Advor
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189-b. — ziyouz.com
Advor (arab. — aylanalar, turkumlar; birligi — davr) — Örta va Yaqin Şarq musiqa nazariyasida mazmunan universal, şaklan tugal va muntazam takrorlanuvçi jarayonlarni ifodalaydigan badiiy-estetik qonuniyatlar va ilmiy-nazariy qoidalar tizimi. A. tuşunçasi Örta Osiyo madaniyatida qad. davrlar (taxm. mil.av. 1-ming yillik) da vujudga keladi. Dastlab u umumiy kosmogonik mazmunga ega bölib, tabiat jarayonlaridagi (mas, yil fasllarining almaşuvi, muçal-burjlar va osmon jismlarining harakat doiralari va h.k.) muntazam takrorlanuvçi holatlar b-n boğliq deb faraz etilmiş badiiy-estetik qonun-qoidalarga tayanadi.
A. ilk bor Kindiy (801—879) ning musiqiy risolalarida maxsus ilmiymusiqiy atama sifatida «ritmik doiralar» ma'nosida, Forobiy asarlarida musiqa asarlarining muvaqqat-fazoviy (ritmik, şakliy) nisbatlarni, «Ixvonus-safo» (10-a.) risolalarida esa universal-estetik tuşunçalarni ham ifodalovçi atama sifatida qöllaniladi. 12—13-a.larda A.ning ma'no doirasi yanada kengayib, unda turkum (Ön ikki maqom, navbat, amal va b.), alohida ijro etiladigan musiqa asarlarining tuzuklari (parda va tovuş-qatorlar tizimi) va ritmik doiralari (usul va zarblar) aks ettirilgan. Uşbu universal musiqiy ma'nolardagi A. atamasi 13—15-a.larda, ayniqsa, al-Urmaviyning «Kitobuladvor» («Aylanalar kitobi») asaridan keyin musiqa istilohida «maqom» atamasiga teng ma'noda muhim örin egallagan. Urmaviyning mazkur asari va undan keyin yozilgan boşqa risolalarida Ön ikki maqom kuy tuzuklari va usullari muayyan nisbatlar asosida özaro mutanosib aylanalar şaklida ifoda etilgan. Örta asrlar musulmon Şarqi musiqa ilmida ritmik vaqt birligi hamda uşbu birliklardan taşkil etilgan ritmik tuzilma (usul)lar ham davr yoki A.deb atalib, risolalarda aylana şaklida ifoda etilgan.
Ad.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.
Abdumannon Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АДВОР (араб. — айланалар, туркумлар; бирлиги — давр) — Ўрта ва Яқин Шарқ мусиқа назариясида мазмунан универсал, шаклан тугал ва мунтазам такрорланувчи жараёнларни ифодалайдиган бадиий-эстетик қонуниятлар ва илмий-назарий қоидалар тизими. А. тушунчаси Ўрта Осиё маданиятида қад. даврлар (тахм. мил.ав. 1-минг йиллик) да вужудга келади. Дастлаб у умумий космогоник мазмунга эга бўлиб, табиат жараёнларидаги (мас, йил фаслларининг алмашуви, мучал-буржлар ва осмон жисмларининг ҳаракат доиралари ва ҳ.к.) мунтазам такрорланувчи ҳолатлар б-н боғлиқ деб фараз этилмиш бадиий-эстетик қонун-қоидаларга таянади.
А. илк бор Киндий (801—879) нинг мусиқий рисолаларида махсус илмиймусиқий атама сифатида «ритмик доиралар» маъносида, Форобий асарларида мусиқа асарларининг муваққат-фазовий (ритмик, шаклий) нисбатларни, «Ихвонус-сафо» (10-а.) рисолаларида эса универсал-эстетик тушунчаларни ҳам ифодаловчи атама сифатида қўлланилади. 12—13-а.ларда А.нинг маъно доираси янада кенгайиб, унда туркум (Ўн икки мақом, навбат, амал ва б.), алоҳида ижро этиладиган мусиқа асарларининг тузуклари (парда ва товуш-қаторлар тизими) ва ритмик доиралари (усул ва зарблар) акс эттирилган. Ушбу универсал мусиқий маънолардаги А. атамаси 13—15-а.ларда, айниқса, ал-Урмавийнинг «Китобуладвор» («Айланалар китоби») асаридан кейин мусиқа истилоҳида «мақом» атамасига тенг маънода муҳим ўрин эгаллаган. Урмавийнинг мазкур асари ва ундан кейин ёзилган бошқа рисолаларида Ўн икки мақом куй тузуклари ва усуллари муайян нисбатлар асосида ўзаро мутаносиб айланалар шаклида ифода этилган. Ўрта асрлар мусулмон Шарқи мусиқа илмида ритмик вақт бирлиги ҳамда ушбу бирликлардан ташкил этилган ритмик тузилма (усул)лар ҳам давр ёки А.деб аталиб, рисолаларда айлана шаклида ифода этилган.
Ад.: Ражабов И., Мақомлар масаласига доир, Т., 1963.
Абдуманнон Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.