Aloqa yöldoşi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 363-b. — ziyouz.com
Aloqa yöldoşi - qit'alararo köp kanalli radiotelefon, fototelegraf, telegraf va televizion aloqalari örnatiş maqsadida uçirilgan kosmik aloqa yöldoşi. A.y. faol (aktiv) va suct (passiv) retranslyator bölişi mumkin. Aloqa uzoqligi yöldoşning Yer sathidan balandligiga, retranslyator körsatkiçlariga va aloqa örnatişda tanlangan elektromagnit tölqinlar çastotasiga boğliq. Yer sathidan balandligiga qarab A.y. past (500 km gaça), örta (500—1500 km gaça) va yuqori (1500 km dan ortiq) orbitali böladi. Past va örta orbitali A.y. bir-biridan uzoqda joylaşgan punktlarda bir vaqtda qisqa muddatgina köringanligi tufayli köpinça yuqori orbitali A.y. tanlanadi. Global (boşqariladigan) aloqa tizimini kamida uç yöldoş yordamida örnatiş mumkin. Buning uçun yöldoş orbitasi Yer sathidan 3600 km balandlikda (uni muqim orbita deyiladi) va ekvatorga parallel bölişi kerak. Muqim orbitadagi yöldoşning Yer atrofida aylaniş davri bir sutkaga teng bölganligidan u hamma vaqt biror joy tepasida muallaq turadi (rasmga q.). Yöldoş ufqqa nisbatan 10° dan ortiq balandlikka kötarilganda u orqali joylar orasida aloqa örnatiş mumkin. Şuning uçun aloqa davomiyligi orbitaga va joylarning geografik koordinatlariga boğliq. Geografik uzunliklari bir-biriga yaqin, geografik kengliklari turliça bölgan punktlar orasidagi aloqa ekvatorial orbitadagi yöldoş yordamida amalga oşiriladi.
Aloqa tizimi bir yoki bir neçta yöldoşdan, ularga örnatilgan retranslyatsiya apparaturasidan va Yerdagi uzatuvçi qabul qiluvçi apparatlardan iborat.
A.y.ga «Molniya-1, 2, 3» (Rossiya), «Intelsat-3,4» (AQŞ), «Intersputnik» misol bölişi mumkin (yana q. Kosmik aloqa).
Q.: Kosmik aloqa
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛОҚА ЙЎЛДОШИ - қитъалараро кўп каналли радиотелефон, фототелеграф, телеграф ва телевизион алоқалари ўрнатиш мақсадида учирилган космик алоқа йўлдоши. А.й. фаол (актив) ва суcт (пассив) ретранслятор бўлиши мумкин. Алоқа узоқлиги йўлдошнинг Ер сатҳидан баландлигига, ретранслятор кўрсаткичларига ва алоқа ўрнатишда танланган электромагнит тўлқинлар частотасига боғлиқ. Ер сатҳидан баландлигига қараб А.й. паст (500 км гача), ўрта (500—1500 км гача) ва юқори (1500 км дан ортиқ) орбитали бўлади. Паст ва ўрта орбитали А.й. бир-биридан узоқда жойлашган пунктларда бир вақтда қисқа муддатгина кўринганлиги туфайли кўпинча юқори орбитали А.й. танланади. Глобал (бошқариладиган) алоқа тизимини камида уч йўлдош ёрдамида ўрнатиш мумкин. Бунинг учун йўлдош орбитаси Ер сатҳидан 3600 км баландликда (уни муқим орбита дейилади) ва экваторга параллел бўлиши керак. Муқим орбитадаги йўлдошнинг Ер атрофида айланиш даври бир суткага тенг бўлганлигидан у ҳамма вақт бирор жой тепасида муаллақ туради (расмга қ.). Йўлдош уфққа нисбатан 10° дан ортиқ баландликка кўтарилганда у орқали жойлар орасида алоқа ўрнатиш мумкин. Шунинг учун алоқа давомийлиги орбитага ва жойларнинг географик координатларига боғлиқ. Географик узунликлари бир-бирига яқин, географик кенгликлари турлича бўлган пунктлар орасидаги алоқа экваториал орбитадаги йўлдош ёрдамида амалга оширилади.
Алоқа тизими бир ёки бир нечта йўлдошдан, уларга ўрнатилган ретрансляция аппаратурасидан ва Ердаги узатувчи қабул қилувчи аппаратлардан иборат.
А.й.га «Молния-1, 2, 3» (Россия), «Интелсат-3,4» (АҚШ), «Интерспутник» мисол бўлиши мумкин (яна қ. Космик алоқа).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.