Adam Smit

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 469–470-b. — ziyouz.com

Smit Adam SMIT (Smith) Adam (1723.5.6, Kerkoldi, Şotlandiya — 1790.17.7, Edinburg) — şotlandiyalik ingliz iqtisodçisi, klassik siyosiy iqtisod maktabining taniqli vakili. Glazgo va Oksford un-tlarida öqigan. Glazgo un-tida prof. (1751—63). 1778 y.da Edinburgda bojxona komissari, 1787 y.da Glazgo un-ti rektori. 1759 y.da bosilib çiqqan «Axloqiy hissiyotlar nazariyasi» kitobi axloq, xulq qoidalariga bağişlangan. 1776 y.da eng asosiy iqtisodiy asari «Xalqlar boyligining tabiati va sabablari töğrisida tadqiqot» naşr etiddi. Asar 5 kitobdan iborat. Asardaöşadavrdagi mavjud bölgan jami iqtisodiy qaraşlar yagona tartibga keltirildi, siyosiy iktisod fani iqtisodiy bilimlar tizimiga aylandi. S. fikriça, har bir odam xöjalik faoliyatida dastlab öz şaxsiy manfaatini közda tutadi, ammo bu holatda ham köp holatlardagi kabi, «körinmas qöl» uni boşqa maqsad sari yönaltiradi. «Körinmas qöl» — bu obyektiv iqtisodiy qonunlarning stixiyali harakati. S. foyda (manfaat) ketidan quviş va raqobatni butun jamiyatga naf keltiruvçi faoliyat deb qaraydi. S qaraşlarida kapitalistam jamiyat tabiiy tuzum; jamiyat 3 sinfga: kapitalist, işçi va yer egalariga ajratiladi. Har bir sinf i.ç. omillari (kapital, mehnat, yer) va daromad (foyda, iş haqi, renta) ga ega bölib, ular örtasida heç qanday qaramaqarşilik yöq deb izoxlanadi. S. qiymatning mehnat nazariyasini yanada rivojlantirib jamiyat (xalq) boyligi i.ç. jarayonidagina mehnat tufayli paydo böladi, iqtisodiy rivojlaniş (progress)ning muhim omili mehnat taqsimotidir, degan xulosaga keladi.

S. nuqtai nazariga köra, xalqlarning boyligi jamiyatda unumli mehnat b-n band bölgan aholi hissasi va mehnat unumdorligi darajasi b-n belgilanadi. S. daromad va iş haqi masalalarini çuqur tadqiq etadi. Har bir sinf özining asosiy daromadini: işçilar iş haqi, kapitalistlar foyda, yer egalari esa renta oladilar. S. iş haqi tirikçilik minimumidan ança ortiq bölişi, bolalar hayoti va tarbiyasiga oid xarajatlar ham hisobga olinişi, iş haqi milliy boylik ösişiga bevosita boglik bölişi kerak degan fikrni olğa suradi. U fanga asosiy (S) va aylanma kapital (V) tuşunçalarini kiritgan. S. iqtisodiyotda davlatning örni masalasiga katta e'tibor beradi. S. xalqaro erkin taşqi savdo eksport va import xarajatlari afzalligi tufayli amalga oşadi deb hisoblangan («mutlaq afzallik tamoyili»).

S.ning ta'limoti keyingi iqtisodiy tafakkur rivojiga katta ta'sir körsatdi (asosiy asari olim hayotligi davrida 5 marta qayta naşr etilgan). S.ning ilmiy ğoyalari klassik siyosiy iqtisodning asosini taşkil etadi (q. Klassik siyosiy iqtisod maktablari).

As: Issledovaniye o prirode i priçinax bogatstva narodov. Per. s angl., M., 1962.

Ad.: Razzoqov A. va b., Iqtisodiy ta'limotlar tarixi, T., 2002.

Abduxalil Razzoqov.

Q.: Klassik siyosiy iqtisod maktablari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СМИТ (Smith) Адам (1723.5.6, Керколди, Шотландия — 1790.17.7, Эдинбург) — шотландиялик инглиз иқтисодчиси, классик сиёсий иқтисод мактабининг таниқли вакили. Глазго ва Оксфорд ун-тларида ўқиган. Глазго ун-тида проф. (1751—63). 1778 й.да Эдинбургда божхона комиссари, 1787 й.да Глазго ун-ти ректори. 1759 й.да босилиб чиққан «Ахлоқий ҳиссиётлар назарияси» китоби ахлоқ, хулқ қоидаларига бағишланган. 1776 й.да энг асосий иқтисодий асари «Халқлар бойлигининг табиати ва сабаблари тўғрисида тадқиқот» нашр этидди. Асар 5 китобдан иборат. Асардаўшадаврдаги мавжуд бўлган жами иқтисодий қарашлар ягона тартибга келтирилди, сиёсий иктисод фани иқтисодий билимлар тизимига айланди. С. фикрича, ҳар бир одам хўжалик фаолиятида дастлаб ўз шахсий манфаатини кўзда тутади, аммо бу ҳолатда ҳам кўп ҳолатлардаги каби, «кўринмас қўл» уни бошқа мақсад сари йўналтиради. «Кўринмас қўл» — бу объектив иқтисодий қонунларнинг стихияли ҳаракати. С. фойда (манфаат) кетидан қувиш ва рақобатни бутун жамиятга наф келтирувчи фаолият деб қарайди. С қарашларида капиталистам жамият табиий тузум; жамият 3 синфга: капиталист, ишчи ва ер эгаларига ажратилади. Ҳар бир синф и.ч. омиллари (капитал, меҳнат, ер) ва даромад (фойда, иш ҳақи, рента) га эга бўлиб, улар ўртасида ҳеч қандай қарамақаршилик йўқ деб изохланади. С. қийматнинг меҳнат назариясини янада ривожлантириб жамият (халқ) бойлиги и.ч. жараёнидагина меҳнат туфайли пайдо бўлади, иқтисодий ривожланиш (прогресс)нинг муҳим омили меҳнат тақсимотидир, деган хулосага келади.

С. нуқтаи назарига кўра, халқларнинг бойлиги жамиятда унумли меҳнат б-н банд бўлган аҳоли ҳиссаси ва меҳнат унумдорлиги даражаси б-н белгиланади. С. даромад ва иш ҳақи масалаларини чуқур тадқиқ этади. Ҳар бир синф ўзининг асосий даромадини: ишчилар иш ҳақи, капиталистлар фойда, ер эгалари эса рента оладилар. С. иш ҳақи тирикчилик минимумидан анча ортиқ бўлиши, болалар ҳаёти ва тарбиясига оид харажатлар ҳам ҳисобга олиниши, иш ҳақи миллий бойлик ўсишига бевосита боглик бўлиши керак деган фикрни олға суради. У фанга асосий (С) ва айланма капитал (V) тушунчаларини киритган. С. иқтисодиётда давлатнинг ўрни масаласига катта эътибор беради. С. халқаро эркин ташқи савдо экспорт ва импорт харажатлари афзаллиги туфайли амалга ошади деб ҳисобланган («мутлақ афзаллик тамойили»).

С.нинг таълимоти кейинги иқтисодий тафаккур ривожига катта таъсир кўрсатди (асосий асари олим ҳаётлиги даврида 5 марта қайта нашр этилган). С.нинг илмий ғоялари классик сиёсий иқтисоднинг асосини ташкил этади (қ. Классик сиёсий иқтисод мактаблари).

Ас: Исследование о природе и причинах богатства народов. Пер. с англ., М., 1962.

Ад.: Раззоқов А. ва б., Иқтисодий таълимотлар тарихи, Т., 2002.

Абдухалил Раззоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.