Ali ibn Abu Tolib
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Ali ibn Abu Tolib (taxminan 600 — 661, Kufa) — islomning ilk davri arbobi, payğambar Muhammadning amakivaççasi va kuyovi, «xulafoi roşidin» deb ataluvçi dastlabki tört xalifaning oxirgisi (656–661). Özbek xalqi orasida u «çoryorlar»dan biri sifatida tanilgan. Şialar uni birinçi imom deb biladi, sunniylar esa törtinçi roşid xalifa sifatida uluğlaydi.1
Kelib çiqişi va yoşligi
13ÖzME'ga köra, Ali Qurayş qabilasining Hoşim uruğidan bölgan. Rusça Vikipediyaga köra, uning otasi Abu Tolib payğambar Muhammadning otasi Abdullohning tuğişgan akasi bölgan; Muhammad yetim qolgaç, bir neça yil amakisi xonadonida tarbiyalangan, keyinroq esa uning özi yoş Alini tarbiyasiga olgan. Ali töqqiz-ön yoşida islomni qabul qilgan va islomga kirgan birinçi bola hisoblanadi. U payğambarning qizi Fotimaga uylangan.
Jangçi va sahoba
13ÖzME'ga köra, Ali payğambarning barça harbiy yurişlarida qatnaşgan, jasur va sodiq jangçi, taqvodor inson va mohir notiq sifatida tanilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Badr jangida u bayroqdor bölgan, Uhud jangida esa ön oltita jarohat olgan; xandaq jangidagi qahramonligi uçun «Asadulloh» («Allohning arsloni») laqabini olgan. Payğambar vafotidan keyin Ali jamoat işlaridan biroz çetlaşib, Qur'onni örganiş va öqitiş bilan şuğullangan.
Xalifaligi
13656-yil iyunida xalifa Usmon öldirilgaç, Ali xalifa deb e'lon qilingan. ÖzME'ga köra, sahobalardan Talha va Zubayr hamda payğambarning bevasi Oyşa tarafdorlari unga qarşi çiqqan. Rusça Vikipediyaga köra, 656-yil dekabrida Basra yaqinidagi «Tuya jangi»da Ali ğalaba qozongan, 657-yil boşida esa Kufani poytaxt qilib olgan.
Usmonning qarindoşi, Suriya noibi Muoviya ham Alini tan olmagan. 657-yilda Furot daryosi böyidagi Siffin degan joyda ikki qöşin örtasida jang bölgan. ÖzME'ga köra, Ali ustunlikka erişgan bölsa-da, raqibi bilan sulhga rozi bölgan. Bu qarordan norozi bölgan 12 ming askar uni tark etib, xorijiylar deb atalgan diniy-siyosiy guruhni tuzgan.
Vafoti
13ÖzME'ga köra, 661-yil 19-yanvarda xorijiy Ibn Muljam masjiddan çiqayotgan Aliga hujum qilib, uni yaralagan, ikki kundan söng xalifa vafot etgan. Rusça Vikipediyaga köra, an'anaga muvofiq u Kufa yaqiniga dafn etilgan; keyinçalik u yerda şialarning muqaddas şahri Najaf vujudga kelgan.
Islomdagi örni
13Ali şaxsiga turli oqimlarning munosabati turliça. ÖzME'ga köra, xorijiylar unga keskin salbiy qaragan, ayrim şia firqalari esa uni haddan taşqari uluğlab yuborgan; ahli sunna esa uni mötadil baholaydi. Ali Qur'on tafsiri, islom ahkomlari va Hadis rivoyatlarining yirik bilimdoni bölgan. Uning tarafdorlari keyinroq şialik oqimini taşkil etgan («şia» arabça «guruh», bu örinda «Ali tarafdorlari» degan ma'noni beradi), şialar uni imomlar silsilasining boşi deb hisoblaydi. Rusça Vikipediyaga köra, Aliga nisbat berilgan nutq va maktublar XI asrda «Nahj ul-baloğa» töplamiga jamlangan.
ÖzME qayd etişiça, Ali haqida köplab afsona va rivoyatlar töqilgan, Örta Osiyoda, jumladan Özbekistonda ham uning nomi bilan boğliq bir neça ziyoratgoh bor, ammo Ali hayoti davomida Örta Osiyo va Eronda bölmagan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Ali ibn Abu Tolib // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3642 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAli ibn Abu Tolib. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3642
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3642
Zamondoşlari
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Али ибн Абу Талибru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 1-jild, 315-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 315-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.