Affekt
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 801-b. — ziyouz.com
Affekt (lot. aftectus — ruhiy hayajon, ehtiros) — turli taşqi yoki içki ta'sirlar asosida tez paydo bölib, qisqa muddatli, aksariyat hollarda «portlaş» tarzida böladigan kuçli ifodalanadigan hissiy holat (qörqinç, dahşat, ğazab va b.). A. tuşkunlik, tang vaziyatlarda yuzaga keladi. A. holatida içki organlar faoliyati özgaradi, keskin ifodali holatlar paydo böladi, kişining ong doirasi torayadi, xulqni na-zorat qiliş qobiliyati yöqoladi. A. fiziologik ham, patologik ham bölişi mumkin. Fiziologik A.da kişi öz xatti-harakatini idora eta olişi, keyinçalik barça voqealarni xotirasida saqlab qolişi mumkin. Patologik A. köproq ruhiy kasalliklarda kuzatiladi. Ba'zan ruhiy soğlom odamlarda ham kuzatilişi mumkin. Patologik A.da barça xatti-harakatlar kişi xotirasida saqlanmaydi, şaxsning xatti-harakatlari ong tomonidan nazorat qilinmaydi. Odamda A. fakdt uning jismoniy holati, biologik ehtiyojlari va instinktlari kabilarga boğliq omillar tufayli emas, balki uning ijti-moiy munosabatlarining buzilişi tufayli ham yuzaga kelişi mumkin. Mas, adolatsizlik, bevafolik, haqorat ş.k. holatlarda. Ba'zan A. biror salbiy holatni yuzaga keltiruvçi vaziyatlarning takrorlanaverişi natijasida ham sodir böladi. Bundam vaziyatlarda A. ak-kumulyatsiyasi holati röy beradi, uning natijasida A. kuçli, boşqarib bölmaydigan xulqlarajasiga kögarilişi mumkin (affektiv portlaş).
A.ni örganiş sud-psixiatrik hamda sud-psixologik ekspertiza amaliyotida jinoiy xatti-harakatlarning asl sababini aniqlaşda zaruriy şartlardan biri bölib, adolatli hukm çiqarişda katta ahamiyatga ega.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФФЕКТ (лот. aftectus — руҳий ҳаяжон, эҳтирос) — турли ташқи ёки ички таъсирлар асосида тез пайдо бўлиб, қисқа муддатли, аксарият ҳолларда «портлаш» тарзида бўладиган кучли ифодаланадиган ҳиссий ҳолат (қўрқинч, даҳшат, ғазаб ва б.). А. тушкунлик, танг вазиятларда юзага келади. А. ҳолатида ички органлар фаолияти ўзгаради, кескин ифодали ҳолатлар пайдо бўлади, кишининг онг доираси тораяди, хулқни на-зорат қилиш қобилияти йўқолади. А. физиологик ҳам, патологик ҳам бўлиши мумкин. Физиологик А.да киши ўз хатти-ҳаракатини идора эта олиши, кейинчалик барча воқеаларни хотирасида сақлаб қолиши мумкин. Патологик А. кўпроқ руҳий касалликларда кузатилади. Баъзан руҳий соғлом одамларда ҳам кузатилиши мумкин. Патологик А.да барча хатти-ҳаракатлар киши хотирасида сақланмайди, шахснинг хатти-ҳаракатлари онг томонидан назорат қилинмайди. Одамда А. факдт унинг жисмоний ҳолати, биологик эҳтиёжлари ва инстинктлари кабиларга боғлиқ омиллар туфайли эмас, балки унинг ижти-моий муносабатларининг бузилиши туфайли ҳам юзага келиши мумкин. Мас, адолатсизлик, бевафолик, ҳақорат ш.к. ҳолатларда. Баъзан А. бирор салбий ҳолатни юзага келтирувчи вазиятларнинг такрорланавериши натижасида ҳам содир бўлади. Бундам вазиятларда А. ак-кумуляцияси ҳолати рўй беради, унинг натижасида А. кучли, бошқариб бўлмайдиган хулқларажасига кўгарилиши мумкин (аффектив портлаш).
А.ни ўрганиш суд-психиатрик ҳамда суд-психологик экспертиза амалиётида жиноий хатти-ҳаракатларнинг асл сабабини аниқлашда зарурий шартлардан бири бўлиб, адолатли ҳукм чиқаришда катта аҳамиятга эга.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.