Alifbe
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 329–330-b. — ziyouz.com
Alifbe — dastlabki savod beradigan öquv qöllanmasi. A. bosma, yozma harflar va ular ifodalaydigan nutq tovuşlari, ularning yozilişini özlaştiriş, sodda böğin va sözlarni qöşib öqişga örganiş va öqilayotgan narsani töğri tuşuniş hamda sodda söz va gaplarni yozişga örganişga yordam beradi. Maktabxonalarda A. bölmagan. Uning örniga savod örganiş uçun maxsus taxta qöllanilgan. Taxtaning bir tomoniga tartib b-n arab harflari, ikkinçi tomoniga esa abjad yozilgan. Talabalar harflarni batamom yod olgandan söng abjadxonlikka va haftiyakxonlikka ötar edilar. Bu usul asosan 1900 y.gaça davom etgan. Turkiston sarus-tuzem maktablarining hamda yangi usuldagi maktablarning paydo bölişi b-n A. darsligi yuzaga keldi. 1902 y.da rus-tuzem maktablarining özbek sinflari uçun birinçi özbek A.si — «Ustodi avval» naşr etildi. Bu A.ning muallifi Saidrasul Saidazizov. Kitob 1917 y. gaça 17 marta naşr etilgan. Şu yillarda Munavvarqori Abduraşidxonovning «Adibi avval» (özbek maktablari uçun birinçi A.), Mulla Rustambek ibn Yusufbekning «Ta'limi avval», P. Bidanovning «Sullami avval», A. Avloniyning «Birinçi muallim», A. Ibodiyevning «Tahsil ul-alifbo», M. Faxriddinovning «Rahbari avval» kabi A.lar naşr qilingan. Keyinçalik Şokirjon Rahimiy yaratgan «Sovğa» darsligi naşr qilingan. Şuningdek, M. Qodirov va b.ning «Kattalarga öqiş» (1920), F. Erğoziyev va A. Yöldoşevning «Alifbe» (1936) kitoblari bosilib çiqqan. 1938 y.dan O. Şarafiddinov tuzgan A. naşr qilindi; mazkur A. Q. Abdullayeva hammuallifligida qayta işlanib naşr etildi va özbek maktablarida öquv qöllanmasi vazifasini bajardi. ÖzR Oliy Kengaşining 1993 y. 2 sent.da «Lotin yozuviga asoslangan özbek alifbosini joriy qiliş töğrisida» Qonuni qabul qilingaç, bir qança A.lar tayyorlandi. Xususan, 1996—97 y.larda O. Şarafiddinov, Q. Abdullayeva va b.ning «Alifbe» («Şodlik»), T. Ğafforova, E. Şodmonov, R. Eşturdiyevaning «Alifbe» («Savod»), katta yoşdagilar uçun Y. Abdullayevning «Hamrohim», «Sovğa», Y. Abdullayev, Ş. Yöldoşevaning «Yangi alifbo va imlo» öquv qöllanmalari çop etildi (yana q. Darslik).
Yöldoş Abdullayev.
Q.: Darslik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛИФБЕ — дастлабки савод берадиган ўқув қўлланмаси. А. босма, ёзма ҳарфлар ва улар ифодалайдиган нутқ товушлари, уларнинг ёзилишини ўзлаштириш, содда бўғин ва сўзларни қўшиб ўқишга ўрганиш ва ўқилаётган нарсани тўғри тушуниш ҳамда содда сўз ва гапларни ёзишга ўрганишга ёрдам беради. Мактабхоналарда А. бўлмаган. Унинг ўрнига савод ўрганиш учун махсус тахта қўлланилган. Тахтанинг бир томонига тартиб б-н араб ҳарфлари, иккинчи томонига эса абжад ёзилган. Талабалар ҳарфларни батамом ёд олгандан сўнг абжадхонликка ва ҳафтиякхонликка ўтар эдилар. Бу усул асосан 1900 й.гача давом этган. Туркистон царус-тузем мактабларининг ҳамда янги усулдаги мактабларнинг пайдо бўлиши б-н А. дарслиги юзага келди. 1902 й.да рус-тузем мактабларининг ўзбек синфлари учун биринчи ўзбек А.си — «Устоди аввал» нашр этилди. Бу А.нинг муаллифи Саидрасул Саидазизов. Китоб 1917 й. гача 17 марта нашр этилган. Шу йилларда Мунавварқори Абдурашидхоновнинг «Адиби аввал» (ўзбек мактаблари учун биринчи А.), Мулла Рустамбек ибн Юсуфбекнинг «Таълими аввал», П. Бидановнинг «Суллами аввал», А. Авлонийнинг «Биринчи муаллим», А. Ибодиевнинг «Таҳсил ул-алифбо», М. Фахриддиновнинг «Раҳбари аввал» каби А.лар нашр қилинган. Кейинчалик Шокиржон Раҳимий яратган «Совға» дарслиги нашр қилинган. Шунингдек, М. Қодиров ва б.нинг «Катталарга ўқиш» (1920), Ф. Эрғозиев ва А. Йўлдошевнинг «Алифбе» (1936) китоблари босилиб чиққан. 1938 й.дан О. Шарафиддинов тузган А. нашр қилинди; мазкур А. Қ. Абдуллаева ҳаммуаллифлигида қайта ишланиб нашр этилди ва ўзбек мактабларида ўқув қўлланмаси вазифасини бажарди. ЎзР Олий Кенгашининг 1993 й. 2 сент.да «Лотин ёзувига асосланган ўзбек алифбосини жорий қилиш тўғрисида» Қонуни қабул қилингач, бир қанча А.лар тайёрланди. Хусусан, 1996—97 й.ларда О. Шарафиддинов, Қ. Абдуллаева ва б.нинг «Алифбе» («Шодлик»), Т. Ғаффорова, Э. Шодмонов, Р. Эштурдиеванинг «Алифбе» («Савод»), катта ёшдагилар учун Й. Абдуллаевнинг «Ҳамроҳим», «Совға», Й. Абдуллаев, Ш. Йўлдошеванинг «Янги алифбо ва имло» ўқув қўлланмалари чоп этилди (яна қ. Дарслик).
Йўлдош Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.