabiy tanqidni öz içiga oladi. A.ning ildizi maqol, qöşiq, doston singari xalq oğzaki ijodi namunalari yuzasidan bildirilgan ilk mulohazalarga borib boglanadi. Mas, Mahmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk» asaridan joy olgan matallarga, badiiy söz unsurlariga ilmiy-tekstologik munosabat, öşa davr adabiy janrlari haqidagi fikrlar A.ning olis tarixidagi körinişidir.
A. ilmiga oid teran qaraşlar Forobiining «Şe'r san'ati...» kitobida mufassal bayon qilingan (10-a.). Unda şe'riy asarning yaraliş tabiati, ijodkor şaxsi va mahorat muammolari, söz qadri xususida fikr yuritiladi. 11-a.da yaşagan adabiyotşunos olim Abdulqodir Jurjoniyning «Asror ul-baloğa fi-ilmi bayon» («Bayon ilmida baloğat sirlari») asarida söz san'atidagi şakl va mazmun masalasiga alohida urğu berilsa, 13-a. da yaşagan qomusiy olim Kays Roziyning «Kitob ul-mö'jam fi-maoyiri aş'or il-ajam» («Ajam şe'riyati meyorlari qomusi») kitobida nazariy masalalar — aruz tizimi, poetik san'atlar, şe'riy janrlar tahlil etilgan. Kaykovusning «Qobusnoma»sidan (11-a.) esa, şe'r jamiyatning turli qatlamlari estetik talablaridan kelib çiqib yaratilişi, badiiy asar, albatta, ta'sirçan bölişi lozimligi haqidagi mulohazalar örin olgan.
Adabiyot tarixi yönalişida muayyan xalq (xalqlar, mintaqa, jahon) badiiy adabiyotining tarixiy taraqqiyoti hamda yozuvçi-şoirlarning hayot va ijod yöli çuqur örganiladi. Jumladan, özbek milliy adabiyoti bosib ötgan uzoq tarixiy yöl, zamon, siyosat va adabiy jarayon munosabatlarining öziga xosliklari, u yoxud bu ijodkorning uşbu jarayonga körsatgan ta'siri yuzasidan köplab tadqiqotlar yaratilgan.
A. tarixida 12-a.da yaşagan şoir va adabiyotşunos Nizomiy Aruziy ibn Umar Samarqandiy, 15-a.da adabiyotşunos olim Atoulloh Husayniy, Zamaxşariy, Xondamir, Vosifiy asarlari muhim ahamiyatga egadir.
Özbek A.ning takomili Navoiy (q. Alişer Navoiy) ijodiy faoliyati b-n çambarças boğliq. Özbek tilidagi tazkira janriga asos solgan «Majolis un-nafois» («Gözal majlislar») ilk özbek adabiy qomusi hisoblanadi. Uşbu asarda Navoiy deyarli yarim asr mobaynida öziga zamondoş bölgan 469 şoir, olim, bastakor, hattot, şe'riyat homiylari haqida ma'lumot beradi, badiiy mahorat, san'atkorning ijtimoiy burçi, poetik janr masalalarini yoritadi. Navoiyning «Holoti Pahlavon Muhammad», «Holoti Sayyid Hasan Ardaşer», Jomiyga bağişlangan «Xamsat ul-mutahayyirin» («Beş hayrat») singari asarlari adabiy portretning dastlabki namunalaridir. Uning «Mezon ul-avzon» («Vaznlar ölçovi») asarlarida aruzning nazariy, amaliy masalalari tadqiq etilgan. Husayn Boyqaro esa, öz navbatida, Navoiyning betakror mahorati, u yaratgan adabiy muhit, davr adabiy jarayoni haqida ma'lumot beruvçi risola yaratgan. Zahiriddin Muhammad Bobur «Muxtasar» kitobi b-n Navoiydan söng aruz ilmi tadqiqini yangi bosqiçga kötardi. Bu kitobda aruzning 20 dan ortiq bahri, 530 dan ortiq vazni haqida ma'lumot beriladi.
Özbek adabiyotşunosligining keyingi davrlardagi yönalişini, asosan, tazkiralar belgilaydi. Jumladan, 19-a. boşlarida Fazliy rahbarligida şe'riy şaklda yaratilgan «Majmuai şoiron» («Şoirlar guruhi») tazkirasi Qöqon xoni saroyiga töplangan ijodkorlar haqida nisbatan töliq ma'lumot beradi. Ahmad Tabibiyning şe'riy şakldagi «Majmuat aş-şuaroi Feruzşohiy» («Şoh Feruz şoirlari guruhi») hamda «Muhammasoti majmuat uş-şuaroi Feruzşohiy» («Şoğ Feruz şoirlari guruhining muxammaslari») tazkiralarida ijodkorlarning asarlari janrlarga bölib örganiladi (20-a. boşi). Birinçisida ğazallar, ikkinçisida muxammas va musaddaslar tahlil etiladi.
Matbuot va noşirlik işlarining rivoji 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida özbek tanqidçiligi, adabiyotşunosligi uçun yangi imkoniyatlarni vujudga keltirdi. Ayniqsa, adabiy tanqidda uyğoniş röy berdi — harakatdagi adabiy jarayonni, yozuvçi ijodini, adabiy muammolarni davrning ma'naviy va estetik talablari, ommaning ruhiy ehtiyojlaridan kelib çiqib örganiş, adabiyot taraqqiyotidagi, ijodkor mahoratidagi yangiliklarni kaşf etiş, kamçiliklarni baholi qudrat körsatiş boşlandi. Hoji Muin, Mirmuhsin Şermuhamedov, Behbudiy, Abdulhamid Çölpon, Abdurauf Fitrat, Aşurali Zohiriy, Vadud Mahmudlarning maqolalarida söz san'ati oldida turgan muhim ijtimoiy vazifalarga urğu berildi, adabiyot rivojini millat, Vatan, istiqpol, mustaqil yurt uçun kuraşuvçi yangi insonni tarbiyalaş masalalari b-n boğlaşga harakat qilindi. Çölponning «Adabiyot nadur?» (1914) maqolasida örtaga taşlangan «Adabiyot yaşasa — millat yaşar» degan ğoya milliy uyğoniş uçun ham da'vat böldi.
20-y.lar örtalarigaça A., asosan, adabiy tanqid doirasida faoliyat körsatdi. Şu paytlardan e'tiboran şöro hukumati uni öz yöriğiga sola boşladi. Ijod mahsulini baholaşda mafköra, ötkinçi siyosat boş mezonga aylandi. Adabiyot va A.dan bir yoqpama (marksça) dunyoqaraş b-n qurollaniş, voqelik va uning badiiy in'ikosi bölmiş san'atga faqat sinfiy kuraş, şörolar mafkurasi nuqtai nazaridan turib yondaşiş talab qilindi. Bularga qöşimça, mumtoz adabiy merosdan voz keçiş tamoyili hukm surdi. Yassaviy, Navoiy, Bobur, Maşrab, Hofiz, Rumiy, Huvaydo singari şoirlar yaratgan ma'naviy mulk öquvçiga keraksiz, hatto, ziyonli deb e'lon qilindi. Abdurauf Fitrat, Otajon Hoşim kabi adabiyotşunoslar bunday qaraşlarga qarşi çiqib, madaniy merosni himoya qilişga urindilar.
Şu yillari, muayyan kamçiliklardan holi bölmasada, dastlabki nazariy qöllanma — adabiyotşunos Abdurahmon Sa'diyning «Amaliy, ham nazariy adabiyot darslari» (1924) yaratildi. Fitratning «Adabiyot qoidalari» (1926) darsligida esa öz davri Şarq va Ğarb adabiyoti nazariyasi muammolari yoritildi. Şu muallifning «Özbek adabiyoti namunalari» kitobida Örxun-Yenisey bitiklari, «Alpomiş», «Kitobi dadam Qörqut», «Devonu luğotit turk»dan parçalar berildi, Yassaviy, Boqirğoniy, Lutfiy, Atoiy, Navoiy, Bobur asarlaridan misollar keltirildi.
20-y.lar oxiri — 30-y.lar boşlarida şöro adabiy siyosatida partiyaviy tazyiq ostida sinfiy duşman axtariş ruhi kuçaydi, ijod erkinligi böğildi, vulgar sotsiologizm körinişlari avj oldi. Abdulla Qodiriyning «Ötgan kunlar», «Mehrobdan çayon» romanlari zararli asar deb, muallifning özi esa burjua adibi deb qoralandi.
30-y.lar örtasidan markaz Yozuvçilar uyuşmasi qurultoyining qarori b-n rasmiy kuçga kirgan sotsialistik realizm metodi haqidagi aqidaning keng joriy etilişi oqibatida özbek A.ga partiyaviylik, sinfiylik, ğoyaviylik, şaklan milliy, mazmunan sotsialistik degan tuşunçalar çuqur singib bordi. Mumtoz adabiyotga munosabatda uni saroy adabiyoti, diniy-klerikal adabiyot, reaksion yoxud progressiv deya bir xalq adabiyotini ikkiga ajratib talqin etiş, ijodkorlar va ularning merosini sinfiy qarşilantiriş tamoyili urfga kirdi. Öziga xos yondaşuv va tahlilni talab etadigan Yassaviy, Boqirğoniy, Boyqaro, Maşrab, Huvaydo, Amiriy, Feruz (Muhammad Rahimxon) kabi şoirlar merosi batamom qoralandi, ular ijodini örganiş deyarli man qilindi. Şöro mafkurasining zuğumi, tanqid va A.ning jiddiy xatolari tufayli Abdulla Qodiriy, Çölpon, Fitrat, Söfizoda, Elbek, Botu, Usmon Nosir singari şoir va yozuvçilar, Otajon Hoşim, Vadud Mahmud kabi adabiyotşunoslar jisman yoxud ma'nan mahv etildilar.
Öşa yillardagi nisbatan ijobiy faktlar sifatida Söfizoda, Oybek, Ğafur Ğulom, Hamid Olimjon haqida adabiy portretlar yozilganini, Izzat Sultonning «Adabiyot nazariyasi» darsligi va b. monografiyalar naşr etilganini qayd etiş mumkin. Biroq 40-y.lar oxiri — 50-y.lar boşlarida A. fani kosmopolitizmga qarşi kuraş, yagona oqim, konfliktsizlik nazariyasi deb nomlangan xato yöllarni bosib ötişiga ham tögri keddi. Ayni şu yillari Oybek, Maqsud Şayxzoda va b. mualliflarning tarixiy yönalişdagi, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Said Ahmad singari adiblarning zamonaviy mavzudagi asarlari, öşa «nazariyalar» dan kelib çiqib, nohaq qoralandi.
50-y.lar örtalaridan avval qatli om qilingan ayrim yozuvçi-şoirlar hayoti va ijodini qayta örganişga harakatlar böldi. Matyoqub Höşjonov, Ozod Şarafiddinov, Ibrohim Ğafurov, Umarali Normatov, Salohiddin Mamajonov, Sobir Mirvaliyev singari adabiyotşunos olimlarning adabiy jarayon, alohida ijodkor va asar haqidagi kitob va maqolalari adabiyotning nisbatan erkin nafas olişiga zamin yaratdi.
60—70-y.larda özbek adabiyoti tarixi yuzasidan qator asarlar yaratildi. Jumladan, ilk adabiy yodgorliklardan tortib 20-a. boşlarigaça bölgan davrlar merosini qamrab oluvçi 5 jildli «Özbek adabiyoti tarixi» kitobi naşr qilindi. Unda öta mafkuraviy talqin, adabiyot ilmidan çekiniş, bir yoqlamalik qusurlari mavjud esada, ming yillik adabiyotimizning tarixiy taraqqiyoti, yetakçi tamoyillari, söz san'atkorlarining hayoti va ijodi, asarlaridagi öziga xosliklar, mahorat belgilari töğrisida zamona yutuqpari darajasida muxtasar ma'lumot berildi.
Dunyodagi eng qadim madaniyat öçoklaridan biri bölmiş yurtimizda yaratilgan jamiki adabiy-estetik boyliklarga xolis nuqtai na-zar b-n qaraş va baho beriş imkoniyati paydo böldi. Natijada, adabiyotşunos olimlar söz san'atimiz tarixida e'tiborga loyiq neki asar bölsa, barçasini çuqur örganişdek mas'uliyatli yumuşga kirişdilar. «Avesto»dek teran va murakkab diniy-ma'rifiy yodgorlik, xalq oğzaki ijodining gultoji bölmiş «Alpomiş» dostoni va b. önlab epik asarlar atrofliça tadqiq etildi.
Tasavvuf ta'limotining badiiy ijodga körsatgan ta'siri xususida Najmiddin Komilov («Tasavvuf», 1— 2-kitoblar), Ibrohim Haqqulov («Tasavvuf va şe'riyat») va b. mutaxassislarning kitoblari çop etildi. Navoiyning 20 jildli «Mukammal asarlar töplami» naşr qilinişi barobarida, mutafakkir ijodini tamomila yangi mezonlar asosida örganiş boşlandi va önlab risolalar yaratildi. 20-a. boşlarida yozilgan, ma'rifatparvarlik ruhi b-n suğorilgan badiiyat namunalari tadqiq etildi, nohaq qurbon bölgan Abdulla Qodiriy (U. Normatov, «Qodiriy boği»; mualliflar jamoasi «Abdulla Qodiriyning badiiy olami»), Çölpon (O. Şarafiddinov, «Çölpon», «Çölponni anglaş», D. Quronov, «Çölpon, hayoti va ijodiy merosi»), Fitrat, M. Behbudiy, A. Avloniy, Hamza, Usmon Nosir hayoti va ijodiga doir yirik asarlar dunyoga keldi.
A.ning nazariy muammolarini öz içiga qamragan 3 jildli «Adabiy turlar va janrlar» kitobi, A. Hojiahmedovning «Şe'riy san'atlar va mumtoz qofiya», «Özbek aruzi luğati» risolalari çop etildi. S. Mirvaliyev yaratgan «Özbek adiblari» töplami esa 20-a. özbek adabiyotining yirik vakillari hayoti va ijodi xususida eng zarur ma'lumotlarni beradi.
A. nafaqat özbek, balki jahon estetik ilmi yutuqlarini ham ijodiy özlaştiriş, bu borada öz sözini aytiş yölida izlanmoqda. Najmiddin Komilovning «Tafakkur karvonlari», Ibrohim Ğafurovning «Dil erkinligi» singari kitoblari keyingi davr özbek A.ning jiddiy yutuqlari hisoblanadi. Bugungi kunda adabiyotşunosligimiz saflarini Şuhrat Rizayev, Dilmurod Quronov, Bahodir Karimov, Uluğbek Abduvahob singari yoş, iste'dodli olimlar töldirmoqda.
Baxtiyor Nazarov, Rahmon Köçqorov.
Q.: Alişer Navoiy
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АДАБИЁТШУНОСЛИК - бадиий адабиётни, унинг мазмун-моҳияти, ўзига хос хусусиятлари, пайдо бўлиш ва ривожланиш босқичлари, ижтимоий функцияси, ижодий жараён қонуниятларини ўрганадиган фан. У бир-бири б-н узвий боғлиқ бўлган З бўлимни: адабиёт назарияси, адабиёт тарихи ва адабий танқидни ўз ичига олади. А.нинг илдизи мақол, қўшиқ, достон сингари халқ оғзаки ижоди намуналари юзасидан билдирилган илк мулоҳазаларга бориб богланади. Мас, Маҳмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк» асаридан жой олган маталларга, бадиий сўз унсурларига илмий-текстологик муносабат, ўша давр адабий жанрлари ҳақидаги фикрлар А.нинг олис тарихидаги кўринишидир.
А. илмига оид теран қарашлар Форобиининг «Шеър санъати...» китобида муфассал баён қилинган (10-а.). Унда шеърий асарнинг яралиш табиати, ижодкор шахси ва маҳорат муаммолари, сўз қадри хусусида фикр юритилади. 11-а.да яшаган адабиётшунос олим Абдулқодир Журжонийнинг «Асрор ул-балоға фи-илми баён» («Баён илмида балоғат сирлари») асарида сўз санъатидаги шакл ва мазмун масаласига алоҳида урғу берилса, 13-а. да яшаган қомусий олим Кайс Розийнинг «Китоб ул-мўъжам фи-маойири ашъор ил-ажам» («Ажам шеърияти меъёрлари қомуси») китобида назарий масалалар — аруз тизими, поэтик санъатлар, шеърий жанрлар таҳлил этилган. Кайковуснинг «Қобуснома»сидан (11-а.) эса, шеър жамиятнинг турли қатламлари эстетик талабларидан келиб чиқиб яратилиши, бадиий асар, албатта, таъсирчан бўлиши лозимлиги ҳақидаги мулоҳазалар ўрин олган.
Адабиёт тарихи йўналишида муайян халқ (халқлар, минтақа, жаҳон) бадиий адабиётининг тарихий тараққиёти ҳамда ёзувчи-шоирларнинг ҳаёт ва ижод йўли чуқур ўрганилади. Жумладан, ўзбек миллий адабиёти босиб ўтган узоқ тарихий йўл, замон, сиёсат ва адабий жараён муносабатларининг ўзига хосликлари, у ёхуд бу ижодкорнинг ушбу жараёнга кўрсатган таъсири юзасидан кўплаб тадқиқотлар яратилган.
А. тарихида 12-а.да яшаган шоир ва адабиётшунос Низомий Арузий ибн Умар Самарқандий, 15-а.да адабиётшунос олим Атоуллоҳ Ҳусайний, Замахшарий, Хондамир, Восифий асарлари муҳим аҳамиятга эгадир.
Ўзбек А.нинг такомили Навоий (қ. Алишер Навоий) ижодий фаолияти б-н чамбарчас боғлиқ. Ўзбек тилидаги тазкира жанрига асос солган «Мажолис ун-нафоис» («Гўзал мажлислар») илк ўзбек адабий қомуси ҳисобланади. Ушбу асарда Навоий деярли ярим аср мобайнида ўзига замондош бўлган 469 шоир, олим, бастакор, ҳаттот, шеърият ҳомийлари ҳақида маълумот беради, бадиий маҳорат, санъаткорнинг ижтимоий бурчи, поэтик жанр масалаларини ёритади. Навоийнинг «Ҳолоти Паҳлавон Муҳаммад», «Ҳолоти Саййид Ҳасан Ардашер», Жомийга бағишланган «Хамсат ул-мутаҳаййирин» («Беш ҳайрат») сингари асарлари адабий портретнинг дастлабки намуналаридир. Унинг «Мезон ул-авзон» («Вазнлар ўлчови») асарларида арузнинг назарий, амалий масалалари тадқиқ этилган. Ҳусайн Бойқаро эса, ўз навбатида, Навоийнинг бетакрор маҳорати, у яратган адабий муҳит, давр адабий жараёни ҳақида маълумот берувчи рисола яратган. Заҳириддин Муҳаммад Бобур «Мухтасар» китоби б-н Навоийдан сўнг аруз илми тадқиқини янги босқичга кўтарди. Бу китобда арузнинг 20 дан ортиқ баҳри, 530 дан ортиқ вазни ҳақида маълумот берилади.
Ўзбек адабиётшунослигининг кейинги даврлардаги йўналишини, асосан, тазкиралар белгилайди. Жумладан, 19-а. бошларида Фазлий раҳбарлигида шеърий шаклда яратилган «Мажмуаи шоирон» («Шоирлар гуруҳи») тазкираси Қўқон хони саройига тўпланган ижодкорлар ҳақида нисбатан тўлиқ маълумот беради. Аҳмад Табибийнинг шеърий шаклдаги «Мажмуат аш-шуарои Ферузшоҳий» («Шоҳ Феруз шоирлари гуруҳи») ҳамда «Муҳаммасоти мажмуат уш-шуарои Ферузшоҳий» («Шоғ Феруз шоирлари гуруҳининг мухаммаслари») тазкираларида ижодкорларнинг асарлари жанрларга бўлиб ўрганилади (20-а. боши). Биринчисида ғазаллар, иккинчисида мухаммас ва мусаддаслар таҳлил этилади.
Матбуот ва ноширлик ишларининг ривожи 19-а. охири — 20-а. бошларида ўзбек танқидчилиги, адабиётшунослиги учун янги имкониятларни вужудга келтирди. Айниқса, адабий танқидда уйғониш рўй берди — ҳаракатдаги адабий жараённи, ёзувчи ижодини, адабий муаммоларни даврнинг маънавий ва эстетик талаблари, омманинг руҳий эҳтиёжларидан келиб чиқиб ўрганиш, адабиёт тараққиётидаги, ижодкор маҳоратидаги янгиликларни кашф этиш, камчиликларни баҳоли қудрат кўрсатиш бошланди. Ҳожи Муин, Мирмуҳсин Шермуҳамедов, Беҳбудий, Абдулҳамид Чўлпон, Абдурауф Фитрат, Ашурали Зоҳирий, Вадуд Маҳмудларнинг мақолаларида сўз санъати олдида турган муҳим ижтимоий вазифаларга урғу берилди, адабиёт ривожини миллат, Ватан, истиқпол, мустақил юрт учун курашувчи янги инсонни тарбиялаш масалалари б-н боғлашга ҳаракат қилинди. Чўлпоннинг «Адабиёт надур?» (1914) мақоласида ўртага ташланган «Адабиёт яшаса — миллат яшар» деган ғоя миллий уйғониш учун ҳам даъват бўлди.
20-й.лар ўрталаригача А., асосан, адабий танқид доирасида фаолият кўрсатди. Шу пайтлардан эътиборан шўро ҳукумати уни ўз йўриғига сола бошлади. Ижод маҳсулини баҳолашда мафкўра, ўткинчи сиёсат бош мезонга айланди. Адабиёт ва А.дан бир ёқпама (марксча) дунёқараш б-н қуролланиш, воқелик ва унинг бадиий инъикоси бўлмиш санъатга фақат синфий кураш, шўролар мафкураси нуқтаи назаридан туриб ёндашиш талаб қилинди. Буларга қўшимча, мумтоз адабий меросдан воз кечиш тамойили ҳукм сурди. Яссавий, Навоий, Бобур, Машраб, Ҳофиз, Румий, Ҳувайдо сингари шоирлар яратган маънавий мулк ўқувчига кераксиз, ҳатто, зиёнли деб эълон қилинди. Абдурауф Фитрат, Отажон Ҳошим каби адабиётшунослар бундай қарашларга қарши чиқиб, маданий меросни ҳимоя қилишга уриндилар.
Шу йиллари, муайян камчиликлардан ҳоли бўлмасада, дастлабки назарий қўлланма — адабиётшунос Абдураҳмон Саъдийнинг «Амалий, ҳам назарий адабиёт дарслари» (1924) яратилди. Фитратнинг «Адабиёт қоидалари» (1926) дарслигида эса ўз даври Шарқ ва Ғарб адабиёти назарияси муаммолари ёритилди. Шу муаллифнинг «Ўзбек адабиёти намуналари» китобида Ўрхун-Енисей битиклари, «Алпомиш», «Китоби дадам Қўрқут», «Девону луғотит турк»дан парчалар берилди, Яссавий, Боқирғоний, Лутфий, Атоий, Навоий, Бобур асарларидан мисоллар келтирилди.
20-й.лар охири — 30-й.лар бошларида шўро адабий сиёсатида партиявий тазйиқ остида синфий душман ахтариш руҳи кучайди, ижод эркинлиги бўғилди, вульгар социологизм кўринишлари авж олди. Абдулла Қодирийнинг «Ўтган кунлар», «Меҳробдан чаён» романлари зарарли асар деб, муаллифнинг ўзи эса буржуа адиби деб қораланди.
30-й.лар ўртасидан марказ Ёзувчилар уюшмаси қурултойининг қарори б-н расмий кучга кирган социалистик реализм методи ҳақидаги ақиданинг кенг жорий этилиши оқибатида ўзбек А.га партиявийлик, синфийлик, ғоявийлик, шаклан миллий, мазмунан социалистик деган тушунчалар чуқур сингиб борди. Мумтоз адабиётга муносабатда уни сарой адабиёти, диний-клерикал адабиёт, реакцион ёхуд прогрессив дея бир халқ адабиётини иккига ажратиб талқин этиш, ижодкорлар ва уларнинг меросини синфий қаршилантириш тамойили урфга кирди. Ўзига хос ёндашув ва таҳлилни талаб этадиган Яссавий, Боқирғоний, Бойқаро, Машраб, Ҳувайдо, Амирий, Феруз (Муҳаммад Раҳимхон) каби шоирлар мероси батамом қораланди, улар ижодини ўрганиш деярли ман қилинди. Шўро мафкурасининг зуғуми, танқид ва А.нинг жиддий хатолари туфайли Абдулла Қодирий, Чўлпон, Фитрат, Сўфизода, Элбек, Боту, Усмон Носир сингари шоир ва ёзувчилар, Отажон Ҳошим, Вадуд Маҳмуд каби адабиётшунослар жисман ёхуд маънан маҳв этилдилар.
Ўша йиллардаги нисбатан ижобий фактлар сифатида Сўфизода, Ойбек, Ғафур Ғулом, Ҳамид Олимжон ҳақида адабий портретлар ёзилганини, Иззат Султоннинг «Адабиёт назарияси» дарслиги ва б. монографиялар нашр этилганини қайд этиш мумкин. Бироқ 40-й.лар охири — 50-й.лар бошларида А. фани космополитизмга қарши кураш, ягона оқим, конфликтсизлик назарияси деб номланган хато йўлларни босиб ўтишига ҳам тўгри кедди. Айни шу йиллари Ойбек, Мақсуд Шайхзода ва б. муаллифларнинг тарихий йўналишдаги, Абдулла Қаҳҳор, Миртемир, Саид Аҳмад сингари адибларнинг замонавий мавзудаги асарлари, ўша «назариялар» дан келиб чиқиб, ноҳақ қораланди.
50-й.лар ўрталаридан аввал қатли ом қилинган айрим ёзувчи-шоирлар ҳаёти ва ижодини қайта ўрганишга ҳаракатлар бўлди. Матёқуб Ҳўшжонов, Озод Шарафиддинов, Иброҳим Ғафуров, Умарали Норматов, Салоҳиддин Мамажонов, Собир Мирвалиев сингари адабиётшунос олимларнинг адабий жараён, алоҳида ижодкор ва асар ҳақидаги китоб ва мақолалари адабиётнинг нисбатан эркин нафас олишига замин яратди.
60—70-й.ларда ўзбек адабиёти тарихи юзасидан қатор асарлар яратилди. Жумладан, илк адабий ёдгорликлардан тортиб 20-а. бошларигача бўлган даврлар меросини қамраб олувчи 5 жилдли «Ўзбек адабиёти тарихи» китоби нашр қилинди. Унда ўта мафкуравий талқин, адабиёт илмидан чекиниш, бир ёқламалик қусурлари мавжуд эсада, минг йиллик адабиётимизнинг тарихий тараққиёти, етакчи тамойиллари, сўз санъаткорларининг ҳаёти ва ижоди, асарларидаги ўзига хосликлар, маҳорат белгилари тўғрисида замона ютуқпари даражасида мухтасар маълумот берилди.
Дунёдаги энг қадим маданият ўчокларидан бири бўлмиш юртимизда яратилган жамики адабий-эстетик бойликларга холис нуқтаи на-зар б-н қараш ва баҳо бериш имконияти пайдо бўлди. Натижада, адабиётшунос олимлар сўз санъатимиз тарихида эътиборга лойиқ неки асар бўлса, барчасини чуқур ўрганишдек масъулиятли юмушга киришдилар. «Авесто»дек теран ва мураккаб диний-маърифий ёдгорлик, халқ оғзаки ижодининг гултожи бўлмиш «Алпомиш» достони ва б. ўнлаб эпик асарлар атрофлича тадқиқ этилди.
Тасаввуф таълимотининг бадиий ижодга кўрсатган таъсири хусусида Нажмиддин Комилов («Тасаввуф», 1— 2-китоблар), Иброҳим Ҳаққулов («Тасаввуф ва шеърият») ва б. мутахассисларнинг китоблари чоп этилди. Навоийнинг 20 жилдли «Мукаммал асарлар тўплами» нашр қилиниши баробарида, мутафаккир ижодини тамомила янги мезонлар асосида ўрганиш бошланди ва ўнлаб рисолалар яратилди. 20-а. бошларида ёзилган, маърифатпарварлик руҳи б-н суғорилган бадиият намуналари тадқиқ этилди, ноҳақ қурбон бўлган Абдулла Қодирий (У. Норматов, «Қодирий боғи»; муаллифлар жамоаси «Абдулла Қодирийнинг бадиий олами»), Чўлпон (О. Шарафиддинов, «Чўлпон», «Чўлпонни англаш», Д. Қуронов, «Чўлпон, ҳаёти ва ижодий мероси»), Фитрат, М. Беҳбудий, А. Авлоний, Ҳамза, Усмон Носир ҳаёти ва ижодига доир йирик асарлар дунёга келди.
А.нинг назарий муаммоларини ўз ичига қамраган 3 жилдли «Адабий турлар ва жанрлар» китоби, А. Ҳожиаҳмедовнинг «Шеърий санъатлар ва мумтоз қофия», «Ўзбек арузи луғати» рисолалари чоп этилди. С. Мирвалиев яратган «Ўзбек адиблари» тўплами эса 20-а. ўзбек адабиётининг йирик вакиллари ҳаёти ва ижоди хусусида энг зарур маълумотларни беради.
А. нафақат ўзбек, балки жаҳон эстетик илми ютуқларини ҳам ижодий ўзлаштириш, бу борада ўз сўзини айтиш йўлида изланмоқда. Нажмиддин Комиловнинг «Тафаккур карвонлари», Иброҳим Ғафуровнинг «Дил эркинлиги» сингари китоблари кейинги давр ўзбек А.нинг жиддий ютуқлари ҳисобланади. Бугунги кунда адабиётшунослигимиз сафларини Шуҳрат Ризаев, Дилмурод Қуронов, Баҳодир Каримов, Улуғбек Абдуваҳоб сингари ёш, истеъдодли олимлар тўлдирмоқда.
Бахтиёр Назаров, Раҳмон Кўчқоров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.