Albert Eynşteyn
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 23-b. — ziyouz.com
Eynşteyn Albert (1879.14.3, Ulm, Germaniya — 1955. 18.4, Prinston, AQŞ) — nazariyotçi fizik olim, nisbiylik nazariyasi asosçisi, maydon kvanş nazariyasi va statistik fizika asosçilaridan biri. Syurix politexnikumini tugatgan. Syurix un-ti (1909) va Berlin un-ti Bavariya FA fizika instituti direk tori (1914-33). 1933 y.dan to umrining oxirigaça Prinston in-tida (AQŞ) işlagan.
Ilmiy işlari asosan nisbiylik nazariyasiga doir. E. massa va energiyaning özaro boğliqligi qonunini kaşf qilgan (1905). Maydon kvant nazariyasining yaratilişida E.ning hissasi juda katta. Yoruğlik nurlanişini yoruğlik kvantlari yoki fotonlar oqimidan iborat, deb hisoblab, yoruğlik nurlanişining diskretligi, kvant strukturaga ega ekanligi haqidagi tasavvurni fanga kiritgan, Broun harakatining molekulyarstatistik nazariyasini rivojlantirgan (1905), fotonni nazariy jihatdan kaşf qilgan. Kvant nazariya asosida t-ra pasayişi bilan qattiq jism issiqlik siğimining kamayişini (1907), muvozanatli nurlaniş energiyasining fluktuatsiyasini birinçi marta körib çiqqan (1909); fotoeffektiv, flyuoressensiya uçun Stoks qoidasini, fitoionlaniş va boşqalarni tuşuntirib bergan (1912), fotokimyoning asosiy qonuni (Eynşteyn qonuni) ni oçgan (1912), nurlaniş uçun korpuskulyar-tölqin dualizm, induksiyalangan (majburiy) nurlaniş hodisasini oldindan aytib bergan (1916). E. jismlar magnitlanganda mexanik momenti özgarişi hodisasini başorat qilgan va tajribada körsatgan (niderland fizigi V. de Xaaz bilan hamkorlikda, 1915). E. gravitatsion tölqinlar haqida postulat qabul qilib (1916), gravitatsion nurlaniş quvvati formulasini keltirib çiqargan (1918). Butön spinli zarralarning kvant statistikasi (Boze — Eynşteyn statistikasi)ni yaratgan (1924—25). 1933 yildan kosmologiya va maydonning yagona nazariyasi bilan şuğullangan. E. ijtimoiy-siyosiy voqealarni ham kuzatib borgan. U uruş va faşizmga qarşi çiqqan. E. 1940 yilda faşistlar Germaniyasida yadro quroli borligi töğrisida AQŞ prezidenti F. Ruzveltga xat yozdi. U yadro qurolining qöllanilişiga qarşi bölgan. E.ning ilmiy işlari hozirgi zamon fizikasining rivojlanişida muhim ahamiyatga ega böldi. Nobel mukofoti laureati (1921).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЙНШТЕЙН Альберт (1879.14.3, Ульм, Германия — 1955. 18.4, Принстон, АҚШ) — назариётчи физик олим, нисбийлик назарияси асосчиси, майдон кванш назарияси ва статистик физика асосчиларидан бири. Цюрих политехникумини тугатган. Цюрих ун-ти (1909) ва Берлин ун-ти Бавария ФА физика институти дирек тори (1914-33). 1933 й.дан то умрининг охиригача Принстон ин-тида (АҚШ) ишлаган.
Илмий ишлари асосан нисбийлик назариясига доир. Э. масса ва энергиянинг ўзаро боғлиқлиги қонунини кашф қилган (1905). Майдон квант назариясининг яратилишида Э.нинг ҳиссаси жуда катта. Ёруғлик нурланишини ёруғлик квантлари ёки фотонлар оқимидан иборат, деб ҳисоблаб, ёруғлик нурланишининг дискретлиги, квант структурага эга эканлиги ҳақидаги тасаввурни фанга киритган, Броун ҳаракатининг молекулярстатистик назариясини ривожлантирган (1905), фотонни назарий жиҳатдан кашф қилган. Квант назария асосида т-ра пасайиши билан қаттиқ жисм иссиқлик сиғимининг камайишини (1907), мувозанатли нурланиш энергиясининг флуктуациясини биринчи марта кўриб чиққан (1909); фотоэффектив, флюоресценция учун Стокс қоидасини, фитоионланиш ва бошқаларни тушунтириб берган (1912), фотокимёнинг асосий қонуни (Эйнштейн қонуни) ни очган (1912), нурланиш учун корпускуляр-тўлқин дуализм, индукцияланган (мажбурий) нурланиш ҳодисасини олдиндан айтиб берган (1916). Э. жисмлар магнитланганда механик моменти ўзгариши ҳодисасини башорат қилган ва тажрибада кўрсатган (нидерланд физиги В. де Хааз билан ҳамкорликда, 1915). Э. гравитацион тўлқинлар ҳақида постулат қабул қилиб (1916), гравитацион нурланиш қуввати формуласини келтириб чиқарган (1918). Бутўн спинли зарраларнинг квант статистикаси (Бозе — Эйнштейн статистикаси)ни яратган (1924—25). 1933 йилдан космология ва майдоннинг ягона назарияси билан шуғулланган. Э. ижтимоий-сиёсий воқеаларни ҳам кузатиб борган. У уруш ва фашизмга қарши чиққан. Э. 1940 йилда фашистлар Германиясида ядро қуроли борлиги тўғрисида АҚШ президенти Ф. Рузвельтга хат ёзди. У ядро қуролининг қўлланилишига қарши бўлган. Э.нинг илмий ишлари ҳозирги замон физикасининг ривожланишида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Нобель мукофоти лауреати (1921).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.