Afğon şamoli
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 803-b. — ziyouz.com
Afğon şamoli — Özbekistonning jandagi hududlar (Surxondaryo va Qaşqadaryo viloyatlari)ga bostirib kiruvçi, jan.-ğarbiy yönalişidagi issiq, kuruq şamol. Juda köp çang-tözon kötarib esadi. Bu şamol jan.-ğarbiy yönalişda, Afğoniston tomondan esgani uçun mahalliy xalq uni «Afğon şamoli» deb ataydi. Amudaryo havzasining yuqori qismida kuzatiladi. A. ş. bir tomondan, jan.-ğarbdan siljib keladigan va Hisor toğ tizmasi oraliğida siqilib harakatlanadigan iliq havo massasining, ikkinçi tomondan esa, şim.-ğarbdan keladigan sovuq havo frontining aerodinamik tezlaşuvi oqibatida paydo böladi. Yiliga 30- 70 kun esadi.
A. ş. öziga xos meteorologik hodisalar b-n kuzatiladi: 1 — 2 kun avval şarqdan esgan kuçsiz şamol natijasida dastlab siyrak çang paydo bölib, asta-sekin quyuqlaşib boradi. Havo harorati kötariladi, nisbiy namlik esa keskin kamayadi. Atmosfera bosimi pasayadi. Havo frontining yaqinlaşuvi b-n girdob va quyunlar hosil böladi, sönfa tösatdan 20 m/sek va undan ortiq tezlikda esadigan tözonli böron — A. ş. vujudga keladi. A. ş. Aksariyat garmsel davrini yakunlaydi. A. ş. Xalq xöjaligiga, ayniqsa, q. x. ga katta zarar yet-kazadi. Kuçli şamollar ba'zan ekinzorlarni qum b-n kömib taşlaydi yoki tuproqning ustki unumli qatlamini uçirib ketadi (q. Tuproq eroziyasi).
A. ş.ning zararli ta'siri ekinzorlarni suğoriş b-n kamaytiriladi. Ekinzorlarni ihota daraxtlari b-n himoya qiliş ham A. ş. ta'sirini ança kesadi.
Q.: Tuproq eroziyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФҒОН ШАМОЛИ — Ўзбекистоннинг жандаги ҳудудлар (Сурхондарё ва Қашқадарё вилоятлари)га бостириб кирувчи, жан.-ғарбий йўналишидаги иссиқ, куруқ шамол. Жуда кўп чанг-тўзон кўтариб эсади. Бу шамол жан.-ғарбий йўналишда, Афғонистон томондан эсгани учун маҳаллий халқ уни «Афғон шамоли» деб атайди. Амударё ҳавзасининг юқори қисмида кузатилади. А. ш. бир томондан, жан.-ғарбдан силжиб келадиган ва Ҳисор тоғ тизмаси оралиғида сиқилиб ҳаракатланадиган илиқ ҳаво массасининг, иккинчи томондан эса, шим.-ғарбдан келадиган совуқ ҳаво фронтининг аэродинамик тезлашуви оқибатида пайдо бўлади. Йилига 30- 70 кун эсади.
А. ш. ўзига хос метеорологик ҳодисалар б-н кузатилади: 1 — 2 кун аввал шарқдан эсган кучсиз шамол натижасида дастлаб сийрак чанг пайдо бўлиб, аста-секин қуюқлашиб боради. Ҳаво ҳарорати кўтарилади, нисбий намлик эса кескин камаяди. Атмосфера босими пасаяди. Ҳаво фронтининг яқинлашуви б-н гирдоб ва қуюнлар ҳосил бўлади, сўнфа тўсатдан 20 м/сек ва ундан ортиқ тезликда эсадиган тўзонли бўрон — А. ш. вужудга келади. А. ш. Аксарият гармсел даврини якунлайди. А. ш. Халқ хўжалигига, айниқса, қ. х. га катта зарар ет-казади. Кучли шамоллар баъзан экинзорларни қум б-н кўмиб ташлайди ёки тупроқнинг устки унумли қатламини учириб кетади (қ. Тупроқ эрозияси).
А. ш.нинг зарарли таъсири экинзорларни суғориш б-н камайтирилади. Экинзорларни иҳота дарахтлари б-н ҳимоя қилиш ҳам А. ш. таъсирини анча кесади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.