Alpinizm
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 376-b. — ziyouz.com
Alpinizm (Alp toği nomidan) — sport turi, turli murakkab tösiqlardan ötib toğ çöqqilariga kötariliş. A. uç sinfdan — traverslar (dovon oşiş, toğ tizmalari va etaklaridan ötiş), murakkab çiqiş (tik toğlarga çiqiş) va baland toğlarga kötarilişdan iborat. A. sport turi bölibgina qolmay, kam örganilgan toğlarni ilmiy tadqiq etişga ham xizmat qiladi. A. tarixi 1786 y.dan boşlanadi: öşanda şveysariyalik J. Balma va M. Pakkar Alp toğining Monblan çöqqisiga kötarilgan edilar. A. Markaziy Yevropadan boşqa ölkalarga, şu jumladan Rossiya va Osiyoga tarqaldi. Alpinistlar birin-ketin Kavkaz, Tyaninan, Pomir, Oltoy toğlarini zabt etdilar. 19-a.ning oxirida Turkiston harbiy topograflari Çimyon toğiga — 3309 m balandlikka kötarildilar.
20-y.larda Örta Osiyo davlat untida, Toşkent telegrafi, aloqa texnikumi va b.joylarda A. seksiyalari taşkil qilindi. 1938 y. Özbekistonda alpiniada ötkazildi, uning 60 qatnaşçisi Pskom toğining 8 ta çöqqisini zabt etdi. 1970—80 y.larda Özbekistonda 1500 ga yaqin kişi A. b-n şuğullandi. A.ning ommalaşuvi va sportçilarning şuhrat qozonişida V. Abalakov, V. Ratsek, V. Elçibekovlarning xizmati katta. Keyingi paytda Toşkent ş., Toşkent, Farğona, Namangan, Samarqand, Navoiy viloyatlarida A.ga e'tibor kuçaydi. Birgina Çimyonda ötkazilgan alpiniadada 1000 dan ortiq sportçi qatnaşdi. Dunyodagi eng baland Everest (Jomolungma) çöqqisi (Himolay toğida bal. 8848 m)ni zabt etiş alpinistlarning ezgu orzusi xisoblanadi. Yangi zelandiyalik Edmund Xillari va şerp Norgey Tensing 1953 y. unga birinçi marta kötarilganlar. Özbekistonda Everestni zabt etuvçi alpinistlar guruhi tuzildi. Bu guruh 1998 y. mayda çöqqiga çiqdi. 22 may kuni Rustam Rajabov birinçi bölib Everestni zabt etdi va u yerga Özbekiston davlat bayroğini qadadi. Uning ketidan Oleg Grigoryev, Sergey Sokolov, Xanif Balmagambetov, Svetlana Baskakova, Ilyos Tuxvatullin, Andrey Fyodorov, Marat Usayev, Roman Mats, Andrey Zaikin, Aleksey Dokukin çöqqiga kötarildilar (ekspeditsiya rahbari Anatoliy Şabanov). 1977 y. alpinistlarimiz Markaziy Tyanşanning «Xontangri» (7010 m) va «Ğalaba» (7439 m) çöqkisini zabt etgandilar.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЛЬПИНИЗМ (Альп тоғи номидан) — спорт тури, турли мураккаб тўсиқлардан ўтиб тоғ чўққиларига кўтарилиш. А. уч синфдан — траверслар (довон ошиш, тоғ тизмалари ва этакларидан ўтиш), мураккаб чиқиш (тик тоғларга чиқиш) ва баланд тоғларга кўтарилишдан иборат. А. спорт тури бўлибгина қолмай, кам ўрганилган тоғларни илмий тадқиқ этишга ҳам хизмат қилади. А. тарихи 1786 й.дан бошланади: ўшанда швейцариялик Ж. Бальма ва М. Паккар Альп тоғининг Монблан чўққисига кўтарилган эдилар. А. Марказий Европадан бошқа ўлкаларга, шу жумладан Россия ва Осиёга тарқалди. Альпинистлар бирин-кетин Кавказ, Тянинан, Помир, Олтой тоғларини забт этдилар. 19-а.нинг охирида Туркистон ҳарбий топографлари Чимён тоғига — 3309 м баландликка кўтарилдилар.
20-й.ларда Ўрта Осиё давлат унтида, Тошкент телеграфи, алоқа техникуми ва б.жойларда А. секциялари ташкил қилинди. 1938 й. Ўзбекистонда альпиниада ўтказилди, унинг 60 қатнашчиси Пском тоғининг 8 та чўққисини забт этди. 1970—80 й.ларда Ўзбекистонда 1500 га яқин киши А. б-н шуғулланди. А.нинг оммалашуви ва спортчиларнинг шуҳрат қозонишида В. Абалаков, В. Рацек, В. Эльчибековларнинг хизмати катта. Кейинги пайтда Тошкент ш., Тошкент, Фарғона, Наманган, Самарқанд, Навоий вилоятларида А.га эътибор кучайди. Биргина Чимёнда ўтказилган альпиниадада 1000 дан ортиқ спортчи қатнашди. Дунёдаги энг баланд Эверест (Жомолунгма) чўққиси (Ҳимолай тоғида бал. 8848 м)ни забт этиш альпинистларнинг эзгу орзуси хисобланади. Янги зеландиялик Эдмунд Хиллари ва шерп Норгэй Тенцинг 1953 й. унга биринчи марта кўтарилганлар. Ўзбекистонда Эверестни забт этувчи альпинистлар гуруҳи тузилди. Бу гуруҳ 1998 й. майда чўққига чиқди. 22 май куни Рустам Ражабов биринчи бўлиб Эверестни забт этди ва у ерга Ўзбекистон давлат байроғини қадади. Унинг кетидан Олег Григорьев, Сергей Соколов, Ханиф Балмагамбетов, Светлана Баскакова, Илёс Тухватуллин, Андрей Фёдоров, Марат Усаев, Роман Мац, Андрей Заикин, Алексей Докукин чўққига кўтарилдилар (экспедиция раҳбари Анатолий Шабанов). 1977 й. альпинистларимиз Марказий Тяньшаннинг «Хонтангри» (7010 м) ва «Ғалаба» (7439 м) чўқкисини забт этгандилар.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.