Tuproq eroziyasi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 707–708-b. — ziyouz.com

Tuproq eroziyasi (lot. erasio yemiriliş, nuraş) — tuproqning eng unumdor yuqori qatlamlari va tuproq osti jinslarining atmosfera yoğinlari hamda suğoriş suvlari, şamol va b. ta'sirida yemiriliş jarayoni. Yuz beriş darajasiga köra, tabiiy va jadallaşgan (yemiradigan) turlarga bölinadi. Tabiiy T.e. nisbatan sekin keçib, tuproq tabiiy hosil böliş jarayonida qayta tiklanib turadi. Jadallaşgan T.e. odamning xöjalik faoliyati (madaniy ösimliklarni östirişda yerdan notöğri, uquvsiz foydalaniş, eroziyaga qarşi tadbirçoralarga rioya qilmay yerlarni özlaştiriş, sugoriş, çorva mollarni boqiş, örmonzorlarni yöq qiliş, quriliş işlarini olib boriş va b.) natijasida yuz berib, tuproq unumdorligini sezilarli darajada pasaytirib yuboradi.

T.e., asosan, relyefi notekis — pastbaland, eroziya bazisi (ma'lum bir joyning m hisobida dengiz sathidan balandligi bilan suv kelib quyiladigan yerning dengiz sathidan balandligi örtasidagi farq) katta bölgan yerlarda boşlanadi. T.e. hosil böliş omillariga köra, suv, şamol, sanoat, abraziya, yaylov, mexanik T.e. va turlarga bölinadi.

Suv eroziyasining boşlanişi va kuçayişi relyefi tuzilişi bilan boğliq bölib, odatda, yer yuzasining nişabligi 1 — 1,5° dan oşganda yuz bera boşlaydi (suğoriladigan yerlarda suğoriş eroziyasi yuz beradi). Suv eroziyasi yemiriliş jarayonida tuproq zarraçalarining bölaklarga böliniş va qayta joylaşiş usuliga köra, yuviliş eroziyasi, jilğa va jarlaniş eroziyasiga bölinadi. Yuviliş eroziyasi tuproqqa singib ulgurmagan suvning oqimi ta'sirida vujudga kelib, tuproq qatlamining nisbatan bir tekisda yuvib ketişi bilan tavsiflanadi. Jilğa eroziyasi jilğa suvining oqimi ta'sirida unça çuqur bölmagan öydimçuqurliklar hosil bölişi va bilan yuz beradi va buni odatdagi yerga işlov beriş bilan bartaraf etiş mumkin. Jarlaniş eroziyasi suv eroziyasining bir turi bölib, suv oqimining tor özanda töplanib oqişi, tuproqning vertikal yemirilişi va yuvilişi natijasida vujudga keladi. Suv ta'sirida yerning yuzasida öpqonlar paydo böladi. Bir kdnça vaqtdan söng bu öpqonlar yemirilib jarliklar hosil böladi.

Özbekistonning suğorma dehqonçilik zonasida suv eroziyasi namlik bilan yetarli ta'minlangan (yillik yoğinsoçin miqdori 350—400 mm dan yuqori) va yarim ta'minlangan (yillik yoginsoçin mikdori 200—300 mm) lalmikor yerlarda hamda tipik va töq tusli sur tuproqlarda, qisman toğ oldi va toğ etagi qiyaliklarida (mas., Toşkent, Samarqand, Qaşqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida; umumiy mayd. 969,4 ming ga) tarqalgan.

Şamol eroziyasi (deflyatsiya) 2 xil böladi: tezligi unça katta bölmagan şamolning tuproq mayda zarraçalarini uçirib ketişidan kelib çiquvçi oddiy va katta tezlikdagi şamol tufayli vujudga keluvçi tözonli böron. Şamol eroziyasi suğoriladigan yerlarga katta ziyon yetkazadi (Markaziy Farğona, Buxoro vohasi, Qarşi çöli, Qoraqalpoğistonning ğarbiy zonalarida, um. mayd. 1,8 mln.ga). Şamol eroziyasiga, relyefdan qat'i nazar, asosan bir yönalişda esadigan kuçli şamol, tuproqning yengil mexanik tarkibi va şörlanganligi, suğoriladigan yer maydonlarning tabiiy şaroitga nomuvofiq yirikligi hamda örmon daraxtzorlari mintaqasining yökdigi yoki qoniqarsiz axvoldaligi sabab böladi.

T.e.ning, şuningdek, işlab çiqariş. va odam faoliyati bilan boğliq bölgan quyidagi turlari ham uçraydi: sanoat eroziyasi — foydali qazilmalarni qaziş (ayniqsa, oçiq usulda), uyjoy, işlab çiqariş. binolari va yöl quriş, gaz hamda neft quvurlarini ötkaziş natijasida sodir böladi (q. Yer rekultivatsiyasi); abraziya — daryo va boşqa suv qavzalari qirğoqlarining yemirilişi tufayli haydalma yer, yaylov maydonlari qisqaradi va suv havzalarini loyqa bosadi. Yaylovlarda ortiqça çorva boqiş yaylov eroziyasiga sabab böladi. Mexanik eroziya har bir zonaga xos tuproqning qayta tiklaniş imkoniyati darajasini hisobga olmay turib, öta oğir traktorlardan keng foydalaniş natijasida yuz beradi. Mexanik eroziya ta'sirida tuprok, strukturasi buziladi, uning suvfizik xususiyatlari, şuningdek, tuproq hosil bölişining asosiy omillaridan bölgan biologik faollik yomonlaşadi.

Ad.: Muhamedov T., Tuproq eroziyasi dehqonçilik uçun ofat, T., 1973; Muxitdinov K., Özbekistonda tuproq eroziyasi va unga qarşi kuraş çoralari, T., 1976; Mirzajonov va b., Eroziyaga uçragantuproqparda yuqori hosil oliş, T., 1980.

Xodimat Maxsudov.

Q.: Yer rekultivatsiyasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТУПРОҚ ЭРОЗИЯСИ (лот. erasio емирилиш, нураш) — тупроқнинг энг унумдор юқори қатламлари ва тупроқ ости жинсларининг атмосфера ёғинлари ҳамда суғориш сувлари, шамол ва б. таъсирида емирилиш жараёни. Юз бериш даражасига кўра, табиий ва жадаллашган (емирадиган) турларга бўлинади. Табиий Т.э. нисбатан секин кечиб, тупроқ табиий ҳосил бўлиш жараёнида қайта тикланиб туради. Жадаллашган Т.э. одамнинг хўжалик фаолияти (маданий ўсимликларни ўстиришда ердан нотўғри, уқувсиз фойдаланиш, эрозияга қарши тадбирчораларга риоя қилмай ерларни ўзлаштириш, сугориш, чорва молларни боқиш, ўрмонзорларни йўқ қилиш, қурилиш ишларини олиб бориш ва б.) натижасида юз бериб, тупроқ унумдорлигини сезиларли даражада пасайтириб юборади.

Т.э., асосан, рельефи нотекис — пастбаланд, эрозия базиси (маълум бир жойнинг м ҳисобида денгиз сатҳидан баландлиги билан сув келиб қуйиладиган ернинг денгиз сатҳидан баландлиги ўртасидаги фарқ) катта бўлган ерларда бошланади. Т.э. ҳосил бўлиш омилларига кўра, сув, шамол, саноат, абразия, яйлов, механик Т.э. ва турларга бўлинади.

Сув эрозиясининг бошланиши ва кучайиши рельефи тузилиши билан боғлиқ бўлиб, одатда, ер юзасининг нишаблиги 1 — 1,5° дан ошганда юз бера бошлайди (суғориладиган ерларда суғориш эрозияси юз беради). Сув эрозияси емирилиш жараёнида тупроқ заррачаларининг бўлакларга бўлиниш ва қайта жойлашиш усулига кўра, ювилиш эрозияси, жилға ва жарланиш эрозиясига бўлинади. Ювилиш эрозияси тупроққа сингиб улгурмаган сувнинг оқими таъсирида вужудга келиб, тупроқ қатламининг нисбатан бир текисда ювиб кетиши билан тавсифланади. Жилға эрозияси жилға сувининг оқими таъсирида унча чуқур бўлмаган ўйдимчуқурликлар ҳосил бўлиши ва билан юз беради ва буни одатдаги ерга ишлов бериш билан бартараф этиш мумкин. Жарланиш эрозияси сув эрозиясининг бир тури бўлиб, сув оқимининг тор ўзанда тўпланиб оқиши, тупроқнинг вертикал емирилиши ва ювилиши натижасида вужудга келади. Сув таъсирида ернинг юзасида ўпқонлар пайдо бўлади. Бир кднча вақтдан сўнг бу ўпқонлар емирилиб жарликлар ҳосил бўлади.

Ўзбекистоннинг суғорма деҳқончилик зонасида сув эрозияси намлик билан етарли таъминланган (йиллик ёғинсочин миқдори 350—400 мм дан юқори) ва ярим таъминланган (йиллик ёгинсочин микдори 200—300 мм) лалмикор ерларда ҳамда типик ва тўқ тусли сур тупроқларда, қисман тоғ олди ва тоғ этаги қияликларида (мас., Тошкент, Самарқанд, Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларида; умумий майд. 969,4 минг га) тарқалган.

Шамол эрозияси (дефляция) 2 хил бўлади: тезлиги унча катта бўлмаган шамолнинг тупроқ майда заррачаларини учириб кетишидан келиб чиқувчи оддий ва катта тезликдаги шамол туфайли вужудга келувчи тўзонли бўрон. Шамол эрозияси суғориладиган ерларга катта зиён етказади (Марказий Фарғона, Бухоро воҳаси, Қарши чўли, Қорақалпоғистоннинг ғарбий зоналарида, ум. майд. 1,8 млн.га). Шамол эрозиясига, рельефдан қатъи назар, асосан бир йўналишда эсадиган кучли шамол, тупроқнинг енгил механик таркиби ва шўрланганлиги, суғориладиган ер майдонларнинг табиий шароитга номувофиқ йириклиги ҳамда ўрмон дарахтзорлари минтақасининг йўкдиги ёки қониқарсиз ахволдалиги сабаб бўлади.

Т.э.нинг, шунингдек, ишлаб чиқариш. ва одам фаолияти билан боғлиқ бўлган қуйидаги турлари ҳам учрайди: саноат эрозияси — фойдали қазилмаларни қазиш (айниқса, очиқ усулда), уйжой, ишлаб чиқариш. бинолари ва йўл қуриш, газ ҳамда нефть қувурларини ўтказиш натижасида содир бўлади (қ. Ер рекультивацияси); абразия — дарё ва бошқа сув қавзалари қирғоқларининг емирилиши туфайли ҳайдалма ер, яйлов майдонлари қисқаради ва сув ҳавзаларини лойқа босади. Яйловларда ортиқча чорва боқиш яйлов эрозиясига сабаб бўлади. Механик эрозия ҳар бир зонага хос тупроқнинг қайта тикланиш имконияти даражасини ҳисобга олмай туриб, ўта оғир тракторлардан кенг фойдаланиш натижасида юз беради. Механик эрозия таъсирида тупрок, структураси бузилади, унинг сувфизик хусусиятлари, шунингдек, тупроқ ҳосил бўлишининг асосий омилларидан бўлган биологик фаоллик ёмонлашади.

Ад.: Муҳамедов Т., Тупроқ эрозияси деҳқончилик учун офат, Т., 1973; Мухитдинов К., Ўзбекистонда тупроқ эрозияси ва унга қарши кураш чоралари, Т., 1976; Мирзажонов ва б., Эрозияга учрагантупроқпарда юқори ҳосил олиш, Т., 1980.

Ходимат Махсудов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.