Devaştiç

Devaştiç (Divaşti, Divasti, Divaştiç) — Söğdning muhim viloyatlaridan biri bölgan Panç (Panjikent) hokimi va arab istilosiga qarşi qözğolon rahbari. U 722-yilda qatl etilgan.

Rus va ingliz tilidagi Vikipediya maqolalariga köra, Devaştiç Samarqanddagi zodagon söğd dehqonlar oilasidan çiqqan Yodxeştakning öğli edi. Oila «sur» (şur) unvonini olib yurgan. Ingliz tilidagi maqolada bu oila nasabi Sosoniy şohi Bahrom V Ğurga borib taqalişi, oilada şu unvonli beşta kişi bölgani va Devaştiç ulardan oxirgisi ekani aytiladi.

Özbekça Vikipediyada uning hokimlik davri 708—722-yillar deb körsatilgan. Rus va ingliz maqolalarida esa u taxminan 706-yilda Panjikent hokimi etib saylangani, turkiy şahzoda Çekin Çur Bilganing örnini egallagani yoziladi. U yagona hokimiyatga ega bölmagan, hokimiyatni boşqa knyazlar bilan bölişgan. Faqat Panjikentni boşqargan bölsa-da, «söğd podşosi» va «Samarqand hokimi» unvonlariga da'vo qilgan. Ingliz maqolasiga köra, uning hukmronligi davrida Panjikent gullab-yaşnagan.

Samarqand hukmdori Tarxun 709/710-yillarda qözğolon natijasida taxtdan ağdarilgaç, örniga Ğurak (Gurek) ötirdi. Tarxunning ikki öğli Devaştiç saroyiga qoçib keldi. Özbekça maqolaga köra, Devaştiç Ğurakni tan olmay, Tarxunning kiçik yoşli öğli nomidan özini söğd podşosi deb e'lon qilgan va Söğdda qöş hokimiyatçilik vujudga kelgan.

712-yil atrofida Devaştiç boşqa mahalliy hukmdorlar qatori Qutayba ibn Muslim bosqinidan keyin Umaviylar xalifaligi hokimiyatini tan oldi. Ğurak Umaviylardan voz keçib, Tan imperiyasidan yordam söragan davrda ham Devaştiç arablarga sodiq qolgan. 719-yilda u Tarxunning ikki öğlini Xuroson noibi al-Jarrohga jönatişga majbur bölgan. 721-yilda ham Xuroson noibi bilan yozişmalar olib borgan. Özbekça maqola uni usta diplomat deb ta'riflaydi.

Özbekça maqolaga köra, 719—722-yillardagi arab istilosiga qarşi qözğolonda uning örni katta. Rus va ingliz maqolalarida 720-yilda Devaştiç va Karzanj qözğolon rahbarlari sifatida tilga olinadi. Ular Farğona hukmdori at-Tarning himoyasiga işongan, biroq at-Tar Karzanjga xiyonat qilgan. Arab qömondoni Said ibn Amr al-Haroşiy Xöjandda Karzanj qöşinini yengib, 3000 dan ortiq şahar aholisini öldirgan.

722-yilda Zarafşon yaqinida bölgan jangda al-Haroşiy yana ğalaba qozongan. Devaştiç Muğ toğidagi qal'aga çekingan, keyin taslim bölib, asirga olingan. Özbekça maqola uni xiyonat bilan asir olingan deydi. Irokdagi Umaviy hokimi va boşqa amaldorlar uni ozod qilmoqçi bölgan, biroq al-Haroşiy uni zarduştiylar dafn inşootida xoçga mixlaşni buyurgan va boşini Irokka jönatgan. Bu qaror keyinçalik al-Haroşiyning Xuroson hokimligidan çetlatilişida rol öynagan.

Söğdda buddaviylik va moniylik tarqalgan bölsa-da, Devaştiç va uning fuqarolarining köpçiligi zarduştiylikka e'tiqod qilgan. Bu «söğd zarduştiyligi» deb ataladigan, boşqa dinlar ta'sirini olgan oqim edi; söğdlar Nanaya kabi xudolarga siğingan.

Uning nomi bilan boğliq arxiv 1932-yilda Tojikistondagi Muğ qal'asi xarobalarida tasodifan topilgan va söğd matnlarining 74 ta hujjatini öz içiga oladi. Özbekça maqolaga köra, Devaştiçning Çoçga yuborgan maktubi va Çoç elçisining javob maktubi saqlanib qolgan. B-17 hujjatida u özini koğonning vassali deb hisoblagani körinadi. Samarqanddagi Afrosiyob muzeyi fondida ham uning arxiviga tegişli deb taxmin qilingan teri hujjat parçasi bor.

Devaştiçning öğli Tarxun Irokda asirga olingan; oila u yerda uç avlod yaşagan. Törtinçi avlodda Mikal ibn Abd al-Vohid 9-asr boşida Xurosonga joylaşgan, uning avlodlari Mikaliylar sulolasini boşlagan. Tojikistonda Devaştiç milliy qahramon sifatida hurmat qilinadi va unga haykal örnatilgan.