Albert Eynşteyn

Albert Eynşteyn (1879-yil 14-mart, Ulm, Germaniya — 1955-yil 18-aprel, Prinston, AQŞ) — nazariyotçi fizik, [[Nisbiylik nazariyasi|nisbiylik nazariyasi]]ning asosçisi, kvant nazariyasi va statistik fizikaning yaratuvçilaridan biri. 1921-yilgi fizika böyiça Nobel mukofoti laureati. Inglizça Vikipediyaga köra, mukofot unga nazariy fizika oldidagi xizmatlari va ayniqsa fotoeffekt qonunini kaşf etgani uçun berilgan; maxsus nisbiylik nazariyasidan kelib çiqadigan massa va energiyaning ekvivalentligi formulasi esa «dunyodagi eng maşhur tenglama» deb ataladi.1

Inglizça Vikipediyaga köra, Eynşteyn Vyurtemberg qirolligining Ulm şahrida dunyoviy yahudiy oilasida tuğilgan. Otasi Hermann Eynşteyn savdogar va muhandis bölgan. 1880-yilda oila Myunxenga köçgan, otasi va amakisi u yerda elektr jihozlari işlab çiqaradigan korxona oçgan. Bola matematika va fizikaga juda erta qiziqqan: ön ikki yoşida algebra va geometriyani mustaqil örgana boşlagan, ön tört yoşida differensial va integral hisobni özlaştirgan.

1895-yilda Eynşteyn Şveytsariyaga köçgan va bir yildan söng Syurix politexnika maktabining fizika va matematika öqituvçilarini tayyorlaydigan böliminga kirgan, uni 1900-yilda tamomlagan. Keyin Şveytsariya fuqaroligini olib, Berndagi patent idorasida işlagan. 1905-yilda Syurix universitetida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Eynşteynning ilmiy yöli 1905-yildan boşlab tez yuksalgan. ÖzME'ga köra, u 1909-yildan Syurix universitetida dars bergan, 1914—1933-yillarda Berlinda fizika institutiga rahbarlik qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1914-yilda u Prussiya Fanlar akademiyasiga a'zo bölgan, 1917-yilda Kayzer Vilgelm nomidagi Fizika instituti direktori etib tayinlangan.

1905-yil Eynşteyn hayotida «möjizalar yili» deb ataladi: Inglizça Vikipediyaga köra, şu yili u tört muhim maqola e'lon qilgan. Ularda fotoeffekt nazariyasi bayon etilgan, Broun harakati tuşuntirilgan, maxsus nisbiylik nazariyasi taqdim etilgan va massa bilan energiyaning özaro ekvivalentligi körsatilgan. ÖzME ham massa va energiya boğliqligi qonunining kaşfini 1905-yilga boğlaydi.

ÖzME'ga köra, Eynşteyn yoruğlikni kvantlar — fotonlar oqimi sifatida tasavvur qilib, nurlanişning diskret tabiati haqidagi ğoyani fanga olib kirgan. U past haroratda qattiq jismlarning issiqlik siğimi kamayişini kvant nazariyasi asosida tuşuntirgan (1907), muvozanatdagi nurlaniş energiyasining fluktuatsiyasini ilk bor körib çiqqan (1909) va fotokimyoning asosiy qonunini kaşf etgan (1912). 1915-yilda niderlandiyalik fizik V. de Xaaz bilan birga jism magnitlanganda uning mexanik momenti özgarişini tajribada körsatgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1915-yilda Eynşteyn tortişişni ham qamrab olgan umumiy nisbiylik nazariyasini taklif qilgan. Keyingi yili e'lon qilingan işida bu nazariyani butun koinot tuzilişiga tatbiq etib, kosmologik doimiylikni kiritgan; bu iş zamonaviy nazariy kosmologiyaning birinçi qadami hisoblanadi. 1916—1917-yillarda u majburiy (induksiyalangan) nurlaniş tuşunçasini kiritgan, keyinçalik lazer va mazerlar aynan şu hodisaga asoslangan. ÖzME'ga köra, u gravitatsion tölqinlarning mavjudligini başorat qilib, 1918-yilda gravitatsion nurlaniş quvvati formulasini keltirib çiqargan. 1924—1925-yillarda hind fizigi Satyendra Nat Boze bilan birga butun spinli zarralarning kvant statistikasini — Boze—Eynşteyn statistikasini yaratgan.

1933-yilda Germaniyada Adolf Gitler hokimiyatga kelganda Eynşteyn AQŞda bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, natsistlarning yahudiylarni ta'qib qilişidan qattiq iztirobga tuşib, u AQŞda qolişga qaror qilgan va 1940-yilda Amerika fuqaroligini olgan. Umrining oxirigaça Prinstondagi institutda işlagan. ÖzME'ga köra, u uruş va faşizmga qarşi çiqqan. Ikkinçi jahon uruşi arafasida Eynşteyn prezident Franklin Ruzveltga Germaniyada yadro quroli yaratiliş xavfi haqida ogohlantiruvçi xatni imzolagan; keyinçalik bu tadqiqotlar «Manxetten loyihasi»da davom ettirilgan. Biroq ÖzME ta'kidlaganidek, u yadro qurolini qöllaşga qarşi bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, sönggi yillarida Eynşteyn ikki yönalişda izlangan. Birinçidan, kvant nazariyasining olam manzarasiga tub tasodifiylikni olib kirişiga qarşi çiqqan va «Xudo soqqa taşlamaydi» degan iborasi bilan tanilgan. Ikkinçidan, tortişiş va elektromagnetizmni birlaştiruvçi yagona maydon nazariyasini yaratişga urinib, maqsadiga erişa olmagan.

Eynşteynning ilmiy işlari hozirgi zamon [[Fizika|fizikasi]]ning rivojida hal qiluvçi ahamiyatga ega bölgan. Köplab narsalar uning nomi bilan atalgan, jumladan eynşteyniy kimyoviy elementi. Inglizça Vikipediyaga köra, 1999-yilda «Time» jurnali uni «Asr kişisi» deb e'lon qilgan.