Advokat
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 187–188-b. — ziyouz.com
Advokat (lot. advocatus, advocare — yordamga çaqiriş) — yuridik yordam körsatuvçi şaxs. Jinoyat işlari böyiça suriştiruv, tergov harakatlari yuritilganda va sud majlisida, fuqaroviy işlar sudda, xöjalik nizolari xöjalik sudlarida yoki ma'muriy huquqbuzarlik töğrisidagi işlar sudya yoxud vakolatli organlar (mansabdor şaxslar) tomonidan körilganda iştirok etadi, qonunda belgilangan vakolatga ega böladi. ÖzR «Advokatura töğrisida»gi Qonunida (1996 y. 27 dek.) körsatilişiça, oliy yuridik ma'lumotli va belgilangan tartibda advokatlik faoliyati b-n şuğullaniş huquqini beruvçi litsenziya olgan ÖzR fuqarosi ÖzRda A. bölişi mumkin.
ÖzR «Advokatlik faoliyatining kafolatlari va avdokatlarning ijtimoiy himoyasi töğrisida»gi Qonunida (1998 y. 25 dek.) A.lik faoliyati b-n şuğullaniş huquqi, faoliyatining asosiy prinsiplari, A. qasamyodi, vakolatlari, mustaqilligini ta'minlaş, daxleizligi, A.lik faoliyatiga aralaşişga yöl qöyilmasligi va uning himoyalanişini ta'minlaş, A.ning ijtimoiy himoyasi çoralari va b. belgilab berilgan.
A. jismoniy va yuridik şaxslarga huquqiy yordam körsatiş maqsadida: huquqiy masalalar böyiça maslahatlar va tuşuntirişlar, qonun hujjatlari yuzasidan oğzaki va yozma ma'lumotlar beradi; huquqqa oid arizalar, şikoyatlar va b. hujjatlarni tuzadi; fuqarolik işlari hamda ma'muriy huquqbuzarlik töğrisidagi işlar böyiça sudda, boşqa davlat organlarida, jismoniy va yuridik şaxslar oldida vakillikni amalga oşiradi; jinoiy işlar böyiça suriştiruvda, dastlabki tergovda va sudda himoyaçi; jabrlanuvçi, fuqaroviy da'vogar, fuqaroviy javobgarning vakili; agar gumon qilinuvçi, ayblanuvçi, sudlanuvçi yoki jabrlanuvçining man-faatlari b-n qonuniy vakilning manfaatlari özaro mos kelmasa, gumon qilinuvçi, ayblanuvçi, sudlanuvçi yoki jabrlanuvçi tarafida iştirok etiş uçun qaror yoki ajrim b-n advokat sifatida katnaşadi (Qonunning 5-modda l-qismi va ÖzR Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK) 49-, 55-, 59-.60-, 62-moddalari). A. jinoyat işi böyiça öz vazifasini amalga oşiriş munosabati b-n bilgan ma'lumotlarni oşkor qilişga haqli emas (ÖzR JPK 53-modda 3-qismi). Advokatura töğrisidagi Qonunda «advokat himoyaçilik yoki vakillik vazifasini bajarayotganda öziga ma'lum bölib qolgan tafsilotlar yuzasidan guvoh sifatida söroq qilinişi mumkin emas»ligi qatiy belgilangan (10-modda 2-qism).
A. tadbirkorlik faoliyatiga va xöjalik nizolari töğrisidagi işlar böyiça yuridik xizmat, qonun hujjatlarida man etilmagan boşqa turdagi yuridik yordam ham körsatişi mumkin.
A. kasbiy faoliyatini amalga oşiriş çoğida quyidagi huquqlarga ega: tegişli masalalarni hal etişga vakolatli bölgan barça organlar, korxonalar, muassasalar va taşkilotlarda jismoniy va yuridik şaxslarning topşiriğiga muvofiq ularning manfaatlarini ifoda etiş va huquklarini himoya qiliş; sudlarda, şuningdek ma'muriy huquqbuzarlik töğrisidagi işlarni körib çiqayotgan organlarda dalil sifatida foydalanişi mumkin bölgan faktlar töğrisidagi ma'lumotlarni töplaş; yuridik yordam körsatilişi munosabati b-n davlat organlaridan hamda jamoat birlaşmalaridan zarur bölgan ma'lumotnomalar, tavsifnomalar va b. hujjatlarni söraş va oliş; unga vakolat bergan yoki uning himoyasida iş yuritayotgan sudga va b. davlat organlariga töplangan materiallarni taqsim etiş; mansabdor şaxslarga iltimosnoma va şikoyat beriş hamda ulardan yozma tarzda dalil-isbotli javob oliş; qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boşqa harakatlarni bajariş. Jinoiy işni körib çiqişda qatnaşişga tayinlangan A. fuqaroning tölovga qobiliyatsizligini vaj qilib, unga yuridik yordam körsatişdan boş tortişga haqli emas. A. davlat xizmatida turişi ham mumkin emas. Qonunning 9-moddasida u A.lik sirini saqlaşi şartligi alohida ta'kidlangan. A. öz kasbiy vazifalarini bajarayotganida unga biror-bir şaklda ta'sir ötkazişga yöl qöyilmaydi, A.lik dalillari (aşyolari), hujjatlari undan olib qöyilişi yoki közdan keçirilişi, şuningdek, özi yuridik yordam körsatayotgan şaxslar b-n uçraşiş huquqi çeklanişi, uning iş yuzasidan huquqiy nazari xususida suriştiruv organi, tergovçi, prokuror taqdimnoma kiritişi, şuningdek, sud xususiy ajrim çiqarişi mumkin emas.
A.lik faoliyati b-n şuğullanuvçi şaxslar hamda xususiy A.lik amaliyoti b-n şuğullanuvçi ayrim şaxslar mustaqil, köngilli kasbiy birlaşmalarini öz içiga olgan, advokatura nomi b-n ataluvçi huquq muassasasi orqali jismoniy va yuridik şaxslarga huquqiy yordam körsatadi (q. Advokatura).
«Advokatura töğrisida»gi ÖzR qonunida advokatning yordamçisi bölişi mumkinligi körsatilgan.
Q.: Advokatura
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АДВОКАТ (лот. advocatus, advocare — ёрдамга чақириш) — юридик ёрдам кўрсатувчи шахс. Жиноят ишлари бўйича суриштирув, тергов ҳаракатлари юритилганда ва суд мажлисида, фуқаровий ишлар судда, хўжалик низолари хўжалик судларида ёки маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар судья ёхуд ваколатли органлар (мансабдор шахслар) томонидан кўрилганда иштирок этади, қонунда белгиланган ваколатга эга бўлади. ЎзР «Адвокатура тўғрисида»ги Қонунида (1996 й. 27 дек.) кўрсатилишича, олий юридик маълумотли ва белгиланган тартибда адвокатлик фаолияти б-н шуғулланиш ҳуқуқини берувчи лицензия олган ЎзР фуқароси ЎзРда А. бўлиши мумкин.
ЎзР «Адвокатлик фаолиятининг кафолатлари ва авдокатларнинг ижтимоий ҳимояси тўғрисида»ги Қонунида (1998 й. 25 дек.) А.лик фаолияти б-н шуғулланиш ҳуқуқи, фаолиятининг асосий принциплари, А. қасамёди, ваколатлари, мустақиллигини таъминлаш, дахлеизлиги, А.лик фаолиятига аралашишга йўл қўйилмаслиги ва унинг ҳимояланишини таъминлаш, А.нинг ижтимоий ҳимояси чоралари ва б. белгилаб берилган.
А. жисмоний ва юридик шахсларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш мақсадида: ҳуқуқий масалалар бўйича маслаҳатлар ва тушунтиришлар, қонун ҳужжатлари юзасидан оғзаки ва ёзма маълумотлар беради; ҳуқуққа оид аризалар, шикоятлар ва б. ҳужжатларни тузади; фуқаролик ишлари ҳамда маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишлар бўйича судда, бошқа давлат органларида, жисмоний ва юридик шахслар олдида вакилликни амалга оширади; жиноий ишлар бўйича суриштирувда, дастлабки терговда ва судда ҳимоячи; жабрланувчи, фуқаровий даъвогар, фуқаровий жавобгарнинг вакили; агар гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи ёки жабрланувчининг ман-фаатлари б-н қонуний вакилнинг манфаатлари ўзаро мос келмаса, гумон қилинувчи, айбланувчи, судланувчи ёки жабрланувчи тарафида иштирок этиш учун қарор ёки ажрим б-н адвокат сифатида катнашади (Қонуннинг 5-модда l-қисми ва ЎзР Жиноят-процессуал кодекси (ЖПК) 49-, 55-, 59-.60-, 62-моддалари). А. жиноят иши бўйича ўз вазифасини амалга ошириш муносабати б-н билган маълумотларни ошкор қилишга ҳақли эмас (ЎзР ЖПК 53-модда 3-қисми). Адвокатура тўғрисидаги Қонунда «адвокат ҳимоячилик ёки вакиллик вазифасини бажараётганда ўзига маълум бўлиб қолган тафсилотлар юзасидан гувоҳ сифатида сўроқ қилиниши мумкин эмас»лиги қатьий белгиланган (10-модда 2-қисм).
А. тадбиркорлик фаолиятига ва хўжалик низолари тўғрисидаги ишлар бўйича юридик хизмат, қонун ҳужжатларида ман этилмаган бошқа турдаги юридик ёрдам ҳам кўрсатиши мумкин.
А. касбий фаолиятини амалга ошириш чоғида қуйидаги ҳуқуқларга эга: тегишли масалаларни ҳал этишга ваколатли бўлган барча органлар, корхоналар, муассасалар ва ташкилотларда жисмоний ва юридик шахсларнинг топшириғига мувофиқ уларнинг манфаатларини ифода этиш ва ҳуқукларини ҳимоя қилиш; судларда, шунингдек маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни кўриб чиқаётган органларда далил сифатида фойдаланиши мумкин бўлган фактлар тўғрисидаги маълумотларни тўплаш; юридик ёрдам кўрсатилиши муносабати б-н давлат органларидан ҳамда жамоат бирлашмаларидан зарур бўлган маълумотномалар, тавсифномалар ва б. ҳужжатларни сўраш ва олиш; унга ваколат берган ёки унинг ҳимоясида иш юритаётган судга ва б. давлат органларига тўпланган материалларни тақцим этиш; мансабдор шахсларга илтимоснома ва шикоят бериш ҳамда улардан ёзма тарзда далил-исботли жавоб олиш; қонун ҳужжатларида назарда тутилган бошқа ҳаракатларни бажариш. Жиноий ишни кўриб чиқишда қатнашишга тайинланган А. фуқаронинг тўловга қобилиятсизлигини важ қилиб, унга юридик ёрдам кўрсатишдан бош тортишга ҳақли эмас. А. давлат хизматида туриши ҳам мумкин эмас. Қонуннинг 9-моддасида у А.лик сирини сақлаши шартлиги алоҳида таъкидланган. А. ўз касбий вазифаларини бажараётганида унга бирор-бир шаклда таъсир ўтказишга йўл қўйилмайди, А.лик далиллари (ашёлари), ҳужжатлари ундан олиб қўйилиши ёки кўздан кечирилиши, шунингдек, ўзи юридик ёрдам кўрсатаётган шахслар б-н учрашиш ҳуқуқи чекланиши, унинг иш юзасидан ҳуқуқий назари хусусида суриштирув органи, терговчи, прокурор тақдимнома киритиши, шунингдек, суд хусусий ажрим чиқариши мумкин эмас.
А.лик фаолияти б-н шуғулланувчи шахслар ҳамда хусусий А.лик амалиёти б-н шуғулланувчи айрим шахслар мустақил, кўнгилли касбий бирлашмаларини ўз ичига олган, адвокатура номи б-н аталувчи ҳуқуқ муассасаси орқали жисмоний ва юридик шахсларга ҳуқуқий ёрдам кўрсатади (қ. Адвокатура).
«Адвокатура тўғрисида»ги ЎзР қонунида адвокатнинг ёрдамчиси бўлиши мумкинлиги кўрсатилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.