Yer rekultivatsiyasi

Yer rekultivatsiyasi, yoki landşaft rekultivatsiyasi (lotinça «re» — qayta, yana va «cultivo» — işlov beraman, yetiştiraman sözlaridan) — foydali qazilmalarni qazib oliş, suv inşootlari, yöllar va şaharlar quriş kabi faoliyat natijasida buzilib, foydalanişga yaroqsiz bölib qolgan yerlarni qayta tiklaş hamda atrof muhit holatini yaxşilaşga qaratilgan tadbirlar majmui. ÖzME'ga köra, uning asosiy vazifasi tuproqning buzilgan unumdor qatlamini tiklaş va qişloq yoki örmon xöjaligini samarali yuritiş uçun şaroit yaratişdir.1

ÖzME Özbekistonda, ayniqsa, suğorma dehqonçilik hududlarida rekultivatsiyaga muhtoj bir neça turdagi yerlarni sanab ötadi. Bular — qum, şağal, toş kabi quriliş materiallari qazib olingan maydonlar; neft va gaz qidiruvi hamda qazib olinişi uçun ajratilgan yerlar; suğoriş, zax qoçiriş tarmoqlari va yöllar quriliş yoki ta'mirlaş jarayonida ortiqça çuqurliklar, döngliklar paydo bölib, unumdor qatlami buzilgan joylar; turli bino va inşootlar qurilişi davrida vaqtinça band qilingan yerlar.

Inglizça Vikipediyaga köra, dunyoda rekultivatsiya köpinça konlar bilan boğliq: oçiq usulda qazib olişda juda katta hajmdagi toğ jinsi siljitiladi. Kon yopilgaç, çiqindi uyumlari tekislanib eroziyaga çidamli qilinadi, ustiga unumdor tuproq yotqizilib ösimlik ekiladi. Agar ruda tarkibida sulfidlar bölsa, ular yomğir suvi va havo kislorodi bilan reaksiyaga kirişib sulfat kislota hosil qilmasligi uçun loy qatlami bilan berkitiladi. Ayrim mamlakatlarda bu işlar qonun bilan kon kompaniyalari zimmasiga yuklatilgan.

ÖzME'ga köra, rekultivatsiya ikki bosqiçda — texnik va biologik bosqiçlarda olib boriladi. Undan oldin tayyorgarlik işlari bajariladi: yaroqsiz yerlar aniqlanadi va örganiladi, ulardan kelajakda qanday foydalaniş rejasi tuziladi, loyiha-smeta hujjatlari tayyorlanadi.

Texnik bosqiçda yer maqsadli foydalanişga tayyorlanadi: çuqurliklar tölduriladi, uyumlar tekislanadi, qiyaliklar mustahkamlanadi, kerak bölsa unumdor tuproq qatlami qaytadan yotqiziladi. Biologik bosqiçda esa tuproq unumdorligi va landşaft tiklanadi, yer qişloq yoki örmon xöjaligi uçun yaroqli holga keltiriladi: öğitlanadi, maxsus ösimliklar ekiladi.

ÖzME 2000-yilgi ma'lumotlarga tayanib, Özbekistonda yaroqsiz holga kelgan yerlar 200 ming gektarça ekanini, ulardan 65 ming gektari qişloq xöjaligi rivojlangan hududlarga töğri kelişini yozadi. Bu yerlar asosan suğoriş, zax qoçiriş va yöl tarmoqlarini quriş oqibatida paydo bölgan. ÖzME hisobiça, ularni qayta ekin oboroti tarkibiga qaytariş yiliga qöşimça 300–400 ming tonna paxta, köplab sabzavot, meva hamda çorva uçun yem-xaşak yetiştiriş imkonini beradi.