Alpinizm
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Alpinizm — toğ çöqqilariga çiqişni maqsad qilgan sport va faol dam oliş turi. Nomi Yevropadagi Alp toğlaridan olingan. Rusça Vikipediyaga köra, uning sport mohiyati çöqqiga boradigan yöldagi tabiiy tösiqlarni — balandlik, murakkab relyef va oğir ob-havo şaroitini yengişdan iborat. ÖzME alpinizm faqat sport bölib qolmay, kam örganilgan toğlarni ilmiy tadqiq qilişga ham xizmat qilişini ta'kidlaydi.12
Turlari
13ÖzME alpinizmni uç sinfga ajratadi. Birinçisi — travers, ya'ni dovonlardan oşib, toğ tizmalari va etaklari böylab ötiş. Ikkinçisi — tik qoyalarga murakkab texnik çiqiş. Uçinçisi — juda baland çöqqilarga kötariliş. Rusça Vikipediyaga köra, harakat texnikasining barça usullari kuçni iloji boriça kam sarflaş va xavfsizlikni ta'minlaş tamoyiliga asoslanadi; alpinistdan bilim va mahorat bilan birga ma'naviy fazilatlar ham talab qilinadi.
Tarixi
13Alpinizm tarixi odatda 1786-yildan boşlanadi. Rusça Vikipediyaga köra, şu yilning 8-avgustida vraç Mişel Pakkar va toğ yölboşçisi Jak Balma Alplarning eng baland nuqtasi — Monblanga ilk bor çiqqan. Inglizça Vikipediya 1857-yilda Londonda birinçi alpinistlar klubi — Alp klubi taşkil topganini va 1865-yilda Edvard Uimper boşçiligidagi guruh Matterxornni zabt etganini qayd etadi. Şu davr «alpinizmning oltin asri» deb ataladi.
ÖzME'ga köra, alpinizm Markaziy Yevropadan Rossiya va Osiyoga tarqalgan; alpinistlar Kavkaz, Tyanşan, Pomir va Oltoy toğlarini birin-ketin egallagan. 1953-yilda yangizelandiyalik Edmund Xillari va şerpa Tensing Norgey yer yuzidagi eng baland, 8848 metrlik çöqqi — Everest (Jomolungma) ga birinçi bölib çiqqan. Rusça Vikipediya bu voqea 29-mayda sodir bölganini aytadi.
Özbekistonda
13ÖzME ma'lumotiça, 19-asr oxirida Turkiston harbiy topograflari 3309 metr balandlikdagi Çimyon çöqqisiga kötarilgan. 1920-yillarda Örta Osiyo davlat universiteti, Toşkent telegrafi, aloqa texnikumi va boşqa joylarda alpinizm seksiyalari oçilgan. 1938-yilda Özbekistonda ötkazilgan alpiniadada 60 kişi Pskom tizmasining 8 ta çöqqisini egallagan. 1970–1980-yillarda respublikada 1500 ga yaqin kişi bu sport bilan şuğullangan, Çimyondagi alpiniadaga esa 1000 dan ortiq sportçi kelgan. Alpinizmni ommalaştirişda V. Abalakov, V. Ratsek va V. Elçibekovning xizmatlari katta bölgan.
Özbek alpinistlari 1977-yilda Markaziy Tyanşandagi Xontangri (7010 metr) va Ğalaba (7439 metr) çöqqilarini zabt etgan. Keyinroq Everestga çiqiş uçun maxsus guruh tuzilgan. 1998-yil 22-mayda Rustam Rajabov guruhdan birinçi bölib Everest çöqqisiga çiqib, u yerga Özbekiston bayroğini örnatgan. Uning ortidan Oleg Grigoryev, Sergey Sokolov, Svetlana Baskakova va ekspeditsiyaning boşqa a'zolari ham çöqqiga yetib borgan; guruhga Anatoliy Şabanov rahbarlik qilgan. ÖzME'ga köra, şu davrda Toşkent şahri hamda Toşkent, Farğona, Namangan, Samarqand va Navoiy viloyatlarida alpinizmga qiziqiş ortgan.
Xalqaro taşkilot
13Inglizça Vikipediyaga köra, alpinizmda boşqa sport turlaridagi kabi qat'iy rasmiy qoidalar yöq. Biroq köplab mamlakatlarning alpinistlar klublari Xalqaro alpinizm va toğga çiqiş federatsiyasi (UIAA) atrofida birlaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, bu taşkilot 1932-yilda tuzilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Alpinizm // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4555 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAlpinizm. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4555
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4555
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Альпинизмru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Mountaineeringen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 376-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 376-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.