Agrokimyo

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–158-b. — ziyouz.com

Agrokimyo AGROKIMYO, agronomik kimyo — tuproq va ösimliklardagi kimyoviy jarayonlar, ösimliklarning mineral oziqlanişi, öğitlar va tuproqni kimyoviy melioratsiyalaş vositalarini qöllaş töğrisidagi fan. A. q.x.ni kimyolaştirişning ilmiy asosini taşkil etadi. A. ösimlik, tuproq va öğitlar örtasidagi munosabatni, dala şaroitida ösimliklar oziqlanişini örganadi, ösimliklarning oziqlanişiga eng qulay şaroit yaratiş, tuproq va öğitlar tarkibidagi oziq moddalarning özlaştiriliş koef. oşiriş maqsadida uşbu şaroitlarni özgartiriş yöllarini, şuningdek, hosildorlikni oşirişning boşqa vositalari — pestitsidlar, ösiş stimulyatorlarini köllaş, tuproq unumdorligini yaxşilaş va hosildorligini oşiriş maqsadida kimyoviy melioratsiya vositalarini qidirib topadi. A. fani tuproqşunoslik, dehqonçilik, ösimliklar fiziologiyasi va biokimyosi, q.x. mikrobiologiyasi, kimyo va fizika fanlari b-n bevosita boğlangan. A.da nazariy va amaliy masalalarni örganiş uçun har xil tadqiqot usullari qöllaniladi. Bularga ösimlik, tuproq va öğitlarni lab.da kimyoviy, fizik-kimyoviy tahlil qiliş; ösimliklarda vegetatsion tajriba (vegetatsion uyçalarda va issiqxonalarda) ötkaziş; har xil tuproq-iqlim şaroitlarida öğitlar b-n dala tajribalari (öğitlarning geografik mintaqalardagi tajribalari) olib boriş; xöjaliklarda i.ç. tajribalari ötkazib, olingan natijalarga iqtisodiy baho beriş işlari kiradi. A.da ösimlik asosiy tadqiqot obyekti hisoblanadi. Ösimliklar oziqlanişini örganiş va öğitlar vositasida uni izga soliş usullarini işlab çiqişda har bir ösimlik (ekin)ning biologik va agrotexnik xususiyatlari hisobga olinadi. A. tuproqşunoslik va tuproq mikrobiologiyasi b-n boğliq bölganligi uçun unda tuproq ham örganilişi kerak. A. tuproq tarkibidagi oziq moddalarning umumiy miqdorini, ularning ösimliklarga ötiş xususiyatini, öğitlarning özgariş jarayonlarini va tuproq xossasiga ta'sirini hamda öğitlarni işlatiş meyorini va nisbatini, ularni turli xil ekinlarga solişning ratsional muddatlari va usullarini, öğitlarni qöllaşning tuproqni işlaş tizimlari, almaşib ekiş, suğoriş tartiboti va b. b-n töğri qöşib olib borişni örganadi. A. ösimliklarning oziqlanişini örganişi tufayli ösimliklar fiziologiyasi va biokimyosi b-n boğlangan. Öğitlarni bir şakldan ikkinçi şaklga ötişi tuproqning xususiyatlariga, tuproqşunoslar, kimyogarlar va mikrobiologlar örganadigan kimyoviy va mikrobiologik jarayonlarga boğliq.

A. fan sifatida 19-a.ning 40-y.larida şakllandi. Uning şakllanişida nemis kimyogari Yu. Libix (1803-73)ning ösimliklarning mineral oziqlanişi haqidagi ta'limoti muhim ahamiyatga ega böldi.

Özbekistonda, garçi dehqonçilikda göng, kul, loyqa, qum, paxsa kesaklaridan öğit sifatida qadimdan foydalanib kelingan bölsada, A. fani tarixi 20-a. dan boşlanadi. Birinçi agrokimyoviy tajribalarda ekinlarda öğitlarni qöllaş masalalari R. R. Şreder, M. M., Buşuyev, I. K. Negodnoye tomonidan örganilgan (1906 — 28 ylarda 121 tajriba ötkazilgan). Respublikada A. fanini rivojlantirişda Özbekiston paxtaçilik in-ti, Özbekiston FA Tuproqşunoslik va agrokimyo in-ti (1977) katta rol öynadi. A. rivojlanişi b-n respublikada mineral öğitlar sanoati taraqqiy etdi (q. Kimyo sanoati, Kimyo instituti). Respublikada A. fanini rivojlantirişda B. M. Isayev, M. A. Belousov, N. N. Zelenin, T. S. Zokirov, B. P. Maçigin, I. N. Niyozaliyev, P. V. Protasov, T. P. Piroxunov, G. I. Yarovenko va b.ning işlari muhim ahamiyatga ega.

Özbekistonda Tuproqşunoslik va agrokimyo in-tda, q.x. oliy öquv yurtlaridagi A. kafedralarida A. masalalarini örganiş böyiça tadqiqot işlari olib boriladi.

Ad.: Protasov P. V., Niyozaliyev I. N.,Toirov T. 3., Paxtaçilikdaagroximiya, T., 1981; Zokirov T. S, Poçvenno-agroximiçeskiye osnovi xlopkovodstva, T., 1987. I. N. Niyozaliyev, T. 3. Toirov.

Q.: Kimyo sanoati

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АГРОКИМЁ, агрономик кимё — тупроқ ва ўсимликлардаги кимёвий жараёнлар, ўсимликларнинг минерал озиқланиши, ўғитлар ва тупроқни кимёвий мелиорациялаш воситаларини қўллаш тўғрисидаги фан. А. қ.х.ни кимёлаштиришнинг илмий асосини ташкил этади. А. ўсимлик, тупроқ ва ўғитлар ўртасидаги муносабатни, дала шароитида ўсимликлар озиқланишини ўрганади, ўсимликларнинг озиқланишига энг қулай шароит яратиш, тупроқ ва ўғитлар таркибидаги озиқ моддаларнинг ўзлаштирилиш коэф. ошириш мақсадида ушбу шароитларни ўзгартириш йўлларини, шунингдек, ҳосилдорликни оширишнинг бошқа воситалари — пестицидлар, ўсиш стимуляторларини кўллаш, тупроқ унумдорлигини яхшилаш ва ҳосилдорлигини ошириш мақсадида кимёвий мелиорация воситаларини қидириб топади. А. фани тупроқшунослик, деҳқончилик, ўсимликлар физиологияси ва биокимёси, қ.х. микробиологияси, кимё ва физика фанлари б-н бевосита боғланган. А.да назарий ва амалий масалаларни ўрганиш учун ҳар хил тадқиқот усуллари қўлланилади. Буларга ўсимлик, тупроқ ва ўғитларни лаб.да кимёвий, физик-кимёвий таҳлил қилиш; ўсимликларда вегетацион тажриба (вегетацион уйчаларда ва иссиқхоналарда) ўтказиш; ҳар хил тупроқ-иқлим шароитларида ўғитлар б-н дала тажрибалари (ўғитларнинг географик минтақалардаги тажрибалари) олиб бориш; хўжаликларда и.ч. тажрибалари ўтказиб, олинган натижаларга иқтисодий баҳо бериш ишлари киради. А.да ўсимлик асосий тадқиқот объекти ҳисобланади. Ўсимликлар озиқланишини ўрганиш ва ўғитлар воситасида уни изга солиш усулларини ишлаб чиқишда ҳар бир ўсимлик (экин)нинг биологик ва агротехник хусусиятлари ҳисобга олинади. А. тупроқшунослик ва тупроқ микробиологияси б-н боғлиқ бўлганлиги учун унда тупроқ ҳам ўрганилиши керак. А. тупроқ таркибидаги озиқ моддаларнинг умумий миқдорини, уларнинг ўсимликларга ўтиш хусусиятини, ўғитларнинг ўзгариш жараёнларини ва тупроқ хоссасига таъсирини ҳамда ўғитларни ишлатиш меъёрини ва нисбатини, уларни турли хил экинларга солишнинг рационал муддатлари ва усулларини, ўғитларни қўллашнинг тупроқни ишлаш тизимлари, алмашиб экиш, суғориш тартиботи ва б. б-н тўғри қўшиб олиб боришни ўрганади. А. ўсимликларнинг озиқланишини ўрганиши туфайли ўсимликлар физиологияси ва биокимёси б-н боғланган. Ўғитларни бир шаклдан иккинчи шаклга ўтиши тупроқнинг хусусиятларига, тупроқшунослар, кимёгарлар ва микробиологлар ўрганадиган кимёвий ва микробиологик жараёнларга боғлиқ.

А. фан сифатида 19-а.нинг 40-й.ларида шаклланди. Унинг шаклланишида немис кимёгари Ю. Либих (1803-73)нинг ўсимликларнинг минерал озиқланиши ҳақидаги таълимоти муҳим аҳамиятга эга бўлди.

Ўзбекистонда, гарчи деҳқончиликда гўнг, кул, лойқа, қум, пахса кесакларидан ўғит сифатида қадимдан фойдаланиб келинган бўлсада, А. фани тарихи 20-а. дан бошланади. Биринчи агрокимёвий тажрибаларда экинларда ўғитларни қўллаш масалалари Р. Р. Шредер, М. М., Бушуев, И. К. Негодное томонидан ўрганилган (1906 — 28 йларда 121 тажриба ўтказилган). Республикада А. фанини ривожлантиришда Ўзбекистон пахтачилик ин-ти, Ўзбекистон ФА Тупроқшунослик ва агрокимё ин-ти (1977) катта роль ўйнади. А. ривожланиши б-н республикада минерал ўғитлар саноати тараққий этди (қ. Кимё саноати, Кимё институти). Республикада А. фанини ривожлантиришда Б. М. Исаев, М. А. Белоусов, Н. Н. Зеленин, Т. С. Зокиров, Б. П. Мачигин, И. Н. Ниёзалиев, П. В. Протасов, Т. П. Пирохунов, Г. И. Яровенко ва б.нинг ишлари муҳим аҳамиятга эга.

Ўзбекистонда Тупроқшунослик ва агрокимё ин-тда, қ.х. олий ўқув юртларидаги А. кафедраларида А. масалаларини ўрганиш бўйича тадқиқот ишлари олиб борилади.

Ад.: Протасов П. В., Ниёзалиев И. Н.,Тоиров Т. 3., Пахтачиликдаагрохимия, Т., 1981; Зокиров Т. С, Почвенно-агрохимические основы хлопководства, Т., 1987. И. Н. Ниёзалиев, Т. 3. Тоиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.