Afrika
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 788–792-b. — ziyouz.com
Afrika — qit'a. Kattaligi jihatidan Osiyodan keyin 2-örinda. Mayd. 29,6 mln. km2, orollari b-n 30,3 mln. km2. Aholisi 720 mln. kişi (1995). Deyarli örta qismidan ekvator çiziği ötgan. Şim.dan jan.ga tomon qariyb 8 ming km ga çözilgan. Şim. qismining eni 7500 km (Almadi börnidan Xafun börnigaça). Jan. qismining eni 3100 km. Şim.da Örta dengiz, ğarbda Atlantika okeani, şarqda Hind okeani va Qizil dengiz b-n öralgan. 120 km li Suvayş böyni orqali Osiyo b-n tutaşgan. Yevropadan A.ni Gibraltar böğozi ajratib turadi (eng tor joyi 13 km). A.ga bir neça orollar kiradi: şarqsa Madagaskar, Zanjibar, Sokotra, Mafiya, Pemba, Komor, Maskaren, Amirant va Seyşel o.lari; ğarbda Madeyra, Kanar, Yaşil Burun o.lari; Gvineya qöltiğida Pagalu, San-Tome, Prinsipi, Bioko va uzoqroqdagi Vozneseniye, Santa-Yelena, Tristanda-Kunya o.lari va b. Qirğoqlari uzilmali, kam parçalangan, köpinça toğlardan iborat. Qirğoq yaqinida pasttekisliklar bor. Qöltiqlari keng va oçiq, eng yiriklari — Gvineya va Sidra (Katta Sirt). Kulay buxtalari kam. Eng yirik ya.o.— Somali.
Geologik tuzilişi va re-lye fi. A.ning köproq qismi kembriydan oldin burmalangan platformadan iborat bölib, ustini paleozoy, mezozoy va uçlamçi hamda törtlamçi davr jinslari qoplab yotadi. Qad. kristall jinsli zamin Markaziy Sahroi Kabir, Syerra-Leone, Şarqiy Sudan balandliklarida (anteklizalar), Kongo botiği atroflarida va ayniqsa, Şarqiy hamda Jan. Afrikada yer yuzasiga çiqib yotadi. Platformaning şim. qismida (Sahroi Kabir, Sudan) zamin juda çuqur joylaşgan (Sahroi Kabir — Arabiston platosi), jan. qismida keng maydonlarda esa yer yuzasiga çi-qib qolgan (Jan. Afrika qalqoni). Jan. va şim.-ğarbda kembriydan oldingi platformaga zamini burmalangan platforma tuzilmalarining ayrim qismilari kelib qöşilgan. Bu tuzilmalar Kap toğlarida va Atlas toglarining içki r-nlarida yer yuzasiga çiqib qolgan. Alp burmalanişi davrida A.da Atlas toğlarining şim. sohil böyi tizmalarigina kötarilgan. Kristall jinslardan iborat qad. peneplenlarning keng tarqalişi va çökindi jins krplamalarining kam burmalanganligi natijasida materik relyefi yassidir. A.da plato va toğliklar köp. Ularni tektonik yoriqlar bölib-bölib yuborgan. Qirlar hamda platolar ustida qoldiq çöqqilar va vulkan toğlari kötarilib turadi. A.ning eng baland nuqtasi — Kilimanjaro toğidagi Kibo çöqqisi (5895 m). A. köp qismining dengiz sathidan bal. 1000 m dan oşmaydi. Olimlar A. quyi paleozoy burmalanişi davrida Jan. Amerika va Hindiston (Gondvana materigi) b-n quruqlik orqali birlaşib turgan deb hisoblaydilar. Paleozoyda Sahroi Kabir — Arabiston platformasining ayrim qismlari dengizlar tagida krlgan. A.ning qolgan qismi relyefi uzoq, davr davomida yemirilib tekislangan. Geologik tuzilişi va turli iqlim zonalarida taşki omillarning relyefga turliça ta'sir etişi natijasida materiqda bir qança geomorfologik oblastlar paydo bölgan: 1. Örtaça balandlikdagi Atlas burma toglari. 2. Sahroi Kabir. Qumli çöllar Sahroi Kabirning 1/4—1/8 qismini egallaydi. 3. Sudan tekisliklari ölkasi. Bu yerda orol şaklidagi toğlar köp. 4. Yuqori Gvineya balandligi. Uning ğarbida kristall jinsli qoldiq toğlar va şarqida asosan qumtoşli platolar uçraydi. 5. Kongo botiği. 6. Habaşiston toğligi. 7. Somali zinapoyali platosi. 8. Uzilmalar va grabenlar b-n öyilgan Şarqiy Afrika toğligi. Bu toglikning ba'zi joylari lava b-n tölgan va vulqonlar kötarilib turadi. 9. Jan. Afrika Kalaxari botigini va uning atrofidagi balandliklarni hamda Kap toğlarini öz içiga oladi.
Foydali qazilmalari. A.da xilma-xil foydali qazilmalar bor. Bulardan köplari dunyodagi eng katta konlardir. Foydali qazilma konlari turli geologik davrlar yotqiziklarida uçraydi. A.ning asosiy mineral boyliklari kembriydan oldin va kembriy davrida hosil bölgan. Marganets rudalari, boksit, oltin, qalay, niobiy va asbest konlari kembriydan oldingi jinslar tarkibida uçraydi. JAR, Svazilend va Zimbabveda xrizotil-asbest konlari, JARda surma va korund konlari, dunyodagi uran aralaş eng boy oltin konlari, Zimbabveda xromit va oltin konlari, Gvineyada boksit konlari, Ganada marganets rudasi, boksit va oltin konlari, Kongoda kumuş, Nigeriyada kumuş va kolumbit, Madagaskar o.da grafit bor. Markaziy A.ning mis mintaqasi kembriy davrida hosil bölgan jinslar orasida Zambiyada köp uçraydi. Bu yerda mis b-n birgalikda kobalt, uran, rux, Nami-biyada vanadiy, berilliy va litiy konlari, Marokaşda kobalt va polimetall konlari bor. Jan. Afrikadagi kumuş, xromit, marganets, temir rudalari, titanmagnetit va flyuorit konlari quyi paleozoyda hosil bölgan. JAR va Kongo Demokratik Respublikasidagi tub olmos, JAR va Zimbabvedagi kumir konlari, Sahroi Kabirning Jazoirga qaraşli qismidagi neft konlari, Misrdagi marganets konlari mezozoy (yura va bör davrlari)da hosil bölgan. Atlantika sohilidan Misrgaça çözilgan keng maydonda fosforit, Marokaşda marganets rudasi, Marokaş, Jazoir va Tunisda temir, qörğoşin, rux konlari mavjud.
Iqlimi. Ekvator çiziği materikni teng ikki qismga bölib turganidan A.ning ekvatordan şim. va jan. tomondagi qismlari bir xil iqlim mintaqalariga ega: ekvator iqlimi zonasidan keyin ekvator musson iqlimi, tropik va subtropik iqlim zonalari keladi. Ekvatordan şim. va jan. tomonda yil fasllari bir-biriga teskaridir, ya'ni şim.da yoz bölganida jan.da qiş böladi va aksinça, Jan. yarim şarda yezda oylik örtaça t-ra 30°dan ortiq bölganda, şim. qismida pasayib 10°, 25°ga tuşadi. Yezda A.ning şim. yarmida örtaça oylik t-ra 25°, 30° (Sahroi Kabirda), jan. yarmida esa 25°, eng jan.da 12° böladi. A.dagi Tripoli ş. (Liviya) yaqinida Yer yuzida eng yuqori t-ra (58°) qayd qilingan. Kongo botiği va Gvineya qöltiğining şim. sohilida juda köp (yiliga 1500—2000 mm) yoğin tuşadi. A.da eng seryoğin joy Debunja (Kamerun toği etagi)da, yiliga 9655 mm yoğin tuşadi. Yoğin miqdori, Sudanda jan.dan şimolga tomon kamayib boradi. Qolgan r-nlarda ekvatorga hamda Hind okeaniga yaqinlaşgan sari ortadi (200 mm dan 1500 mm gaça); Sahroi Kabirda, Kalaxarining jan.-ğarbida va Namib çölida, iqlimni sovitib yuboradigan Bengela oqimi ta'siri natijasida ahyon-ahyondagina bir oz yomgir (100—200 mm) yoğadi. A.ning şim. va jan. çekkalarida yomğir qişda (yiliga 600—700 mm) yoğadi.
Suvlari. A.da daryolarning geografik taqsimlanişi ham, sersuvligi ham turliça. Atlantika okeaniga Kongo (Afrikadagi eng sersuv va uzunligi jihatidan ikkinçi örindagi daryo — 4370 km), Niger, Oranj daryolari quyiladi. Hind okeaniga quyiladigan daryolardan eng kattasi Zambezi (2660 km). Örta dengizga asosan Nil (A.dagi eng uzun daryo — 6671 km) kuyiladi. A. maydonining 1/3 qismidan köproği içki suv havzalaridir. Bu yerlarda sernam mavsumlardagina suv oqadi (Sah-roi Kabir, Kalaxari, Şarqiy Afrikaning bir qismi). Katta daryolar turli xil iqlimli ölkalardan oqib ötadi va rejimi juda murakkab. Daryo özanlarida ostonalar va şarşaralar köp (Nil ostonalari, Zambezidagi Viktoriya şarşarasi, Kongodagi Stenli va Livingston şarşaralari). Adagi eng yirik köllar tektonik yöl b-n hosil bölgan: Şarqiy Afrikadagi Albert, Eduard, Kivu, Tanganika (çuq. 1435 m — çuqurligi jihatidan dunyoda Baykal kölidan keyin 2-örinda), Nyasa, Rudolf köllari ana şulardandir. Adagi eng yirik köl — Viktoriya köli. Efiopiya toğligida Tana köli bor, çala çöl ölkalarida oqmaydigan şör köl köp (Çad, Ngami).
Tuproq va ösimliklari. A.da tuproq-ösimlik qoplami zona-zona bölib joylaşgan. Gvineya qöltiğining şim. sohili va Kongo botiği sernam bölganidan podzollaşgan laterit tuproqlarda doim yaşil sernam ekvatorial örmonlar ösadi. Bu örmonlar qalin, yarusli bölib, daraxt turlari nihoyatda köp, liana (çirmoviq) lar va epifitlarga boy. Yezda yoğin yoğadigan r-nlarda siyrak örmonlar — savannalar (tropik örmonli daştlar), tikanli butazorlar uçraydi. Savannalarda ğallagulli ötlar yilning quruq faslida qovjirab qoladi. Daraxtlar barg taşlaydi. Savannalarda daraxtlardan palma, baobab, akatsiya va b.lar ösadi. Savannalarda qizil va qizil-qönğir tuproqlar, savanna örmonlarida qizil-jigarrang töproqlar tarqalgan. Savannalarning ança qismi haydab yuborilgan yoki yaylovga aylantirilgan. Çullarda (Sahroi Kabir, Namib) ösimlik siyrak, turlari kam. Sahroi Kabirda kserofitlar — yantoq, bargsiz retam butasi, lekanora lişaynigi, quruq özanlar böylab yulğun, akatsiya ösadi, suv bor joylarda (vohalarda) xurmo ekiladi. Kalaxari çölining jan.-ğarbida sukkulentlar, Namib çölida velviçiyalar ösadi. A.ning şim. subtropik yerlarida hamda jan. çekkalarida doim yaşil butazorlar tipik ösimliklardir; toğ yon bağirlari örmonlar bilan qoplangan. A.da 40000 dan ortiq gulli ösimlik turlari bor. A.ning katta qismi Paleotropik oblastga kiradi. Sahroi Kabir va A.ning şimoliy sohili Golarktika oblasti tarkibidadir. Kit'aningengjan.-ğarbiy çekkasi Kap oblastini hosil qiladi.
A.hayvonot dunyosi boy va xilma-xil. Şim. Afrika va Sahroi Kabir Palearktika oblastiga kiradi. Bu yerlarda Jan. Yevropa hayvon turlari b-n birga Efiopiya zoogeografik oblasti turlari uçraydi. A.ning qolgan hududi Efiopiya oblastiga kiradi. Sirtlon, viverra, dumsiz maymunlar, quyon, tuvaloq (Atlas toğlarida), mendasa va bubala jayranlari, oddiy ğizol, fenek tulkisi va b. (Sahroi Kabirda), Jan. Yevropa hayvonlari, közoynakli il on, daman, tuyaquş Efiopiya oblasti hayvonlaridir. Sahroi Kabirda bir örkaçli tuya boqiladi. Efiopiya oblasti qalin örmonlarida maymunlar, fillar, buyvollar (suv sigiri), mitti suv ayğirlari, quşlardan aksari örmalab çiquvçilar (qizilişton, sassiqpopişak, kulrang tötiquş) uçraydi. Qönğiz, kapalaklar juda köp. Savanna, çala çöl va çöllarda ötxör hayvonlar: jayranlar (40 ga yaqin turi bor), zebra, jirafa, karkidon, begemot, buyvol, fillar; yirtqiçlardan arslon, qoplon, gepard, silovsin va sirtlonlar: haşarotlardan termitlar va setse paşşasi köp. Noyob hayvonlar qöriqlanadi.
Tabiat rayonlari. A. tabiiy şaroitiga köra quyidagi r-nlarga bölinadi: Şim. Afrika — içki plato atrofini örab olgan Atlas toğlari oblasti; Sahroi Kabir — dunyoda eng katta tropik çöl; Sudan — savannalar va siyrak örmonlar oblasti; A.ning qolgan hududi geologik tuzilişi va relyefiga, iqlimi hamda tuproq-ösimlik qoplami xususiyatlariga kura Markaziy Afrika (Kongo botiği va uning atrofidagi balandliklar), Somali ya.o., Şarqiy Afrika va Jan. Afrikaga bölinadi.
Örganiliş tarixi. Şim. A. qirğoqlari mil. av. 2-a.dan boşlab misrliklarga ma'lum edi. Milodgaça bölgan 6-a.da materik qirğoqlari böylab finikiyaliklar suzib çiqqanlar. Milod boşlarida indoneziyaliklar Madagaskar o.ni kaşf etib, uning şarqiy qirğoklarini egalladilar. Arablar örta asrda Şim. Afrikani egallab bölgaç, uning şarqiy qismiga borganlar.
A.ning ğarbiy qirğoklari portugallarning Hindistonga boruvçi dengiz yöllarini qidiriş vaqtlaridan ma'lum bölgan. 1443—44 y.larda N. Triştan Mavritaniya qirğoqparini kaşf etdi. Şu davrdan boşlab qul sotiş işlari boşlandi. 15-a.dagi B. Diaş, Vasko da Gamalarning A.ga sayohatlari ma'lum. 16-a.da materik qiyofasi ma'lum bölgan edi. Materik içki qismlarini 16—18-a. larda portuğallar, in-gliz va fransuzlar örgana boşladilar. 19-a.dan boşlab materik içki r-nlari yanada mukammal örganila boşladi (D. Livingston, G. Bart, J. Spik, G. M. Stenli, R. Kays va b. ekspeditsiyalari). A. tabiatini urganişda rus sayohatşunoslari — Ye. P. Kovalevskiy va V. V. Yunker xizmatlari bor.
Aholisi. A.— antropogenez markazlaridan biri. Bu haqda 20-a.ning 50—70- y.laridagi topilmalar körsatgan. Minglab yillar davomida A.da aholining turli etnik guruhlari tarkib topgan. Hoz. vaqnda A.da dunyo aholisining qariyb 1/10 qismi yaşaydi. Ir-qiy tarkibi juda xilma-xilligi b-n ajralib turadi. Negroidlarning turli tiplari A. hududida Sahroi Kabirdan jan.ga qarab tarqalgan. Jan. Afrikada buşmen va gottentot irq guruhlari mavjud. Şim. Ani yevropoidlarning jan.ga xos xalqlari egallagan. Negroid va yevropoidlarning qadimdan bir-birlari b-n aloqasi natijasida Efiopiya irq tiplari ham taşkil topgan. Madagaskar o.da mongoloidlar irqiga mansub aholi yaşaydi.
A. aholisi juda köplab qabila va millatlardan tarkib topgan. Mustamlaka tuzumi aholi rivojlanişini töxtatib qöygan. Mustamlakaçilikka qarşi kuraş, davlat mustaqilligiga erişiş, milliy ongning ösişi, madaniyat markazlarini taşkil etiş — hammasi etnik birlaşuvni tezlaşişiga olib keldi. Buning natijasida A.da yangi xalq va millatlar tarkib topdi. A.ning köplab xalqlari hali yaxşi örganilmagan.
Ada 4 ta lingvistik oila: afroosiyo, kongokordofan, nil-sahroi kabir va koysan til sinflari mavjud. Yevropoid irqiga taalluqli — ingliz, fransuz, ispan, italiya, portugal va b. xalqlar A aholisining 3% ni taşkil kiladi.
A.da aholining 42% musulmon, 22% xristian, 36% mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi.
Siyosiy bölinişi. Ikkinçi jahon uruşidan keyin mustamlaka tuzumining yemirilib borişi va milliy ozodlik harakatlarining kuçayişi natijasida hoz. zamon A siyosiy xaritasi mutlaqo özgarib ketgan. Avvalgi Yevropa davlatlari mustamlaka tizimida bölgan bir qança davlatlar öz erkinligiga erişgan va önlab yangi davlatlar taşkil topgan. Hoz. vaqtda A.da 53 ta davlat va Ispaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya mulki bölgan davlatlar joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АФРИКА — қитъа. Катталиги жиҳатидан Осиёдан кейин 2-ўринда. Майд. 29,6 млн. км2, ороллари б-н 30,3 млн. км2. Аҳолиси 720 млн. киши (1995). Деярли ўрта қисмидан экватор чизиғи ўтган. Шим.дан жан.га томон қарийб 8 минг км га чўзилган. Шим. қисмининг эни 7500 км (Альмади бўрнидан Хафун бўрнигача). Жан. қисмининг эни 3100 км. Шим.да Ўрта денгиз, ғарбда Атлантика океани, шарқда Ҳинд океани ва Қизил денгиз б-н ўралган. 120 км ли Сувайш бўйни орқали Осиё б-н туташган. Европадан А.ни Гибралтар бўғози ажратиб туради (энг тор жойи 13 км). А.га бир неча ороллар киради: шарқца Мадагаскар, Занжибар, Сокотра, Мафия, Пемба, Комор, Маскарен, Амирант ва Сейшел о.лари; ғарбда Мадейра, Канар, Яшил Бурун о.лари; Гвинея қўлтиғида Пагалу, Сан-Томе, Принсипи, Биоко ва узоқроқдаги Вознесение, Санта-Елена, Тристанда-Кунья о.лари ва б. Қирғоқлари узилмали, кам парчаланган, кўпинча тоғлардан иборат. Қирғоқ яқинида пасттекисликлар бор. Қўлтиқлари кенг ва очиқ, энг йириклари — Гвинея ва Сидра (Катта Сирт). Кулай бухталари кам. Энг йирик я.о.— Сомали.
Геологик тузилиши ва ре-лье фи. А.нинг кўпроқ қисми кембрийдан олдин бурмаланган платформадан иборат бўлиб, устини палеозой, мезозой ва учламчи ҳамда тўртламчи давр жинслари қоплаб ётади. Қад. кристалл жинсли замин Марказий Саҳрои Кабир, Сьерра-Леоне, Шарқий Судан баландликларида (антеклизалар), Конго ботиғи атрофларида ва айниқса, Шарқий ҳамда Жан. Африкада ер юзасига чиқиб ётади. Платформанинг шим. қисмида (Саҳрои Кабир, Судан) замин жуда чуқур жойлашган (Саҳрои Кабир — Арабистон платоси), жан. қисмида кенг майдонларда эса ер юзасига чи-қиб қолган (Жан. Африка қалқони). Жан. ва шим.-ғарбда кембрийдан олдинги платформага замини бурмаланган платформа тузилмаларининг айрим қисмилари келиб қўшилган. Бу тузилмалар Кап тоғларида ва Атлас тогларининг ички р-нларида ер юзасига чиқиб қолган. Альп бурмаланиши даврида А.да Атлас тоғларининг шим. соҳил бўйи тизмаларигина кўтарилган. Кристалл жинслардан иборат қад. пенепленларнинг кенг тарқалиши ва чўкинди жинс крпламаларининг кам бурмаланганлиги натижасида материк рельефи яссидир. А.да плато ва тоғликлар кўп. Уларни тектоник ёриқлар бўлиб-бўлиб юборган. Қирлар ҳамда платолар устида қолдиқ чўққилар ва вулкан тоғлари кўтарилиб туради. А.нинг энг баланд нуқтаси — Килиманжаро тоғидаги Кибо чўққиси (5895 м). А. кўп қисмининг денгиз сатҳидан бал. 1000 м дан ошмайди. Олимлар А. қуйи палеозой бурмаланиши даврида Жан. Америка ва Ҳиндистон (Гондвана материги) б-н қуруқлик орқали бирлашиб турган деб ҳисоблайдилар. Палеозойда Саҳрои Кабир — Арабистон платформасининг айрим қисмлари денгизлар тагида крлган. А.нинг қолган қисми рельефи узоқ, давр давомида емирилиб текисланган. Геологик тузилиши ва турли иқлим зоналарида ташки омилларнинг рельефга турлича таъсир этиши натижасида материқда бир қанча геоморфологик областлар пайдо бўлган: 1. Ўртача баландликдаги Атлас бурма тоглари. 2. Саҳрои Кабир. Қумли чўллар Саҳрои Кабирнинг 1/4—1/8 қисмини эгаллайди. 3. Судан текисликлари ўлкаси. Бу ерда орол шаклидаги тоғлар кўп. 4. Юқори Гвинея баландлиги. Унинг ғарбида кристалл жинсли қолдиқ тоғлар ва шарқида асосан қумтошли платолар учрайди. 5. Конго ботиғи. 6. Ҳабашистон тоғлиги. 7. Сомали зинапояли платоси. 8. Узилмалар ва грабенлар б-н ўйилган Шарқий Африка тоғлиги. Бу тогликнинг баъзи жойлари лава б-н тўлган ва вулқонлар кўтарилиб туради. 9. Жан. Африка Калахари ботигини ва унинг атрофидаги баландликларни ҳамда Кап тоғларини ўз ичига олади.
Фойдали қазилмалари. А.да хилма-хил фойдали қазилмалар бор. Булардан кўплари дунёдаги энг катта конлардир. Фойдали қазилма конлари турли геологик даврлар ётқизикларида учрайди. А.нинг асосий минерал бойликлари кембрийдан олдин ва кембрий даврида ҳосил бўлган. Марганец рудалари, боксит, олтин, қалай, ниобий ва асбест конлари кембрийдан олдинги жинслар таркибида учрайди. ЖАР, Свазиленд ва Зимбабведа хризотил-асбест конлари, ЖАРда сурма ва корунд конлари, дунёдаги уран аралаш энг бой олтин конлари, Зимбабведа хромит ва олтин конлари, Гвинеяда боксит конлари, Ганада марганец рудаси, боксит ва олтин конлари, Конгода кумуш, Нигерияда кумуш ва колумбит, Мадагаскар о.да графит бор. Марказий А.нинг мис минтақаси кембрий даврида ҳосил бўлган жинслар орасида Замбияда кўп учрайди. Бу ерда мис б-н биргаликда кобальт, уран, рух, Нами-бияда ванадий, бериллий ва литий конлари, Марокашда кобальт ва полиметалл конлари бор. Жан. Африкадаги кумуш, хромит, марганец, темир рудалари, титанмагнетит ва флюорит конлари қуйи палеозойда ҳосил бўлган. ЖАР ва Конго Демократик Республикасидаги туб олмос, ЖАР ва Зимбабведаги кумир конлари, Саҳрои Кабирнинг Жазоирга қарашли қисмидаги нефть конлари, Мисрдаги марганец конлари мезозой (юра ва бўр даврлари)да ҳосил бўлган. Атлантика соҳилидан Мисргача чўзилган кенг майдонда фосфорит, Марокашда марганец рудаси, Марокаш, Жазоир ва Тунисда темир, қўрғошин, рух конлари мавжуд.
Иқлими. Экватор чизиғи материкни тенг икки қисмга бўлиб турганидан А.нинг экватордан шим. ва жан. томондаги қисмлари бир хил иқлим минтақаларига эга: экватор иқлими зонасидан кейин экватор муссон иқлими, тропик ва субтропик иқлим зоналари келади. Экватордан шим. ва жан. томонда йил фасллари бир-бирига тескаридир, яъни шим.да ёз бўлганида жан.да қиш бўлади ва аксинча, Жан. ярим шарда езда ойлик ўртача т-ра 30°дан ортиқ бўлганда, шим. қисмида пасайиб 10°, 25°га тушади. Езда А.нинг шим. ярмида ўртача ойлик т-ра 25°, 30° (Саҳрои Кабирда), жан. ярмида эса 25°, энг жан.да 12° бўлади. А.даги Триполи ш. (Ливия) яқинида Ер юзида энг юқори т-ра (58°) қайд қилинган. Конго ботиғи ва Гвинея қўлтиғининг шим. соҳилида жуда кўп (йилига 1500—2000 мм) ёғин тушади. А.да энг серёғин жой Дебунжа (Камерун тоғи этаги)да, йилига 9655 мм ёғин тушади. Ёғин миқдори, Суданда жан.дан шимолга томон камайиб боради. Қолган р-нларда экваторга ҳамда Ҳинд океанига яқинлашган сари ортади (200 мм дан 1500 мм гача); Саҳрои Кабирда, Калахарининг жан.-ғарбида ва Намиб чўлида, иқлимни совитиб юборадиган Бенгела оқими таъсири натижасида аҳён-аҳёндагина бир оз ёмгир (100—200 мм) ёғади. А.нинг шим. ва жан. чеккаларида ёмғир қишда (йилига 600—700 мм) ёғади.
Сувлари. А.да дарёларнинг географик тақсимланиши ҳам, серсувлиги ҳам турлича. Атлантика океанига Конго (Африкадаги энг серсув ва узунлиги жиҳатидан иккинчи ўриндаги дарё — 4370 км), Нигер, Оранж дарёлари қуйилади. Ҳинд океанига қуйиладиган дарёлардан энг каттаси Замбези (2660 км). Ўрта денгизга асосан Нил (А.даги энг узун дарё — 6671 км) куйилади. А. майдонининг 1/3 қисмидан кўпроғи ички сув ҳавзаларидир. Бу ерларда сернам мавсумлардагина сув оқади (Саҳ-рои Кабир, Калахари, Шарқий Африканинг бир қисми). Катта дарёлар турли хил иқлимли ўлкалардан оқиб ўтади ва режими жуда мураккаб. Дарё ўзанларида остоналар ва шаршаралар кўп (Нил остоналари, Замбезидаги Виктория шаршараси, Конгодаги Стэнли ва Ливингстон шаршаралари). Адаги энг йирик кўллар тектоник йўл б-н ҳосил бўлган: Шарқий Африкадаги Альберт, Эдуард, Киву, Танганьика (чуқ. 1435 м — чуқурлиги жиҳатидан дунёда Байкал кўлидан кейин 2-ўринда), Ньяса, Рудольф кўллари ана шулардандир. Адаги энг йирик кўл — Виктория кўли. Эфиопия тоғлигида Тана кўли бор, чала чўл ўлкаларида оқмайдиган шўр кўл кўп (Чад, Нгами).
Тупроқ ва ўсимликлари. А.да тупроқ-ўсимлик қоплами зона-зона бўлиб жойлашган. Гвинея қўлтиғининг шим. соҳили ва Конго ботиғи сернам бўлганидан подзоллашган латерит тупроқларда доим яшил сернам экваториал ўрмонлар ўсади. Бу ўрмонлар қалин, ярусли бўлиб, дарахт турлари ниҳоятда кўп, лиана (чирмовиқ) лар ва эпифитларга бой. Езда ёғин ёғадиган р-нларда сийрак ўрмонлар — саванналар (тропик ўрмонли даштлар), тиканли бутазорлар учрайди. Саванналарда ғаллагулли ўтлар йилнинг қуруқ фаслида қовжираб қолади. Дарахтлар барг ташлайди. Саванналарда дарахтлардан пальма, баобаб, акация ва б.лар ўсади. Саванналарда қизил ва қизил-қўнғир тупроқлар, саванна ўрмонларида қизил-жигарранг тўпроқлар тарқалган. Саванналарнинг анча қисми ҳайдаб юборилган ёки яйловга айлантирилган. Чулларда (Саҳрои Кабир, Намиб) ўсимлик сийрак, турлари кам. Саҳрои Кабирда ксерофитлар — янтоқ, баргсиз ретам бутаси, леканора лишайниги, қуруқ ўзанлар бўйлаб юлғун, акация ўсади, сув бор жойларда (воҳаларда) хурмо экилади. Калахари чўлининг жан.-ғарбида суккулентлар, Намиб чўлида вельвичиялар ўсади. А.нинг шим. субтропик ерларида ҳамда жан. чеккаларида доим яшил бутазорлар типик ўсимликлардир; тоғ ён бағирлари ўрмонлар билан қопланган. А.да 40000 дан ортиқ гулли ўсимлик турлари бор. А.нинг катта қисми Палеотропик областга киради. Саҳрои Кабир ва А.нинг шимолий соҳили Голарктика области таркибидадир. Китъанингэнгжан.-ғарбий чеккаси Кап областини ҳосил қилади.
А.ҳайвонот дунёси бой ва хилма-хил. Шим. Африка ва Саҳрои Кабир Палеарктика областига киради. Бу ерларда Жан. Европа ҳайвон турлари б-н бирга Эфиопия зоогеографик области турлари учрайди. А.нинг қолган ҳудуди Эфиопия областига киради. Сиртлон, виверра, думсиз маймунлар, қуён, тувалоқ (Атлас тоғларида), мендаса ва бубала жайранлари, оддий ғизол, фенек тулкиси ва б. (Саҳрои Кабирда), Жан. Европа ҳайвонлари, кўзойнакли ил он, даман, туяқуш Эфиопия области ҳайвонларидир. Саҳрои Кабирда бир ўркачли туя боқилади. Эфиопия области қалин ўрмонларида маймунлар, филлар, буйволлар (сув сигири), митти сув айғирлари, қушлардан аксари ўрмалаб чиқувчилар (қизилиштон, сассиқпопишак, кулранг тўтиқуш) учрайди. Қўнғиз, капалаклар жуда кўп. Саванна, чала чўл ва чўлларда ўтхўр ҳайвонлар: жайранлар (40 га яқин тури бор), зебра, жирафа, каркидон, бегемот, буйвол, филлар; йиртқичлардан арслон, қоплон, гепард, силовсин ва сиртлонлар: ҳашаротлардан термитлар ва цеце пашшаси кўп. Ноёб ҳайвонлар қўриқланади.
Табиат районлари. А. табиий шароитига кўра қуйидаги р-нларга бўлинади: Шим. Африка — ички плато атрофини ўраб олган Атлас тоғлари области; Саҳрои Кабир — дунёда энг катта тропик чўл; Судан — саванналар ва сийрак ўрмонлар области; А.нинг қолган ҳудуди геологик тузилиши ва рельефига, иқлими ҳамда тупроқ-ўсимлик қоплами хусусиятларига кура Марказий Африка (Конго ботиғи ва унинг атрофидаги баландликлар), Сомали я.о., Шарқий Африка ва Жан. Африкага бўлинади.
Ўрганилиш тарихи. Шим. А. қирғоқлари мил. ав. 2-а.дан бошлаб мисрликларга маълум эди. Милодгача бўлган 6-а.да материк қирғоқлари бўйлаб финикияликлар сузиб чиққанлар. Милод бошларида индонезияликлар Мадагаскар о.ни кашф этиб, унинг шарқий қирғокларини эгалладилар. Араблар ўрта асрда Шим. Африкани эгаллаб бўлгач, унинг шарқий қисмига борганлар.
А.нинг ғарбий қирғоклари португалларнинг Ҳиндистонга борувчи денгиз йўлларини қидириш вақтларидан маълум бўлган. 1443—44 й.ларда Н. Триштан Мавритания қирғоқпарини кашф этди. Шу даврдан бошлаб қул сотиш ишлари бошланди. 15-а.даги Б. Диаш, Васко да Гамаларнинг А.га саёҳатлари маълум. 16-а.да материк қиёфаси маълум бўлган эди. Материк ички қисмларини 16—18-а. ларда портуғаллар, ин-глиз ва французлар ўргана бошладилар. 19-а.дан бошлаб материк ички р-нлари янада мукаммал ўрганила бошлади (Д. Ливингстон, Г. Барт, Ж. Спик, Г. М. Стэнли, Р. Кайс ва б. экспедициялари). А. табиатини урганишда рус саёҳатшунослари — Е. П. Ковалевский ва В. В. Юнкер хизматлари бор.
Аҳолиси. А.— антропогенез марказларидан бири. Бу ҳақда 20-а.нинг 50—70- й.ларидаги топилмалар кўрсатган. Минглаб йиллар давомида А.да аҳолининг турли этник гуруҳлари таркиб топган. Ҳоз. вақnда А.да дунё аҳолисининг қарийб 1/10 қисми яшайди. Ир-қий таркиби жуда хилма-хиллиги б-н ажралиб туради. Негроидларнинг турли типлари А. ҳудудида Саҳрои Кабирдан жан.га қараб тарқалган. Жан. Африкада бушмен ва готтентот ирқ гуруҳлари мавжуд. Шим. Ани европоидларнинг жан.га хос халқлари эгаллаган. Негроид ва европоидларнинг қадимдан бир-бирлари б-н алоқаси натижасида Эфиопия ирқ типлари ҳам ташкил топган. Мадагаскар о.да монголоидлар ирқига мансуб аҳоли яшайди.
А. аҳолиси жуда кўплаб қабила ва миллатлардан таркиб топган. Мустамлака тузуми аҳоли ривожланишини тўхтатиб қўйган. Мустамлакачиликка қарши кураш, давлат мустақиллигига эришиш, миллий онгнинг ўсиши, маданият марказларини ташкил этиш — ҳаммаси этник бирлашувни тезлашишига олиб келди. Бунинг натижасида А.да янги халқ ва миллатлар таркиб топди. А.нинг кўплаб халқлари ҳали яхши ўрганилмаган.
Ада 4 та лингвистик оила: афроосиё, конгокордофан, нил-саҳрои кабир ва койсан тил синфлари мавжуд. Европоид ирқига тааллуқли — инглиз, француз, испан, италия, португал ва б. халқлар А аҳолисининг 3% ни ташкил килади.
А.да аҳолининг 42% мусулмон, 22% христиан, 36% маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади.
Сиёсий бўлиниши. Иккинчи жаҳон урушидан кейин мустамлака тузумининг емирилиб бориши ва миллий озодлик ҳаракатларининг кучайиши натижасида ҳоз. замон А сиёсий харитаси мутлақо ўзгариб кетган. Аввалги Европа давлатлари мустамлака тизимида бўлган бир қанча давлатлар ўз эркинлигига эришган ва ўнлаб янги давлатлар ташкил топган. Ҳоз. вақтда А.да 53 та давлат ва Испания, Франция, Буюк Британия мулки бўлган давлатлар жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.