Yer rekultivatsiyasi
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 61–62-b. — ziyouz.com
Yer rekultivatsiyasi YER REKULTIVATSIYASI, landşaft rekultivatsiyasi (lot. re — qaytariş, tiklaş ma'nosini beradigan old qöşimça; cultivo — işlov beraman, yetiştiraman) — foydali qazilmalarni qazib oliş, suv inşootlari quriş, şaharlar qurilişi va b. sabablarga kura foydalanişga yaroqsiz bölib qolgan yerlarni qayta tiklaş, atrof muhit şaroitlarini, ekologik holatlarni yaxşilaşga qaratilgan tadbirlar majmui. Ye.r. asosiy vazifasi tuproqning buzilgan unumdor qatlamini tiklaş va q.x. yoki örmon xöjaligini samarali yuritişni ta'minlaydigan şaroitni yaratişdan iborat.
Özbekiston Respublikasida, jumladan suğorma dehqonçilik hududida uçraydigan yaroqsiz holga keltirilgan yer turlariga quyidagilar kiradi va Ye.r. ga muhtoj hisoblanadi: quriliş uçun materiallar qazib olingan (qum, şagal, toş va b.) yerlar; gaz va neft mah-sulotlarini qidiruv-tekşiriş işlari va ulardan foydalanişga ajratilgan yerlar; suğoriş, zax qoçiriş, yöl tarmoqlarini quriş va ta'mirlaş oqibatida meyordan ortiqça band bölgan pastliklar, döngliklar yoki çuqurliklarning paydo böliş natijasida unumdor qatlami buzilgan yerlar; turli quriliş inşootlari va binolarni barpo etişda yerlarning vaktinça foydalanişga ajratilgan qismi va b.
Ye.r. 2 bosqiçdan iborat tadbirlar yordamida amalga oşiriladi: texnik va biologik. Dastlab yaroqsiz yerlarni aniqlaş, örganiş, istiqbolda foydalaniş rejasini tuziş va loyiha-smeta hujjatlarini işlab çiqiş kabi tayyorgarlik işlari amalga oşiriladi. Ye.r.ning texn i k bosqiçi xalq xöjaligi uçun yerni maqsadli foydalanişga tayyorlaş bölsa, biologik bosqiç da esa landşaft va tuproqni qayta tiklaş, qişloq yoki örmon xöjaligi uçun yarokli holga keltiriş tadbirlari amalga oşiriladi.
Özbekiston Respublikasi hududida 200 ming ga yaroqsiz holga keltirilgan yerlar mavjud bölib, şundan 65 ming ga q.x. tarmoqlari yaxşi rivojlangan hududlarga töğri keladi (2000). Ular asosan suğoriş, zax qoçiriş va yöl tarmoqdarini quriş oqibatida paydo bölgan. Ularni q.x, oborotiga qaytariş natijasida xar yili qöşimça 300—400 ming t paxta va köplab sabzavot, meva hamda çorvaçilik uçun zarur bölgan yem-xaşak yetiştiriş mumkin.
Qosimjon Rahmonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЕР РЕКУЛЬТИВАЦИЯСИ, ландшафт рекультивацияси (лот. re — қайтариш, тиклаш маъносини берадиган олд қўшимча; cultivo — ишлов бераман, етиштираман) — фойдали қазилмаларни қазиб олиш, сув иншоотлари қуриш, шаҳарлар қурилиши ва б. сабабларга кура фойдаланишга яроқсиз бўлиб қолган ерларни қайта тиклаш, атроф муҳит шароитларини, экологик ҳолатларни яхшилашга қаратилган тадбирлар мажмуи. Е.р. асосий вазифаси тупроқнинг бузилган унумдор қатламини тиклаш ва қ.х. ёки ўрмон хўжалигини самарали юритишни таъминлайдиган шароитни яратишдан иборат.
Ўзбекистон Республикасида, жумладан суғорма деҳқончилик ҳудудида учрайдиган яроқсиз ҳолга келтирилган ер турларига қуйидагилар киради ва Е.р. га муҳтож ҳисобланади: қурилиш учун материаллар қазиб олинган (қум, шагал, тош ва б.) ерлар; газ ва нефть маҳ-сулотларини қидирув-текшириш ишлари ва улардан фойдаланишга ажратилган ерлар; суғориш, зах қочириш, йўл тармоқларини қуриш ва таъмирлаш оқибатида меъёрдан ортиқча банд бўлган пастликлар, дўнгликлар ёки чуқурликларнинг пайдо бўлиш натижасида унумдор қатлами бузилган ерлар; турли қурилиш иншоотлари ва биноларни барпо этишда ерларнинг вактинча фойдаланишга ажратилган қисми ва б.
Е.р. 2 босқичдан иборат тадбирлар ёрдамида амалга оширилади: техник ва биологик. Дастлаб яроқсиз ерларни аниқлаш, ўрганиш, истиқболда фойдаланиш режасини тузиш ва лойиҳа-смета ҳужжатларини ишлаб чиқиш каби тайёргарлик ишлари амалга оширилади. Е.р.нинг техн и к босқичи халқ хўжалиги учун ерни мақсадли фойдаланишга тайёрлаш бўлса, биологик босқич да эса ландшафт ва тупроқни қайта тиклаш, қишлоқ ёки ўрмон хўжалиги учун ярокли ҳолга келтириш тадбирлари амалга оширилади.
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида 200 минг га яроқсиз ҳолга келтирилган ерлар мавжуд бўлиб, шундан 65 минг га қ.х. тармоқлари яхши ривожланган ҳудудларга тўғри келади (2000). Улар асосан суғориш, зах қочириш ва йўл тармоқдарини қуриш оқибатида пайдо бўлган. Уларни қ.х, оборотига қайтариш натижасида хар йили қўшимча 300—400 минг т пахта ва кўплаб сабзавот, мева ҳамда чорвачилик учун зарур бўлган ем-хашак етиштириш мумкин.
Қосимжон Раҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.