Bilga xoqon
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Bilga xoqon (qağan; şaxsiy ismi Möğilon; 684 — 734) — Ikkinçi Turk xoqonligining 716–734-yillardagi hukmdori. U xoqonlik asosçisi Eltariş xoqonning öğli va mazkur davlatning sarkardasi Kulteginning akasi bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, uning faoliyati Orxon yozuvlarida aks etgan; xoqonlikka erişgaç olgan nomi «dono hukmdor» ma'nosini anglatadi. Rusça va inglizça Vikipediya uning tuğilgan yilini 683 deb körsatadi.12
Taxtga çiqişgaça
13ÖzME'ga köra, 693-yilda Eltariş vafot etgaç, turkiy xalqlar udumiga muvofiq taxtni uning ukasi Möçur — Qapağan xoqon egallagan. Qapağan jiyani Möğilonni xoqonlikning ğarbiy qismida yaşovçi tarduşlarga hukmdor — şad qilib tayinlagan va unga muhim harbiy vazifalarni yuklagan. 701-yilda Möğilon inisi Kultegin bilan Çu vodiysiga yuriş qilib, u yerdagi qabilalarni böysundirgan; 705-yilda Baykal ortidagi boyirqu qabilasining qözğoloni bostirilgan. Tönyuquqning qiziga uylangan Möğilon Yenisey daryosining yuqori oqimidagi çik va az qabilalarini yengib, keyinroq hozirgi Tuva yerlarini ham egallagan.
Rusça Vikipediyaga köra, bu yillarda u Tan imperiyasi qöşinlariga, qirğizlar, turgeşlar, qarluqlar va tokuz-oğuzlarga qarşi köplab yurişlarda qatnaşgan, ammo bu janglarning asosiy qahramoni Kultegin bölgan.
Hukmronligi
13ÖzME'ga köra, 716-yilda Qapağan xoqon boyirqular tomonidan öldirilgaç, Kulteginning sa'y-harakati bilan Möğilon taxtga ötqazilgan va Bilga xoqon nomini olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, taxt dastlab Qapağanning öğli Inal xoqonga ötgan, ammo Kultegin va Tönyuquq uni ağdarib, Möğilonni hukmdor qilgan. Yangi xoqon Kulteginni qöşin boşliği, qaynotasi Tönyuquqni esa boş maslahatçi qilib tayinlagan.
ÖzME'ga köra, Bilga xoqon Qapağan davrida qisman boy berilgan qudratni tiklaş, turkiy qabilalar örtasidagi nizolarni töxtatib, ularni yagona davlat atrofida birlaştiriş va taşqi hujumlarni qaytara oladigan harbiy kuç yaratişga erişgan. Rusça Vikipediyaga köra, 720–721-yillarda Tan imperiyasi va uning ittifoqçilari bilan bölgan uruş turklar ğalabasi bilan tugagan va 721-yilda xoqonlik uçun foydali sulh tuzilgan. Şundan söng Tan bilan munosabatlar barqarorlaşgan: Şofanda turk otlarini xitoy ipagiga almaştiradigan bozor oçilgan.
Vafoti va xotirasi
13ÖzME'ga köra, Bilga xoqon 734-yilda zaharlab öldirilgan. Rusça Vikipediyaga köra, uni turk zodagonlaridan biri zaharlagan, xoqon ölimidan oldin aybdorni oilasi bilan qatl etişga buyruq bergan. Uning dafn marosimi 735-yilda bölib ötgan. Xoqonning öğli Yolliğ tegin xitoy toşkesarlari yordamida otasi şarafiga bitiktoş (stela) örnatgan; bu yodgorlik Kultegin bitiktoşi bilan birga Orxon-Enasoy yozuvlarining eng maşhur namunalaridan biridir. Inglizça Vikipediyaga köra, Möğulistondagi Xoşo-Saydam degan joyda Bilga xoqonning dafn majmuasidan oltin toj ham topilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Bilga xoqon // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4074 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABilga xoqon. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4074
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4074
Zamondoşlari
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Бильге-хан Богюru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Bilge Qaghanen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 2-jild, 315-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 315-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.