Ali ibn Abu Tolib
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 315-b. — ziyouz.com
Ali ibn Abu Tolib (taxm. 600-661, Köfa) — islomda «xulafo ar-roşidin» («töğri yöldan borgan xalifalar»), dindorlar örtasida «çoryorlar» deb atalgan dastlabki 4 xalifadan törtinçisi. Qurayş qabilasining hoşimiylar xonadonidan. Muhammad (sav)ning amakivaççasi va kuyovi (Fotimaning eri). Islomda vujudga kelgan şialik harakati bevosita A. ismi b-n boğliqdir. 7- a. örtalarida xalifa Usmon siyosatidan norozilik ommaviy tus oldi. Muhammad(sav)ning barça yurişlarida iştirok etgan, qörqmas va sodiq jangçi, öta taqvodor inson, mohir notiq A. xalifalikka munosib nomzod sifatida köpçilikka ma'qul edi. 656 y. iyunida Usmon öldirildi va A. xalifa deb e'lon qilindi. Ammo sahobalardan Talha va az-Zubayr hamda A. ga nisbatan adovatda bölgan payğambarning bevasi Oyşa tarafdorlari unga qarşi boş kötardilar. Qatl etilgan Usmonning qarindoşi Suriya hokimi Muoviya ham A. ga qarşi uruş e'lon qildi. 657 y. Furot daryosi öng qirğoğidagi Siffin degan joyda yuz bergan jangda A. qöli baland kelgan bölsada, u raqiblari b-n kelişişga köndi. Bundan norozi bölgan A.askarlaridan 12 ming kişi jang maydonini tark etdilar va xorijiylar deb atalgan diniy-siyosiy oqimni taşkil qildilar. Xorijiylar raqiblariga nisbatan yakka terror usulini qöllay boşladilar. 661 y. 19 yanv.da A. Ibn Muljam degan şaxs tomonidan masjiddan çiqiş paytida jarohatlandi va ikki kundan söng vafot etdi. Islomda A. şaxsiga munosabat turliçadir. Xorijiylar unga öta salbiy munosabat bildirgan bölsalar, şialar aksinça uni ilohiylaştirib yuborganlar. Ahli sunna A. şaxsiga mö'tadil va töğri baho beradi. Şubhasiz, A. Umar ibn al-Xattob singari islom ğalabasi yölida katta xizmat körsatgan arbob, islom ahkomlari, Qur'on va uning tafsirlari hamda hadis rivoyatlari b-n boğliq köp masalalarning çuqur bilimdoni bölgan. A. tarafdorlari keyinçalik islomdagi şialik (arab.— «şia» — guruh, bu örinda «Ali tarafdorlari» mazmunida) oqimini taşkil etganlar. A. şialarning 1-imomi va şia imomlari şajarasini boşlab beruvçi hisoblanadi. Şialar örtasida A.ning qahramonliklari va sarguzaştlarini tasvirlovçi juda köp rivoyatlar töqilgan va bu sunniylar örtasida ham keng yoyilgan. Şia yönalişining ba'zi aşaddiy firqalari A. şaxsini ilohiylaştirib, uni Muhammad payğambardan ham yuqori qöyadilar. Örta Osiyo, xususan, Özbekistonda bir neça qadamjo va mozorlar A. nomi b-n boğlanib, muqaddaslaştirilgan. Haqiqatda esa A. Örta Osiyo va Eronda heç qaçon bölmagan.
Ahadjon Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛИ ибн Абу Толиб (тахм. 600-661, Кўфа) — исломда «хулафо ар-рошидин» («тўғри йўлдан борган халифалар»), диндорлар ўртасида «чорёрлар» деб аталган дастлабки 4 халифадан тўртинчиси. Қурайш қабиласининг ҳошимийлар хонадонидан. Муҳаммад (сав)нинг амакиваччаси ва куёви (Фотиманинг эри). Исломда вужудга келган шиалик ҳаракати бевосита А. исми б-н боғлиқдир. 7- а. ўрталарида халифа Усмон сиёсатидан норозилик оммавий тус олди. Муҳаммад(сав)нинг барча юришларида иштирок этган, қўрқмас ва содиқ жангчи, ўта тақводор инсон, моҳир нотиқ А. халифаликка муносиб номзод сифатида кўпчиликка маъқул эди. 656 й. июнида Усмон ўлдирилди ва А. халифа деб эълон қилинди. Аммо саҳобалардан Талҳа ва аз-Зубайр ҳамда А. га нисбатан адоватда бўлган пайғамбарнинг беваси Ойша тарафдорлари унга қарши бош кўтардилар. Қатл этилган Усмоннинг қариндоши Сурия ҳокими Муовия ҳам А. га қарши уруш эълон қилди. 657 й. Фурот дарёси ўнг қирғоғидаги Сиффин деган жойда юз берган жангда А. қўли баланд келган бўлсада, у рақиблари б-н келишишга кўнди. Бундан норози бўлган А.аскарларидан 12 минг киши жанг майдонини тарк этдилар ва хорижийлар деб аталган диний-сиёсий оқимни ташкил қилдилар. Хорижийлар рақибларига нисбатан якка террор усулини қўллай бошладилар. 661 й. 19 янв.да А. Ибн Мулжам деган шахс томонидан масжиддан чиқиш пайтида жароҳатланди ва икки кундан сўнг вафот этди. Исломда А. шахсига муносабат турличадир. Хорижийлар унга ўта салбий муносабат билдирган бўлсалар, шиалар аксинча уни илоҳийлаштириб юборганлар. Аҳли сунна А. шахсига мўътадил ва тўғри баҳо беради. Шубҳасиз, А. Умар ибн ал-Хаттоб сингари ислом ғалабаси йўлида катта хизмат кўрсатган арбоб, ислом аҳкомлари, Қуръон ва унинг тафсирлари ҳамда ҳадис ривоятлари б-н боғлиқ кўп масалаларнинг чуқур билимдони бўлган. А. тарафдорлари кейинчалик исломдаги шиалик (араб.— «шиа» — гуруҳ, бу ўринда «Али тарафдорлари» мазмунида) оқимини ташкил этганлар. А. шиаларнинг 1-имоми ва шиа имомлари шажарасини бошлаб берувчи ҳисобланади. Шиалар ўртасида А.нинг қаҳрамонликлари ва саргузаштларини тасвирловчи жуда кўп ривоятлар тўқилган ва бу суннийлар ўртасида ҳам кенг ёйилган. Шиа йўналишининг баъзи ашаддий фирқалари А. шахсини илоҳийлаштириб, уни Муҳаммад пайғамбардан ҳам юқори қўядилар. Ўрта Осиё, хусусан, Ўзбекистонда бир неча қадамжо ва мозорлар А. номи б-н боғланиб, муқаддаслаштирилган. Ҳақиқатда эса А. Ўрта Осиё ва Эронда ҳеч қачон бўлмаган.
Аҳаджон Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.