Aktualizm
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 278-b. — ziyouz.com
Aktualizm (geologiyada), aktualistik metod (ing. aktual — zamonaviy haqiqiy, amalda mavjud) — Yer taraqqiyotining tarixini örganiş uçun qullaniladigan qiyosiy-tarixiy metod. A. ötmişdagi geologik jarayonlar hamda ular natijasida röy bergan hodi-salar hoz. zamonda bölayotgan jarayon va hodisalarga öxşaş degan fikrga asoslangan. Şunga asosan, hoz. zamonda bölib turadigan geologik jarayonlar, muhitlar va ular natijasida kelib çiqqan hodisalarni (hoz. zamon çökindilari, vulkan mahsulotlari, relyef va h.k.) ötmişda paydo bölgan jinslarga, organik çökindilarga, relyef şakllariga taqqoslaş yöli b-n ötmiş geologik davrlarda bölib ötgan geologik jarayonlar va tabiiy geografik şaroitlar taxm. aniqlanadi. Ammo Yer doim taraqqiy etib turganligidan ötmiş geologik ja-rayonlarini hoz. jarayonlar b-n tuda taqqoslab bölmaydi. Ba'zi bir jarayonlar ayrim geologik davr uçungina xos. Şuning uçun Yerning ötmiş tarixidagi geologik jarayonlarni hoz. vaqtda kuzatilayotgan geologik jarayonlar b-n aynan taqqoslaş unçalik töğri emas.
A. termini nemis geol. adabiyotida 19-a. 2-yarmida paydo bölib, 20-a. 20-yillaridan ommalaşdi. A. kurtaklari insonning dastlabki bilimlari vujudga kelgan davrda, eng kad. afsonalarda va yozma manbalarda uçraydi. Keyinroq geologik tarixni tuşuntirişda A.dan Ibn Sino, Beruniy, 18-a. örtalaridan Rossiyada M. V. Lomonosov, Buyuk Britaniyada J. Getton va b. foydalan-dilar. A.ning birinçi şaklini hoz. uniformizm deb ataydilar. A. ilmiy prinsip sifatida 19-a. 1-yarmida ingliz olimi Ç. Layelning «Geologiya asoslari» asarida olğa surilgan. U katta dalillarga asoslanib, A.ni geologiyani örganiş usuli tariqasida tavsiya qildi. Layelning fikriça, ötmiş geologik jarayonlar hoz. zamon jarayonlaridan heç farq qilmaydi. Ba'zi bir xorijiy mamlakat geologlari hozir ham şunday fikrdalar. Uniformizmga hoz. geologik dunyokaraş sifatida geologik taffakkörning bosib ötilgan davri deb qaraladi. Özbekistonda yoş yotqiziklarni örganiş asosida qad. davr çökindilarining hosil böliş şaroitlarini aniqlaş sohasida köpgina işlar qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АКТУАЛИЗМ (геологияда), актуалистик метод (инг. aktual — замонавий ҳақиқий, амалда мавжуд) — Ер тараққиётининг тарихини ўрганиш учун қулланиладиган қиёсий-тарихий метод. А. ўтмишдаги геологик жараёнлар ҳамда улар натижасида рўй берган ҳоди-салар ҳоз. замонда бўлаётган жараён ва ҳодисаларга ўхшаш деган фикрга асосланган. Шунга асосан, ҳоз. замонда бўлиб турадиган геологик жараёнлар, муҳитлар ва улар натижасида келиб чиққан ҳодисаларни (ҳоз. замон чўкиндилари, вулкан маҳсулотлари, рельеф ва ҳ.к.) ўтмишда пайдо бўлган жинсларга, органик чўкиндиларга, рельеф шаклларига таққослаш йўли б-н ўтмиш геологик даврларда бўлиб ўтган геологик жараёнлар ва табиий географик шароитлар тахм. аниқланади. Аммо Ер доим тараққий этиб турганлигидан ўтмиш геологик жа-раёнларини ҳоз. жараёнлар б-н туда таққослаб бўлмайди. Баъзи бир жараёнлар айрим геологик давр учунгина хос. Шунинг учун Ернинг ўтмиш тарихидаги геологик жараёнларни ҳоз. вақтда кузатилаётган геологик жараёнлар б-н айнан таққослаш унчалик тўғри эмас.
А. термини немис геол. адабиётида 19-а. 2-ярмида пайдо бўлиб, 20-а. 20-йилларидан оммалашди. А. куртаклари инсоннинг дастлабки билимлари вужудга келган даврда, энг кад. афсоналарда ва ёзма манбаларда учрайди. Кейинроқ геологик тарихни тушунтиришда А.дан Ибн Сино, Беруний, 18-а. ўрталаридан Россияда М. В. Ломоносов, Буюк Британияда Ж. Геттон ва б. фойдалан-дилар. А.нинг биринчи шаклини ҳоз. униформизм деб атайдилар. А. илмий принцип сифатида 19-а. 1-ярмида инглиз олими Ч. Лаелнинг «Геология асослари» асарида олға сурилган. У катта далилларга асосланиб, А.ни геологияни ўрганиш усули тариқасида тавсия қилди. Лайелнинг фикрича, ўтмиш геологик жараёнлар ҳоз. замон жараёнларидан ҳеч фарқ қилмайди. Баъзи бир хорижий мамлакат геологлари ҳозир ҳам шундай фикрдалар. Униформизмга ҳоз. геологик дунёкараш сифатида геологик таффаккўрнинг босиб ўтилган даври деб қаралади. Ўзбекистонда ёш ётқизикларни ўрганиш асосида қад. давр чўкиндиларининг ҳосил бўлиш шароитларини аниқлаш соҳасида кўпгина ишлар қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.