Almanax

Almanax — turli mualliflarning mavzu, janr yoki boşqa belgi asosida birlaştirilgan adabiy-badiiy va ilmiy-ommabop asarlaridan tuzilgan töplam. ÖzME atamani arabça «al-munah» — «vaqt, kalendar» sözi bilan boğlaydi. Rusça Vikipediyaga köra, almanax davomli naşr turi bölib, jurnaldan farqli ravişda odatda yiliga bir marta çiqadi, ba'zan esa muntazam bölmagan yoki bir martalik töplam şaklida naşr etiladi.1

Dastlab almanax deganda astronomik kalendar tuşunilgan. ÖzME'ga köra, örta asrlarda Şarqda astronomik kalendarlar şu nom bilan atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu atamani birinçilardan bölib 13–14-asrlarda yaşagan marokaşlik olim Ibn al-Banno al-Marrakuşiy qöllagan. Ilk almanaxlar astronomik jadval va kalendarlardan iborat bölib, 14-asrda qölda yozilgan, 15-asr oxiridan boşlab bosma holda çiqa boşlagan. Keyinçalik ularga munajjimlik körsatmalari, başoratlar va turli eslatmalar qöşilgan.

Rusça Vikipediyada aytilişiça, Yevropada ilk bosma almanax 1457-yilda Venada çop etilgan. Unda tölin oy sanalari, sayyoralar harakati haqidagi ma'lumotlar, şuningdek yonğin, qurğoqçilik va oçarçilik haqidagi başoratlar berilgan; savodsiz kişilar ham foydalana olişi uçun hodisalar ramziy rasmlar bilan körsatilgan.

ÖzME'ga köra, Yevropada almanaxlar 17–18-asrlardan keng tarqalgan va öquvçini qiziqtiriş uçun ularga hikoya, şe'r, latifa kabi kiçik badiiy asarlar kiritila boşlagan; şu tariqa atama bugungi ma'nosini olgan. Rusça Vikipediyaga köra, 18-asrda bosma kalendarlar alohida rivojlangaç, almanaxlar genealogik, xöjalik, diplomatik va adabiy turlarga ajralgan. Ilk adabiy almanaxlar 18-asr örtalarida Fransiyada paydo bölgan; Germaniyada Gyottingenda «Musenalmanaç» çiqqan, keyinroq Fridrix Şiller ham şunday töplam naşr qilgan.

Rossiyada birinçi adabiy almanax 1796-yilda N. M. Karamzin tuzgan «Aonidalar» hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1820-yillar oxiri va 1830-yillar boşida Rossiyada har yili yigirmaga yaqin almanax çiqqan. Ular odatda yil oxirida bosilib, nomida kelgusi yil körsatilgan va bezakli Yangi yil sovğasi sifatida qabul qilingan.

ÖzME'ga köra, Şarq adabiyotida zamondoş şoirlar ijodidan namunalar töplangan «bayoz»lar ham tuzilgan; ularni almanaxning mukammal şakli deb hisoblaş mumkin. Özbekistonda ham almanaxlar naşr qilib kelingan. ÖzME bunga misol sifatida «Armuğon» (1944), «Zafar» (1945), «Guldasta» (1964, 1968) va 1970–1984-yillarda çiqqan «Yoşlik» töplamlarini keltiradi.

Rusça Vikipediyaga köra, ensiklopediya tarzida tuzilib, har yili yangilanadigan ma'lumotnoma-almanaxlar ba'zan yilnoma deb ham ataladi. Bunday naşrlarning eng maşhurlaridan biri 1700-yilda Frensis Mur asos solgan «Qari Mur almanaxi»dir.