Akrobatika
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 268–269-b. — ziyouz.com
Akrobatika (yun. akrobotes — oyoq uçila yuraman, yuqoriga çiqaman) — 1) gimnastika şaklidagi jismoniy maşqlar turi; 2) sakraş, sport uskunalariga tayanib yoki ularsiz muvozanatni saqlab bajariladigan, kuç, epçillik namoyiş qilinadigan va b. maxsus jismoniy maşqlar majmuasi, sport turi. Sport A.si 20-a. 30- y.larida paydo böldi. Bu sport turida sakraş maşqlari quyidagiça bajariladi: aylanişlar, dömbaloq oşişlar, salto. Bu harakatlarni bajarganda sportçi avvalo öz muvozanatini, söng şeriklarining muvozanatini saqlaşi zarur. A. musobaqalari kuyidagi turlarga bölinadi: akrobatik sakraşlar (erkak va ayollar); aralaş juftliklar maşqi (erkak va ayol); erkaklar juftlik maşklari; ayollar guruhli maşqlari; erkaklar guruhli maşqlari (ikki yoki tört kişi); batut (sakragiç) ustida (erkaklar va ayollar) maşklari. Xalqaro sport A. si federatsiyasiga (1973 y. asos solingan) 29 mamlakat a'zo (1987). 1974 y.dan jahon, 1978 y.dan Yevropa çempionati ötkaziladi. A. sporti Özbekistonda 1936 y.dan rivojlana boşladi. ÖzRda N. Lakiza, M. Teşaboyev, M. Tojiyev, D. Kostin, R. Isyanov, V. Babiç, M. Qodirova, Ya. Muhamedov maşhur akrobatçilardir; 3) sirk san'ati janri. Misr, Yunoniston, Rim, Vizantiya, Xitoy, Yaponiyada kad.dan ma'lum. Örta asrlarda A. Turkiston masxarabozlik san'atidan örin egallab, dorbozlikda keng qöllanilgan. Boşqa mamlakatlarda mim janrida çiquvçilar (Italiyada), jonglyorlar (Fransiyada) faoliyatida namoyon bölgan. 18-a. oxirlaridan sirkda keng tarqaldi. Asosan, dinamik va statik maşqlarga bölinadi. Dinamik maşqlar umbaloq oşiş, töntariliş, salto (turgan joyda muallaq holda umbaloq oşib, yana öz vaziyatiga kaytiş) harakatlaridan; statik maşklar turli vaziyatda muvozanat saqpaş, çalqançasiga ağdarilib, gavdani «köprikça» qiliş kabi maşqlardan iborat. Kuç A.si (qölda yoki boşda turiş, muvozanat saqlaş), sakraş A.si (ikki yoki undan ortiq kişining sakraşi, flik-flyak, saltomortale, ğildiraksimon sakraş va b.), yelka A.si (3 kişidan kam bölmagan holda, ulardan biri yelkadan yelkaga sakraydi), komik A. (masxarabozlar grimda çiqib tasodifan qoqilib ketgandek bölib, tomoşabinlarni kuldiradi, dor, törnik, batut va manej ustida kulgili maşklar bajaradi) va b. A. öyinlari bor. Ot ustida A. (çopib ketayotgan ot ustida maşqlar bajariş) zamonaviy sirkda asosiy janrlardan biri. Özbekiston sirk va estrada dasturlarida A. dan keng foydalaniladi. Maxsus (sirk, teatr) öquv yurtlarida A. alohida daryo sifatida öqitiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКРОБАТИКА (юн. akrobotes — оёқ учила юраман, юқорига чиқаман) — 1) гимнастика шаклидаги жисмоний машқлар тури; 2) сакраш, спорт ускуналарига таяниб ёки уларсиз мувозанатни сақлаб бажариладиган, куч, эпчиллик намойиш қилинадиган ва б. махсус жисмоний машқлар мажмуаси, спорт тури. Спорт А.си 20-а. 30- й.ларида пайдо бўлди. Бу спорт турида сакраш машқлари қуйидагича бажарилади: айланишлар, дўмбалоқ ошишлар, сальто. Бу ҳаракатларни бажарганда спортчи аввало ўз мувозанатини, сўнг шерикларининг мувозанатини сақлаши зарур. А. мусобақалари куйидаги турларга бўлинади: акробатик сакрашлар (эркак ва аёллар); аралаш жуфтликлар машқи (эркак ва аёл); эркаклар жуфтлик машклари; аёллар гуруҳли машқлари; эркаклар гуруҳли машқлари (икки ёки тўрт киши); батут (сакрагич) устида (эркаклар ва аёллар) машклари. Халқаро спорт А. си федерациясига (1973 й. асос солинган) 29 мамлакат аъзо (1987). 1974 й.дан жаҳон, 1978 й.дан Европа чемпионати ўтказилади. А. спорти Ўзбекистонда 1936 й.дан ривожлана бошлади. ЎзРда Н. Лакиза, М. Тешабоев, М. Тожиев, Д. Костин, Р. Исянов, В. Бабич, М. Қодирова, Я. Муҳамедов машҳур акробатчилардир; 3) цирк санъати жанри. Миср, Юнонистон, Рим, Византия, Хитой, Японияда кад.дан маълум. Ўрта асрларда А. Туркистон масхарабозлик санъатидан ўрин эгаллаб, дорбозликда кенг қўлланилган. Бошқа мамлакатларда мим жанрида чиқувчилар (Италияда), жонглёрлар (Францияда) фаолиятида намоён бўлган. 18-а. охирларидан циркда кенг тарқалди. Асосан, динамик ва статик машқларга бўлинади. Динамик машқлар умбалоқ ошиш, тўнтарилиш, сальто (турган жойда муаллақ ҳолда умбалоқ ошиб, яна ўз вазиятига кайтиш) ҳаракатларидан; статик машклар турли вазиятда мувозанат сақпаш, чалқанчасига ағдарилиб, гавдани «кўприкча» қилиш каби машқлардан иборат. Куч А.си (қўлда ёки бошда туриш, мувозанат сақлаш), сакраш А.си (икки ёки ундан ортиқ кишининг сакраши, флик-фляк, сальтомортале, ғилдираксимон сакраш ва б.), елка А.си (3 кишидан кам бўлмаган ҳолда, улардан бири елкадан елкага сакрайди), комик А. (масхарабозлар гримда чиқиб тасодифан қоқилиб кетгандек бўлиб, томошабинларни кулдиради, дор, тўрник, батут ва манеж устида кулгили машклар бажаради) ва б. А. ўйинлари бор. От устида А. (чопиб кетаётган от устида машқлар бажариш) замонавий циркда асосий жанрлардан бири. Ўзбекистон цирк ва эстрада дастурларида А. дан кенг фойдаланилади. Махсус (цирк, театр) ўқув юртларида А. алоҳида дарё сифатида ўқитилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.