Almanax
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 357–358-b. — ziyouz.com
Almanax (arab. — almunah — vaqt, kalendar) — turli mualliflarning mavzu, janr va b. belgilarga köra birlaştirilgan adabiy asarlari tuplami. Örta asrlarda Şarqda astronomiya kalendarlari A. nomi b-n atalgan. Bundan taşqari, Şarq adabiyotida zamondoş şoirlarning ijodlaridan namunalar yiğib «Bayoz»lar ham tuzilganki, ularni ham A.larning mukammal şakli deb baholaş mumkin. 17—18-a.lardan Yevropada ham şunday A.lar naşr etila boşlagan, lekin qiziqarli bölişi uçun ularga kiçik-kiçik badiiy asarlar (hikoya, şe'r, latifalar) ham kiritilgan, şu tariqa, A. hoz. ma'nosiga ega bölgan. Özbekistonda ham A.lar naşr etib turiladi (mas, «Armugon», 1944; «Zafar» 1945; «Guldasta», 1964, 1968; «Yoşlik», 1970—84 va h.q.).
AL-MASJID al-AQSO (arab. -uzoqdagi masjid) — Quddus (Iyerusalim) ş.dagi qad. ibodatxona (Sulaymon ibodatxonasi). Qur'onda şu nom b-n tilga olingan. Islomdan ilgari arablar, undan keyin musulmonlar jamoasining a'zolari Al-m. al-A. tomonga qarab ibodat qilganlar. 624 y.da Makkadagi Ka'ba qibla deb e'lon qilingandan keyin u tomonga qarab ibodat qiliş töxtatilgan. Keyinçalik 7-a. oxiri — 8-a. boşida xalifa Abd al-Malik tomonidan bu yer Haram aş-Şarif deb atalgan va islom ibodatxonalari majmui — Qubbat as-Saxra (687— 691) mayejidi va b. barpo etilgan. Majmuaning hammasi xalq orasida Al-m. al-A. ham deyiladi.
Masjid dastlab xristian ibodatxonasi şaklida bölgan. Yozma manbalarga köra, tarhi (102,80x69,20 m) köndalangiga qiblaga qaratib, II neflp, ravoqli qilib işlangan. Örta nefi kengroq, tomi tekis qilinib mehrob b-n tugallangan (hozir gumbazli xonani taşkil qiladi). Ikki yon tomonidagi neflarning tomi qiya nişabli qilib yopilgan. Ravoqlari marmar ustunlarga tayangan. Jan. qismidagi ravoq va ustunlar axomaniylar davriga oid, şim. qismidagi koşin qoldiqlari 1035 y.ga oiddir. Keyinçalik mayejid toş va yoğoç öymakorligi b-n bezatilgan.
AL-MASJID al-HAROM (arabmuqaddas masjid) — Makkadagi Ka'ba ibodatxonasi va u b-n boğliq bölgan majmua. Qur'onda şu nom b-n tilga olingan. Bu majmua qadimdan mavjud bölgan, arablarda islomgaça ham siğiniladigan muqaddas joylardan biri hisoblangan. Yunon tarixçisi Ptolemey asarlarida 2-a.da Makka va undagi ibodatxonaning mavjudligi tilga olingan. 630 y. musulmonlar Makkani egallagaç, Al-m. al-H. islom dinining markazi, eng mukaddas ibodatxona deb tanilgan. Al-m. al-H. majmuasining markazida Ka'ba va hovlisida Zamzam buloği, ikki tepalik (Safo va Marva) bor. Tepaliklar tim b-n tutaştirilgan. Mayejid 1570 y.da majmua bölib şakllangan. Töğri törtburçak tarhli (160*110 m), hovli atrofi 3—4 qatorli ravoqli ustunlar qatori b-n öralgan. Ustun (jami 550 ta)lar marmar va granitdan işlangan. Boşasi muqarnaslar b-n bezatilgan. Şim. va jan.-ğarbiy qismidagi köçaga qaragan peşayvon asosiy binodan bir oz taşqariga çiqarib qurilgan. Bino burçeklariga 7 salo-batli minora işlangan [ulardan eng qadimiysi (757 y.da qurilgan) şim. qismida joylaşgan, şimoli-şarqiy qismidagisi 15-a.da, qolganlari 16-a. boşlarida qurilgan]. Al-m. al-H. musulmonlar haj qiladigan mukaddas joy hisoblanadi. U ğayrimuslimlar uçun yopiqdir. Oxirgi ta'mirlaş işlaridan söng Al-m. al-H. maydoni kengayib, 328 ming kv.m.ni taşkil etadi. Bu bir vaqtning özida 730 ming, haj va umra paytlarida esa 1 mln. namozxonni öz bağriga siğdira oladi. Haj marosimining boşlanişi va tuğallanişida albatta Al-m. al-H.ga kelib Ka'ba tavof qilinadi (234-b.dagi rasmga q.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛМАНАХ (араб. — алмунаҳ — вақт, календарь) — турли муаллифларнинг мавзу, жанр ва б. белгиларга кўра бирлаштирилган адабий асарлари туплами. Ўрта асрларда Шарқда астрономия календарлари А. номи б-н аталган. Бундан ташқари, Шарқ адабиётида замондош шоирларнинг ижодларидан намуналар йиғиб «Баёз»лар ҳам тузилганки, уларни ҳам А.ларнинг мукаммал шакли деб баҳолаш мумкин. 17—18-а.лардан Европада ҳам шундай А.лар нашр этила бошлаган, лекин қизиқарли бўлиши учун уларга кичик-кичик бадиий асарлар (ҳикоя, шеър, латифалар) ҳам киритилган, шу тариқа, А. ҳоз. маъносига эга бўлган. Ўзбекистонда ҳам А.лар нашр этиб турилади (мас, «Армугон», 1944; «Зафар» 1945; «Гулдаста», 1964, 1968; «Ёшлик», 1970—84 ва ҳ.қ.).
АЛ-МАСЖИД ал-АҚСО (араб. -узоқдаги масжид) — Қуддус (Иерусалим) ш.даги қад. ибодатхона (Сулаймон ибодатхонаси). Қуръонда шу ном б-н тилга олинган. Исломдан илгари араблар, ундан кейин мусулмонлар жамоасининг аъзолари Ал-м. ал-А. томонга қараб ибодат қилганлар. 624 й.да Маккадаги Каъба қибла деб эълон қилингандан кейин у томонга қараб ибодат қилиш тўхтатилган. Кейинчалик 7-а. охири — 8-а. бошида халифа Абд ал-Малик томонидан бу ер Ҳарам аш-Шариф деб аталган ва ислом ибодатхоналари мажмуи — Қуббат ас-Сахра (687— 691) маежиди ва б. барпо этилган. Мажмуанинг ҳаммаси халқ орасида Ал-м. ал-А. ҳам дейилади.
Масжид дастлаб христиан ибодатхонаси шаклида бўлган. Ёзма манбаларга кўра, тарҳи (102,80x69,20 м) кўндалангига қиблага қаратиб, II нефлп, равоқли қилиб ишланган. Ўрта нефи кенгроқ, томи текис қилиниб меҳроб б-н тугалланган (ҳозир гумбазли хонани ташкил қилади). Икки ён томонидаги нефларнинг томи қия нишабли қилиб ёпилган. Равоқлари мармар устунларга таянган. Жан. қисмидаги равоқ ва устунлар ахоманийлар даврига оид, шим. қисмидаги кошин қолдиқлари 1035 й.га оиддир. Кейинчалик маежид тош ва ёғоч ўймакорлиги б-н безатилган.
АЛ-МАСЖИД ал-ҲАРОМ (арабмуқаддас масжид) — Маккадаги Каъба ибодатхонаси ва у б-н боғлиқ бўлган мажмуа. Қуръонда шу ном б-н тилга олинган. Бу мажмуа қадимдан мавжуд бўлган, арабларда исломгача ҳам сиғиниладиган муқаддас жойлардан бири ҳисобланган. Юнон тарихчиси Птолемей асарларида 2-а.да Макка ва ундаги ибодатхонанинг мавжудлиги тилга олинган. 630 й. мусулмонлар Маккани эгаллагач, Ал-м. ал-Ҳ. ислом динининг маркази, энг мукаддас ибодатхона деб танилган. Ал-м. ал-Ҳ. мажмуасининг марказида Каъба ва ҳовлисида Замзам булоғи, икки тепалик (Сафо ва Марва) бор. Тепаликлар тим б-н туташтирилган. Маежид 1570 й.да мажмуа бўлиб шаклланган. Тўғри тўртбурчак тарҳли (160*110 м), ҳовли атрофи 3—4 қаторли равоқли устунлар қатори б-н ўралган. Устун (жами 550 та)лар мармар ва гранитдан ишланган. Бошаси муқарнаслар б-н безатилган. Шим. ва жан.-ғарбий қисмидаги кўчага қараган пешайвон асосий бинодан бир оз ташқарига чиқариб қурилган. Бино бурчэкларига 7 сало-батли минора ишланган [улардан энг қадимийси (757 й.да қурилган) шим. қисмида жойлашган, шимоли-шарқий қисмидагиси 15-а.да, қолганлари 16-а. бошларида қурилган]. Ал-м. ал-Ҳ. мусулмонлар ҳаж қиладиган мукаддас жой ҳисобланади. У ғайримуслимлар учун ёпиқдир. Охирги таъмирлаш ишларидан сўнг Ал-м. ал-Ҳ. майдони кенгайиб, 328 минг кв.м.ни ташкил этади. Бу бир вақтнинг ўзида 730 минг, ҳаж ва умра пайтларида эса 1 млн. намозхонни ўз бағрига сиғдира олади. Ҳаж маросимининг бошланиши ва туғалланишида албатта Ал-м. ал-Ҳ.га келиб Каъба тавоф қилинади (234-б.даги расмга қ.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.