Aloqa

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 362–363-b. — ziyouz.com

Aloqa — turli vositalar yordamida axborotlarni uzatiş va kabul kiliş; xalq xöjaligining poçta, telefon, telegraf, radio, televideniye va b. orqali axborotlarni uzatiş va qabul kilişni (poçta orqali buyumlar yuborişni ham) ta'minlaydigan tarmoği. A. jamiyatning i. ç.-xöjalik faoliyatida, davlat, qurolli kuçlar va jami transport turlarini boşqarişda, şuningdek aholining madaniy-maişiy ehtiyojlarini qondirişda muhim ahamiyatga ega.

Qadimda xabarlar bir manziddan ikkinçisiga çoparlar, kabutarlar yordamida yetkazilgan, ularni uzatişda şartli signallar — gulxanlar, çiroqlar, har xil ovoz çiqaruvçi asboblar qöllanilgan. Keyinçalik xabarlar yozma holda jönatiladigan böldi, natijada poçta aloqasi paydo böldi. Sanoat va savdo taraqqiyotining jadal sur'atlari axborotlarni tez yetkazişga imkoniyat yaratadigan yangi A. usullariga katta extiyojni yuzaga keltirdi. 18-a. oxirida optik A. paydo böldi, 19-a.da axborotlarni sim orqali katta tezlikda uzatişning elektr usullari kaşf etildi. 1832 y.da P. L. Şilling elektr telegrafii yaratdi. 1837 y.da S. Morze elektromagnit telegraf apparatini (q. Telegraf ayaoqasi), 1876 y.da A. G. Bell telefonii (q. Telefon aloqasi) kaşf etdi. A. taraqqiyotida navbatdagi eng muhim boskiç — A. S. Popov tomonidan Simeiz aloqa — radioaloqaning yaratilişi böldi. Şundan söng A. vositalarining texnika taraqkiyoti tez sur'atlarda bordi, axborotlarni işonçli va tez uzatişi, quvvati va liniyalari soni jihatidan katta ustunlikka ega bölgan yangi tizimlar paydo böldi va keng qöllanila boşladi. 20-a.ning 60 — 70-y.larida A. vositalarining kosmik (Yerning sun'iy yöldoşlari orqali) tizimlari yaratildi (q. Kosmik aloqa). Qöllaniladigan texnika vositalari xarakteriga köra A. poçta A.si va elektr A.siga bölinadi (q. Elektr aloqa).

Hoz. davrda A. barça mamlakatlarda iqtisodiyotning eng muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Aksariyat rivojlangan mamlakatlarda A.ni rivojlantiriş işlariga yetarli hajmda mablağlar sarflanadi.

20-a.ning 90-y.larida Özbekistonda rivojlangan A. korxonalari aholiga hamda xalq xöjaligiga poçta, telegraf hamda mahalliy, şaharlararo, xalqaro telefon A. xizmati körsatadi, şuningdek respublikada radioaloqa, radioeşittiriş va televideniyeni texnika vositalari b-n ta'minlaydi. Respublikaning A. majmuasi poçta, matbuottarqatiş, uyali (radiotelefon) A., elektr A., kosmik yöldoşlar orqali A. turlarini qamraydi. ÖzRda idoraviy içki A. tarmoqlari (ayrim vazirliklar, taşkilotlar hamda şaxta, z-d, xöjaliklarning bevosita öziga qaraşli A. vositalari) ham mavjud.

Özbekiston mustaqillikka erişganidan keyin bozor iqtisodiyotiga ötiş jarayonida milliy telekommunikatsiya tarmoğini rivojlantiriş va uni mustaqil boşqariş muhim vazifaga aylandi. 1992 y. 13 yanv.da Özbekiston Respublikasining «Aloqa töğrisida» qonuni qabul qilindi. Poçta A.si, axborot tizimlari va telekommunikatsiyalar sohasida boşqaruvni yanada takommillaştiriş maqsadlarida 1997 y. 23 iyunda respublika Aloqa vazirligi Poçta va telekommunikatsiyalar Agentligiga aylantirildi. Agentlik tarkibida A.ning i. ç.-xöjalik, texnologik masalalari b-n şuğullanadigan «Mahalliy telekom», «Xalqaro telekom» aksiyadorlik kompaniyalari hamda «Özbekiston poçtasi» davlat-aksiyadorlik kompaniyasi taşkil etildi.

A. korxonalari uçun muhandislar 5 ixtisoslik böyiça Toşkent elektrotexnika aloqa in-ti (1955) va uning Termiz filiali (1991)da, texniklar Toşkent aloqa kolleji (1991; 1930 — 40 y.larda Örta Osiyo aloqa texnikumi: 1940 — 91 y.larda Toşkent aloqa politexnikumi), Nukus politexnikumining aloqa bölimida tayyorlanadi.

1992 yili Özbekiston Xalqaro elektraloqa ittifoqiga a'zo bölib kirdi. Bu esa Özbekistonning telekommunikatsiya sohasida xalqaro hamkorlik qilişi uçun keng yöl oçdi. Özbekistonda A. tarmoğini jahon andozalariga javob beradigan darajaga kötariş uçun Xalqaro elektr aloqa ittifoqi muntazam kömak berib kelmoqda. 1992—2000 y.larda AQŞ, Yaponiya, Germaniya, Indoneziya, Italiya, Malayziya, Buyuk Britaniya, Jan. Koreya, Turkiya, Xitoy mamlakatlaridagi yetakçi firmalar b-n Özbekistonda elektr A. tarmoqlarini rivojlantiriş böyiça xalqaro hamkorlik yaxşi samara berdi.

Tohir Rahimov.

Q.: Elektr aloqa, Kosmik aloqa

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЛОҚА — турли воситалар ёрдамида ахборотларни узатиш ва кабул килиш; халқ хўжалигининг почта, телефон, телеграф, радио, телевидение ва б. орқали ахборотларни узатиш ва қабул килишни (почта орқали буюмлар юборишни ҳам) таъминлайдиган тармоғи. А. жамиятнинг и. ч.-хўжалик фаолиятида, давлат, қуролли кучлар ва жами транспорт турларини бошқаришда, шунингдек аҳолининг маданий-маиший эҳтиёжларини қондиришда муҳим аҳамиятга эга.

Қадимда хабарлар бир манзиддан иккинчисига чопарлар, кабутарлар ёрдамида етказилган, уларни узатишда шартли сигналлар — гулханлар, чироқлар, ҳар хил овоз чиқарувчи асбоблар қўлланилган. Кейинчалик хабарлар ёзма ҳолда жўнатиладиган бўлди, натижада почта алоқаси пайдо бўлди. Саноат ва савдо тараққиётининг жадал суръатлари ахборотларни тез етказишга имконият яратадиган янги А. усулларига катта эхтиёжни юзага келтирди. 18-а. охирида оптик А. пайдо бўлди, 19-а.да ахборотларни сим орқали катта тезликда узатишнинг электр усуллари кашф этилди. 1832 й.да П. Л. Шиллинг электр телеграфии яратди. 1837 й.да С. Морзе электромагнит телеграф аппаратини (қ. Телеграф аяоқаси), 1876 й.да А. Г. Белл телефонии (қ. Телефон алоқаси) кашф этди. А. тараққиётида навбатдаги энг муҳим боскич — А. С. Попов томонидан Симеиз алоқа — радиоалоқанинг яратилиши бўлди. Шундан сўнг А. воситаларининг техника тарақкиёти тез суръатларда борди, ахборотларни ишончли ва тез узатиши, қуввати ва линиялари сони жиҳатидан катта устунликка эга бўлган янги тизимлар пайдо бўлди ва кенг қўлланила бошлади. 20-а.нинг 60 — 70-й.ларида А. воситаларининг космик (Ернинг сунъий йўлдошлари орқали) тизимлари яратилди (қ. Космик алоқа). Қўлланиладиган техника воситалари характерига кўра А. почта А.си ва электр А.сига бўлинади (қ. Электр алоқа).

Ҳоз. даврда А. барча мамлакатларда иқтисодиётнинг энг муҳим тармоқларидан бири ҳисобланади. Аксарият ривожланган мамлакатларда А.ни ривожлантириш ишларига етарли ҳажмда маблағлар сарфланади.

20-а.нинг 90-й.ларида Ўзбекистонда ривожланган А. корхоналари аҳолига ҳамда халқ хўжалигига почта, телеграф ҳамда маҳаллий, шаҳарлараро, халқаро телефон А. хизмати кўрсатади, шунингдек республикада радиоалоқа, радиоэшиттириш ва телевидениени техника воситалари б-н таъминлайди. Республиканинг А. мажмуаси почта, матбуоттарқатиш, уяли (радиотелефон) А., электр А., космик йўлдошлар орқали А. турларини қамрайди. ЎзРда идоравий ички А. тармоқлари (айрим вазирликлар, ташкилотлар ҳамда шахта, з-д, хўжаликларнинг бевосита ўзига қарашли А. воситалари) ҳам мавжуд.

Ўзбекистон мустақилликка эришганидан кейин бозор иқтисодиётига ўтиш жараёнида миллий телекоммуникация тармоғини ривожлантириш ва уни мустақил бошқариш муҳим вазифага айланди. 1992 й. 13 янв.да Ўзбекистон Республикасининг «Алоқа тўғрисида» қонуни қабул қилинди. Почта А.си, ахборот тизимлари ва телекоммуникациялар соҳасида бошқарувни янада такоммиллаштириш мақсадларида 1997 й. 23 июнда республика Алоқа вазирлиги Почта ва телекоммуникациялар Агентлигига айлантирилди. Агентлик таркибида А.нинг и. ч.-хўжалик, технологик масалалари б-н шуғулланадиган «Маҳаллий телеком», «Халқаро телеком» акциядорлик компаниялари ҳамда «Ўзбекистон почтаси» давлат-акциядорлик компанияси ташкил этилди.

А. корхоналари учун муҳандислар 5 ихтисослик бўйича Тошкент электротехника алоқа ин-ти (1955) ва унинг Термиз филиали (1991)да, техниклар Тошкент алоқа коллежи (1991; 1930 — 40 й.ларда Ўрта Осиё алоқа техникуми: 1940 — 91 й.ларда Тошкент алоқа политехникуми), Нукус политехникумининг алоқа бўлимида тайёрланади.

1992 йили Ўзбекистон Халқаро электралоқа иттифоқига аъзо бўлиб кирди. Бу эса Ўзбекистоннинг телекоммуникация соҳасида халқаро ҳамкорлик қилиши учун кенг йўл очди. Ўзбекистонда А. тармоғини жаҳон андозаларига жавоб берадиган даражага кўтариш учун Халқаро электр алоқа иттифоқи мунтазам кўмак бериб келмоқда. 1992—2000 й.ларда АҚШ, Япония, Германия, Индонезия, Италия, Малайзия, Буюк Британия, Жан. Корея, Туркия, Хитой мамлакатларидаги етакчи фирмалар б-н Ўзбекистонда электр А. тармоқларини ривожлантириш бўйича халқаро ҳамкорлик яхши самара берди.

Тоҳир Раҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.