Bilga xoqon
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 315-b. — ziyouz.com
Bilga xoqon (qağan) (asl ismi Möğilon) (684 — 734) — Turk xoqonligi xoqoni (716 — 734). Ikkinçi turk xoqonligining asosçisi Eltariş (asl ismi Qutluğ, Xitoy obidalarida Gudulu) xoqonning ugli, Kulteginnmng akasi. 693 y. Eltariş xoqon vafot etgaç, turkiy xalqlarning udumiga köra taxtga ukasi Möçur, ya'ni Qapağan xoqon ötiradi. U jiyani Möğilonni xoqonlikning ğarbiy hududlarida yaşovçi tarduşlar hukmdori — şadi etib tayinlaydi hamda uning zimmasiga muhim harbiy masalalarni hal etiş vazifasini yuklaydi. 701 i. Möğilon 16 yoşli inisi Kultegin b-n birgalikda Çuy vodiysiga yuriş qiladi va u yerdagi qabilalarni böysundiradi, Şarqiy Baykalortidagi bayirqu qabilasi isyoni bostiriladi (705 y.). Dono Tönyuquqning qiziga uylangan Möğilon 704 y. Ğarbiy xoqonlik qöşinlari b-n Yenisey (Enasoy) daryosining yuqori oqimidagi çik hamda az qabilalarini mağlub etadi. Ma'lum fursatdan söng u hoz. Tuva yerlarini ham qölga kiritadi. 716 i. Qapağan xoqon bayirqu qabilasi vakillari tomonidan öldirilgaç, Möğilon ukasi Kulteginning sa'yharakatlari tufayli xoqonlik taxtiga ötiradi va Bilga xoqon laqabini oladi. B.x. Kulteginni boş qömondon, Tönyuquqni esa boş maslahatçi etib tayinlaydi. B.x. Qapağan xoqon davrida ma'lum darajada yöqotilgan imkoniyatlarni qayta tiklaşga, turkiy qabilalar örtasidagi özaro janjal va nizolarga çek qöyişga, ularni yagona davlat tevaragida birlaştirişga, taşqi hujumlarni daf etişga qodir harbiy kuçlarni, qisqa muddatga bölsada, barpo etişga erişadi. B.x. 734 y. zaharlab öldirilgan.
Ad.: Bernştam A. N., Sotsialnoekonomiçeskiy stroy orxonoyeniseyskix tyurok v VI VIII vv., L., 1946; Biçurin N. Ya. (Iakinf), Sobraniye svedeniy o narodax, obitavşix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1 3, M.L., 1950 1953; Malov S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M.—L., 1951;Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БИЛГА ХОҚОН (қаған) (асл исми Мўғилон) (684 — 734) — Турк хоқонлиги хоқони (716 — 734). Иккинчи турк хоқонлигининг асосчиси Элтариш (асл исми Қутлуғ, Хитой обидаларида Гудулу) хоқоннинг угли, Култегиннмнг акаси. 693 й. Элтариш хоқон вафот этгач, туркий халқларнинг удумига кўра тахтга укаси Мўчур, яъни Қапаған хоқон ўтиради. У жияни Мўғилонни хоқонликнинг ғарбий ҳудудларида яшовчи тардушлар ҳукмдори — шади этиб тайинлайди ҳамда унинг зиммасига муҳим ҳарбий масалаларни ҳал этиш вазифасини юклайди. 701 и. Мўғилон 16 ёшли иниси Култегин б-н биргаликда Чуй водийсига юриш қилади ва у ердаги қабилаларни бўйсундиради, Шарқий Байкалортидаги байирқу қабиласи исёни бостирилади (705 й.). Доно Тўнюқуқнинг қизига уйланган Мўғилон 704 й. Ғарбий хоқонлик қўшинлари б-н Енисей (Энасой) дарёсининг юқори оқимидаги чик ҳамда аз қабилаларини мағлуб этади. Маълум фурсатдан сўнг у ҳоз. Тува ерларини ҳам қўлга киритади. 716 и. Қапаған хоқон байирқу қабиласи вакиллари томонидан ўлдирилгач, Мўғилон укаси Култегиннинг саъйҳаракатлари туфайли хоқонлик тахтига ўтиради ва Билга хоқон лақабини олади. Б.х. Култегинни бош қўмондон, Тўнюқуқни эса бош маслаҳатчи этиб тайинлайди. Б.х. Қапаған хоқон даврида маълум даражада йўқотилган имкониятларни қайта тиклашга, туркий қабилалар ўртасидаги ўзаро жанжал ва низоларга чек қўйишга, уларни ягона давлат теварагида бирлаштиришга, ташқи ҳужумларни даф этишга қодир ҳарбий кучларни, қисқа муддатга бўлсада, барпо этишга эришади. Б.х. 734 й. заҳарлаб ўлдирилган.
Ад.: Бернштам А. Н., Социальноэкономический строй орхоноенисейских тюрок в VI VIII вв., Л., 1946; Бичурин Н. Я. (Иакинф), Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена, т. 1 3, М.Л., 1950 1953; Малов С. Е., Памятники древнетюркской письменности, М.—Л., 1951;Гумилев Л. Н., Древние тюрки, М., 1967.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.