Amerika qöşma ştatlari
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 398–410-b. — ziyouz.com
Amerika qöşma ştatlari (United States of America), (AQŞ) — Şim. Amerikadagi davlat. Şarqdan Atlantika, ğarbdan Tinç okean, jan.- şarqdan Meksika qöltiği b-n öralgan. Ma'muriy jihatdan 50 ştat va Kolumbiya federal okrugiga bölinadi. Alyaska va Gavayi ştatlari mamlakat asosiy hududidan taşqarida joylaşgan. Puerto-Riko Hamdöstligi, Şim. Mariana o.lari Hamdöstligi, Guam, Virginiya o.lari, Şarqiy Samoa ham AQŞga qaraşli. Mayd. 9373000 km2, aholisi 271,6 mln. kişi (1999). Poytaxti — Vaşington ş.
Davlat tuzumi. AQŞ — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1787 y.da qabul qilingan. Davlat va hukumat boşliği, qurolli kuçlar boş qömondoni — prezident, uning vakolatlari juda katta. Vitse-prezident b-n birga bavosita, ikki bosqiçli saylov yöli b-n (saylovçilar hay'ati orqali) 4 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni senat va vakillar palatasidan iborat ikki palatali kongress amalga oşiradi. Senatda 100 senator bor (ular 6 y. muddatga, har ştatdan 2 tadan saylanadi va 1/3 qismi har 2 y.da yangilab turiladi). Vakillar palatasiga 435 deputat 2 y.ga saylanadi. Ijroçi hokimiyat organi — AQŞ hukumati prezident tomonidan senatning roziligi b-n tayinlanadi; 13 vazirdan iborat böladi. Hukumat kongress oldida mas'ul emas. Har bir ştatning öz konstitutsiyasi bor. Ştatdagi qonun çiqaruvçi hokimiyatni qonun çiqaruvçi majlis, ijroçi hokimiyatni esa gubernator amalga oşiradi. AQŞ davlatining konstitutsiyaviy tizimiga uç siyosiy-huquqiy qoida asos qilib olingan, bu qoidalar — hokimiyatning bölinişi, federalizm va sudning konstitutsiyaviy nazoratidan iborat. Hokimiyatning böliniş qoidasi davlat hokimiyatining uç tarmoği — qonun çiqaruvçilik, ijroiya va sud hokimiyatlarining mustaqilligini va ular örtasida vazifalarning çegaralab qöyilişini nazarda tutadi. Federal darajadagi uç tarmoq — Kongress, Prezident va Oliy suddir.
Tabiati. Atlantika okeanining AQŞ qirğoğida körfaz va qöltiqlar juda köp, sohillari asosan pasttekislikdan iborat; eng katta ya.o.— Florida. Mamlakat relyefi uç turga bölinadi. Ğarbdagi Kordilyera toğ tizmasi AQŞ hududining uçdan bir qismini egallaydi. Tinç okean sohili baland toğlar (Alyaska tizmasida AQŞ va butun — 6194 m balandlikdagi Mak-Kinli çöqqisi joylaşgan; bundan taşqari Qirğoqböyi tizmalari va Kaskadli toğlar, Syerra-Nevada toğlari bor). Şarqiy mintaqani Qoyali toğ tizmalari egallagan. Mazkur ikkala toğli mintaqa oraliğida Kolumbiya va Kolorado platolari bor. Katta Havza çöl yassi toğliklarini çuqur daralar bir-biridan ajratib turadi. Şarqda unça baland bölmagan Appalaçi toğlari (bal. 2037 m gaça, Mitçell toği) bölib, uni torgina Atlantika böyi pasttekisligi okeandan ajratib turadi. Kordilyera b-n Appalaçi örtasida Markaziy tekisliklar, Buyuk tekisliklar (yoki Preriy platosi) va Meksikaböyi tekisliklarini öz içiga olgan içki tekisliklar joylaşgan. Şim.da suv-muz şaklidagi relyefli Lavrentiy tepaligining bir qismi joylaşgan. AQŞ — foydali qazilma zaxiralari va xilma-xilligi jihatidan dunyoning eng boy mamlakatlaridan biri. Kömir, neft, gaz, mis, qörğoşin, pyx, uran, temir, titan rudalari, simob, oltin, molibden, volfram, fosforit konlari mavjud. Toş va kaliy tuzlari, oltingugurt va b. minerallar ham bor. AKŞ hududining deyarli hammasi mö'tadil va subtropik mintakalarda, Alyaska — subarktika, Floridaning jan. qismi tropik mintaqalarda joylaşgan. Mamlakatning şim.-şarqiy va şarqiy qismlari iqdimiga iliq Golfstrim oqimi, Tinç okean sohili iqlimiga sovuq Kaliforniya oqimi ançagina ta'sir ötkazadi. Hudud yuzasining tuziliş xususiyatlariga köra şim. va jan. mintaqalar örtasida havoning faol almaşinuvi munosabati b-n ob-havo tez-tez özgarib turadi. AQŞ içki mintaqalarining iqlimi — kontinental, Kordilyera içki hududlarida keskin kontinental. Bismark ş.da (Şim. Dakota ştati) yanv. ning örtaça t-rasi —19', iyulda 21°, Çikago ş.da yanv.da —3,7° va iyulda 32, G. Meksikaböyi pasttekisligi va Atlantika böyi pasttekisligining jan. qismida subtropik iqlim. Yangi Orlean ş.da yanv. ning örtaça t-rasi 12°, iyulda 27,4°. Atlantika böyi sohilining şim.-şarqiy qismi va Tinç okean böyi sohilining şim. qismida — dengiz iqlimi. Nyu-Yorkda yanv. ning örtaça t-rasi —0,8°, iyulda 23». Tinç okean sohilining jan. da Örta dengizga öxşaş iqlim, Kordilyera jan. qismining içki r-nlarida juda issiq va qurğoqçil. Havoning eng past t-rasi (—64° gaça) Yukon yassi toğligi (Alyaska)da, eng yuqori t-rasi esa (50°) Ajal vodiysi (Kaliforniya)da kuzatilgan.
Örtaça yillik yoğin Alyaskaning jan.-şarqida va Vaşington ştatining ğarbida — 3000—4000 mm, mamlakatning jan.-şarqida — 1500—2000 mm, içki tekisliklarda — şarqda 1500 mmdan ğarbda 3000 mm gaça. AQŞning köp daryolari Atlantika okeani havzasiga quyiladi. Mamlakat hududidan dunyoning eng yirik daryo tizimlaridan biri — Missuri b-n Missisipi daryosi oqib ötadi. Appalaçidan oqib kelib Atlantika okeaniga quyiladigan daryolar (Gudzon, Potomak va b.) — qisqa, tez va sersuv. Kordilyeraning daryo tarmoği siyrakroq. Bu yerdagi Kolumbiya, Kolorado kabi soylar çuqur daralardan oqib ötadi. Mamlakat şim.da, Kanada çegarasida Buyuk köllar (Yuqori köl, Guron, Miçigan, Eri, Ontario) bor. Katta Havza toğida Katta Şör köl, Floridada köpdan-köp sayoz köl va qöltiqlar, Alyaskada muzliklardan hosil bölgan tektonik köllar, jumladan, Iliamna köli bor. Içki suvlardan sanoat va kommunal suv ta'minoti, kema qatnovi, suğoriş va gidroenergiya manbai sifatida barakali foydalaniladi. Tuproq qoplami xilma-xil. Şim.-şarqda serajriq podzol (kulrang) va qönğir örmon tuproq, jan.-şarqda qizğiş va sarğiş tuproq, Içki tekisliklarda qoramtir preriy, qoratuproq va töq sur, Kordilyeraning toğ oraliği platosida quruq daştlarning kulrang va oç sur tuproqlari. Mamlakat şim.-şarqida aralaş va qarağay örmonlari, jan.da keng bargli, Tinç okean sohili va Kordilyera yon bağirlarida igna bargli örmonlar ustun. Markaziy tekisliklarning ğarbidagi ayrim joylarda ötsimon preriy ösimlikzorlari, Buyuk tekisliklar, Kordilyera platosi va vodiylarida quruq daştlarning ösimliklari saqlanib qolgan. Kordilyera yassi toğligining qurğoqçil qismini yarim çöl va çöllar egallaydi. Muhofazaga olingan yirik tabiat obyektlari orasida Iyellouston milliy boği, Yosemit milliy boği, Sekvoyya, Grand-Kanon milliy boğlari, Mamont va Karlsbad ğorlari bor.
Aholisi. AQŞning hoz. aholisi uç asosiy etnik tarkibiy qismdan: AQŞ amerikaliklari, muhojirlar va tub joy aholisidan iborat. AQŞ aholisining 82,8% ni asli kelib çiqişi yevropaliklar, 12,6% ni afrikaliklar, 3,6% ni osiyoliklar, 1% ni in-deyslar, eskimoslar, aleutlar taşkil etadi. Aholining 80% şaharlarda yaşaydi. AQŞ amerikaliklari millat sifatida asosan 18-a. ning 2-yarmida Yevropaning turli mamlakatlaridan kelgan muhojirlarning aralaşib ketişi natijasida tarkib topgan. Afroamerikaliklar («qoralar» deb ata-luvçi negrlar) AQŞ amerikaliklarining irqiy-etnografik guruhi bölib, ular 17—19-a.larda mamlakatga keltirilgan afrikalik qullarning avlodlaridir. Afroamerikaliklar köp asrlar davomida ayirmaçilik va kamsituvga duçor qilinişiga qaramay, afrikaliklarning oq tanlilar b-n jismoniy aralaşuvi sodir böldi. Duragaylar afroamerikaliklar umumiy sonining ançagina qismini taşkil etadi. AQŞda meksikanlar, italyanlar, nemislar, fransuzlar, şvedlar, norveglar, gollandlar, yaponlar, po-lyaklar, xitoylar va b.xalqlar ham yaşaydi. AQŞda 5 mingga yaqin özbek istiqomat qiladi. Ular asosan Nyu-York, Vaşington, Nyu-Jersi ştatlarida, Filadelfiya ş.da hamda mamlakatning boşqa ştat va şaharlarida yaşaydi. Ular turli kasb hamda tijorat işlari b-n şuğullanadilar. Hoz. amerikalik özbeklarning ota-bobolari 1917 y.gi oktyabr töntarişidan keyin bolşeviklar tazyiqidan qoçib, avval Afğoniston va Xitoyga ötib ketganlar. 1950-y.larda esa, Pokiston, Saudiya Arabistoni, Turkiya orqali AQŞga borib qolişgan. 2-jahon uruşi davrida turli yöllar b-n u yerga borib qolgan özbeklar ham uçraydi. AQŞ aholisining ziçligi — 1 km2 ga 27,2 kişi. Rasmiy tili — ingliz tili. Dindorlar asosan protestantlar va katoliklardir. Yirik şaharlari: Nyu-York, Çikago, Los-Anjeles, Filadelfiya, Xyuston, Detroyt, San-Fransisko, Vaşington, Boston, Dallas, Klivlend, Baltimor (yana q. Amerikaliklar).
Tarixi. Qadim zamonlarda hoz. AQŞ hududida indeys va eskimoslar yaşagan. Amerika 1492 y.da X. Kolumb tomonidan kaşf etilgandan keyin 16-a.da Ispaniya, Fransiya, Angliya, Gollandiya, Şvetsiya Şim. Amerikadagi böş yerlarni egallaşga kirişdi. Angliya 18-a. örtalarida asosiy raqiblarini surib çiqarib, qit'aning şarqiy qismida özining mustamlakaçilik hukmronligini örnatdi. Yerlarni egallaş va örnaşib oliş b-n ayni bir vaqtda mahalliy aholi qirğin qilindi va Afrikadan qul negrlar ommaviy ravişda olib kelindi. 1775—83 ylardagi Şim. Amerikada mustaqillik uçun uruş davomida 1776 y. 4 iyulda federal davlat — AQŞga asos solindi va u respublika deb e'lon qilindi. J. Vaşington AQŞning birinçi prezidenta etib saylandi. Mamlakat şim.da sanoat va fermerlik, jan. da quldorlikka asoslangan dehqonçilik rivojlandi. Ğarbdagi indeys qabilalarini haydab yuboriş va yangi yerlarni özlaştiriş hisobiga AQŞ hududi tez kengaya bordi. 1803 y.da Fransiyadan Ğarbiy Luiziana «sotib olindi», 1819 y.da Ispaniya Floridaning bahridan ötdi, 1836 y.da Meksikadan Texas tortib olindi. 19-a. mobaynida hoz. Kaliforniya, Arizona, Nyu-Meksiko, Nevada ştatlarining hududlari, Kolorado va Vayoming ştatlarining bir qismi qöşib olindi. 19- a. örtalarida AQŞda «ikki partiyali tizim» tarkib topdi. Endi hokimiyatni Demokratik partiya b-n Respublikaçilar partiyasi galmagal boşqaradigan böldi. Şim. burjuaziyasi b-n janub plantatorlari örtasidagi ziddiyat AQŞda 1861— 65 y.lar fuqarolar uruşiga olib keldi, unda prezident A. Linkoln boşçiligidagi şim. ştatlar ğalaba qozondi. Uruş davomida yer uluşlari haqida (1862), quldorlikni bekor qiliş töğrisida (1865) qonunlar qabul qilindi. Fuqarolar uruşidan söng mamlakat iqtisodiyoti jadal rivojlana boşladi. 1867 y.da AQŞ çor Rossiyasidan Alyaska va Aleut o.larini sotib oldi; 19-a. oxirida Filippin, Gavayi, Puerto-Riko va b.ni, 1903 y.da Panama kanali zonasini qölga kiritdi. Ikki asr bösağasida AQŞga köçib kelişning yangi tölqini boşlandi. Muhojirlarning aksariyati jan.-şarqiy Yevropadan edi. Birinçi jahon uruşi davri (1914— 18) da AQŞ avvaliga betaraflik mavqeida turdi, 1917 y.apr.da Antanta tomonida turib harakat qildi. Uruşdan keyin AQŞ iqtisodiy yuksaliş davriga kirdi. Ammo tez orada iqtisodiy inqiroz (1929—33) boşlanib, işsizlik kuçaydi (1933 y. 17 mln. işsiz bor edi), korxonalar sindi, i.ç. keskin pasaydi. Inqiroz şaroitida F. Ruzvelt (1933— 45 y.larda AQŞ prezidenta) boşçiligidagi Demokratik partiya ma'muriyati hokimiyat tepasiga keldi. Uning taşabbusi b-n bir qança ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlar amalga oşirildi, «yangi yöl» deb atalgan bu yöl AQŞni inqirozdan olib çiqiş maqsadini közlar edi. 1941 y.da Yaponiya Amerikaning Pyorl-Xarbor harbiy-dengiz bazasiga hujum qilganidan keyin AQŞ 2-jahon uruşiga qöşildi va Gitlerga qarşi koalitsiya tomoniga ötdi. Amerika qurolli kuçlari asosan Tinç okeanda Yaponiyaga qarşi jangovar harakatlarda qatnaşdi. 1943 y.da Italiyaga qöşin tuşirdi. AQŞ ittifoqçilarning xalqaro anjumanlarida (1943 y. Texron, 1945 y. Qrim, 1945 y. Potsdam konferensiyalarida) qatnaşdi. Nihoyat, 1944 y. 6 iyunda AQŞ b-n Buyuk Britaniya ikkinçi frontni oçdi. 1945 y.avg.da G. Trumen (1945—53 ylarda AQŞ prezidenta) buyruği b-n Yaponiyaning Xirosima va Nagasaki şlariga atom bombalari taşlandi; ön minglab tinç aholining qirilişiga sabab böldi. 1950-53 y.larda AQŞ Koreya uruşida qatnaşdi, 1956—75 y.larda Vyetnamda uruş olib bordi. 1945 y.dan AQŞ — BMT, şuningdek Amerika davlatlari taşkiloti, NATO a'zosi. ÖzR b-n diplomatiya munosabatlarini 1992 y. 12 fev.da örnatgan.
Milliy bayrami — Mustaqillik kuni — 4 iyul (1776).
Siyosiy partnyalari, kasaba uyuşmalari. Respublikaçilar partiyasi, 1854 y.da tuzilgan; Demokratik partiya, 1828 y.da tuzilgan; Kommunistik partiya, 1919 y. tuzilgan; Amerika Mehnat Federatsiyasi — i.ç. kasaba uyuşmalari Kongressi, 1955 y. taşkil etilgan. AQŞda salkam 40 mustaqil kasaba uyuşmalari ham bor, ularga 4,5 mln. işçi va xizmatçi a'zo bölib kirgan.
Xujaligi. AQŞ — dunyoda iqtisodiy jihatdan eng yuksak darajada rivojlangan mamlakat. Yalpi milliy mahsulot, sanoat va q.x. işlab çiqariş hajmi, tovar va kapital eksport qiliş, i.ç.ning tuplaniş va markazlaşuvi, ilmiy tadqiqotlarga sarf-xarajat va ş.k. böyiça 1-örinda turadi. Butun dunyodagi sanoat i.ç.ning uçdan bir qismi AQŞ uluşiga töğri keladi. Xalqaro boşqaruv taraqqiyoti in-ti ötkazgan tadqiqot ma'lumotlariga köra, 1994—96 y.larda iqtisodiy rivojlaniş nuqtai nazaridan yetakçi davlatlar örtasida ham AQŞ birinçi örinda turibdi.
Sanoati. AQŞ milliy daromadining 66,3% sanoatda hosil qilinadi. Sanoat i.ç.ning yarmiga yaqini sanoat korporatsiyalari qölida. Ular orasida: «Ekson», «Mobil», «Teksako», «Şevron», «Standard oyl of Kaliforniya», «Standard oyl of Indiana», «Galf oyl» neft, «Jeneral motore», «Ford motor», «Kraysler» avtomobil, «IBM», «Jeneral elektrik», «ITT» elektr maşinasozligi, «Yu. S. Stil» pölat quyiş, «Dyupon de Nemur» kimyo va b. korporatsiyalar bor. Harbiy sanoat korporatsiyalari orasida «Jeneral daynemiks», «Lokxid», «Makdonnel Duglas», «Grumman», «Xyuz eyrkraft» yetakçi örinni egallaydi. Avia-raketa-kosmik, energomaşinasozlik, elektron, şuningdek neft kimyosi, atom va energetika sanoati ğoyat tez suratlar b-n taraqqiy etmoqda. Elektr energiyaning 74% issiqlik elektr stansiyalarida, 12,1% GESlarda, 14,1% AESlarda hosil qilinadi. Neft (Meksika qöltiği sohilidagi Galf, Kaliforniya, Alyaska), tabiiy gaz va oltingugurt (Galf), kumir (Appalaçi va Markaziy havzalar), temir ruda (Yuqori köl atrofi), fosforit (Florida), uran, rangli metallar, kaliy tuzlari va ş.k. qazib olinadi. Qora metallurgiyaning asosiy markazlari — Çikago, Pittsburg, Detroyt, Klivlend, Buffalo, Baltimor, Filadelfiya. Alyuminiy sanoati Galf atrofida hamda Kolumbiya va Tennessi daryolari havzalarida joylaşgan. Sanoatning yetakçi tarmoği — maşinasozlik va metallsozlik. Sanoat va energetika asbob-uskunalari, quriliş va q.x. maşinalari i.ç. asosan şim.-şarqiy ştatlarda, elektrotexnika va aloqa vositalari i.ç. şim.-şarq va Kaliforniyada Yölga qöyilgan. Avtomobilsozlikning boş markazi Detroyt ş. Samolyotlar, raketa va kosmik texnika işlab çiqaruvçi z-dlar asosan Los-Anjeles, San-Diyego, Boston, Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Buffalo, Dallas, Atlanta va b. şaharlarda joylaşgan. Kemasozlik (asosan harbiy kemasozlik) AQŞ şim.- şarqiy sohili portlarida rivojlangan. Atom sanoatining asosiy markazlari — Ok-Rij, Padyuka, Portsmut, Eyken, Xanford. Kimyo sanoati ximikatlar, plastmassalar, kimyoviy tola, sintetik kauçuk, loklar, kir yuviş vositalari, böyoqlar, ma'danli öğitlar va ş.k.ni işlab çiqaradi. Mazkur tarmoq korxonalari asosan şim.-şarqiy ştatlarda, Meksika qöltiği sohilidagi şaharlarda joylaşgan. Harbiy sanoat asosan Kaliforniya, Nyu-York, Texas, Konnektikut, Missuri, Massaçusets, Virginiya ştatlarida. Yengil sanoat tarmoqlaridan eng salmoklisi töqimaçilik (köproq Şim. Karolina, Jan. Karolina va Jorjiya ştatlarida) va tikuvçilik (Nyu-York va jan. ştatlar). Çarm-poyabzal sanoati yaxşi rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati öz xom aşyosi b-n yaxşi ta'minlangan. Uning yetakçi tarmoqlari — göşt, sut, un, yoğ, qand-şakar, konserva, alkogolli, alkogolsiz içimliklar, tamaki.
Qişloq xöjaligi. AQŞ milliy daromadining 8% dan köproği q.x.da hosil qilinadi. Yirik fermalar yetakçi rol öynaydi. Umuman q.x. sermahsul va sertovar bölib, muayyan hududlar ayrim mahsulot turlariga ixtisoslaşgan va markazlaşgan. Mamlakatda 2 mln. ga yaqin fermer xöjaligi bor, bir fermer xöjaligi örta hisobda 190 ga yerda dehqonçilik qiladi. Mehnatga yaroqdi aholining 2,5% q.x.da band. AQŞda asosan makkajöxori, soya, paxta, tamaki, şoli, kartoşka, kungaboqar, qand lavlagi, şakarqamiş va b. ekiladi. Buğdoyzorlar («buğdoy mintaqasi») Buyuk tekisliklar va Kolumbiya platosida (asosan Kanzas va Şim. Dakota ştatlari), makkajöxori («makkajöxori mintaqasi») Buyuk köllarning jan. va ğarbida (Ayova, Illinoys ştatlari) ustunlik qiladi, paxtazorlar faqat Missisipi daryosi vodiysi hamda Texas, Arizona va Kaliforniya ştatlarida uçraydi. Qand lavlagi, şakarqamiş Missisipi daryosi etaklarida va Gavayi o.larida, tamaki Şim. Karolina, Virginiya va Kentukki ştatlarida yetiştiriladi. Boğdorçilik va polizçilik Kaliforniya, Floridada, Atlantika okeani va Buyuk köllar sohillarida köproq. Keng çöllar va «makkajöxori mintaqasi» ştatlarida göştbop çorvaçilik, şim.- şarqda va Kaliforniyada sut çorvaçiligi rivojlangan. Minnesota va Viskonsin ştatlarida sutning köp qismi qayta işlanib, pişloq va sariyoğ işlab çiqariladi. Qöyçilik asosan qurğoqçil toğli ştatlarda rivojlangan. Göştbop jöja (broyler), tovuq, kurka yetiştirişga katta ahamiyat beriladi. Tuxum köproq jan.-şarqiy ştatlardagi yirik parrandaçilik fab-rikalarida yetiştiriladi. AQŞda 102 mln. boş qoramol, 51 mln. boş çöçqa, 10 mln. boş qöy bor. Baliq ovlaş rivojlangan. Hamma turdagi yoğoç tayyorlanadi.
Transporti. Içki yuk taşişda t.y., avtomobil transporti, içki suv transporti, dengiz transporti, havo transporti, gaz va neft quvurlari muhim ahamiyatga ega. Asosiy dengiz portlari: Nyu-York, Filadelfiya, Baltimor, Yangi Orlean, Xyuston, San-Fransisko, Buyuk köllarda — Çikago, Dulut. Aviatsiya qatnovi asosiy uzel-lari — Nyu-York, Çikago, Atlanta, Los-Anjeles, Mayami, Dallas.
Taşqi savdosi. Dunyoning turli mamlakatlariga bevosita mablağ sarflaş köpayib bormoqda. Eksportda ham, importda ham tayyor mahsulot ustun. AQŞdan sanoat va energetika maşina-uskunalari, transport vositalari, kimyo tovarlari, töqimaçilik va qoğoz mahsulotlari, kömir, oziq-ovqat va yembop don, soya, paxta, tamaki va b. mahsulotlar çiqariladi; neft va neft mahsulotlari, ruda va metall, sanoat maşina-uskunalari, uzoq muddat foydalaniladigan rözğor anjomlari, kiyim-keçak, poyabzal, yoğoç, qoğoz, baliq, göşt, qand-şakar, kofe va b. keltiriladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari — Kanada, Yaponiya, Meksika, Ğarbiy Yevropa mamlakatlari. Pul birligi — Amerika dollari. Tibbiy xizmati. Mamlakat kasalxona muassasalarining 70% — xususiy. Şifokorlarni tibbiyot maktablari tayyorlaydi. Saratoga-Springs, Kliften, Trençlik, Xot-Springsda balneologiya, Atlantiksitida dengiz böyi, Santa-Klaus, Monterey, Santa Barbarada dengiz kurortlari bor. Atlantika va Tinç okeanlari sohillari va orollarida, şuningdek toğ va çöl joylarda iqlimiy st-yalar joylaşgan. Maorifi va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Milliy maorif tizimi mustaqillik uçun uruş (1775—83)dan keyin qaror topa boşladi. 1852 y.da Massaçusets ştati AQŞda birinçi bölib majburiy boşlanğiç ta'lim töğrisida qonun qabul qildi. AQŞdagi köpçilik ştatlarda 7—16 yoşdagi bolalar uçun öqiş majburiy. Örta maktabning turlari köp: 3 y.lik kiçik örta maktab, 6 y.lik birlaşgan kiçik va örta, 4 y.lik örta maktab. Barça variantdagi örta maktablarda öqiş muddati — 12 y. Oliy ta'lim tizimi un-tlarni, 4 y.lik kollejlarni bundan taşqari töliq oliy ma'lumot bermaydigan 2 y.lik kiçik kollejlarni, hunar va texnika in-tlarini öz içiga oladi. Barça oliy öquv yurtlarida ta'lim pulli. Eng yirik oliy öquv yurtlari: Garvard, Kaliforniya (Berkli ş.da), Viskonsin, Miçigan, Illinoys, Kornell (Itaka ş.da), Kolumbiya, Prinston, Çikago, Pensilvaniya un-tlari, Kaliforniya, Stenford va Massaçusets texnologiya in-tlari. Yirik kutubxonalari: Kongress kutubxonasi (1800 y. taşkil etilgan), Nodir kitoblar va qölyozmalar kutubxonasi, Milliy arxiv kutubxonasi, Milliy tibbiyot kutubxonasi, un-tlarning kutubxonalari, Los-Anjeles (1872 y. taşkil etilgan), Çikago (1872 y. taşkil etilgan), Boston (1852 y. taşkil etilgan), Nyu-York (1895 y. taşkil etilgan) xalq kutubxonalari va b. Maşhur muzeylari: AQŞ Milliy muzeyi, Havoda uçiş va kosmonavtika milliy muzeyi, Nafis san'at asarlari milliy kolleksiyasi, Milliy san'at galereyasi, Tarix va texnika milliy muzeyi, Milliy portret galereyasi (hammasi Vaşingtonda), Hoz. zamon san'at muzeyi, Metropoliten muzey, Amerika tabiatşunoslik tarixi muzeyi (Nyu-Yorkda), Boston nafis san'at muzeyi va b.
Ilmiy muassasalari. AQŞda ilmiy muassasalarga rahbarlik qiladigan yagona markaz yöq. Vaşingtondagi AQŞ Milliy FA (1863 y.da taşkil bölgan) fan va texnika masalalari böyiça federal hukumatning maslahatçisi hisoblanadi. 1964 y.da alohida Milliy texnika akademiyasi tuzilgan; Kaliforniya FA (1853), Çikago FA (1857) mavjud. Barça i.t.larning ançagina qismi un-tlarda olib boriladi. 1965 y.da taşkil etilgan Milliy ta'lim akademiyasi maorif va ped. masalalari b-n şuğullanadi. Mamlakatda birtalay ixtisoslaşgan ilmiy taşkilot va jamiyatlar bor. 10 mingdan ortiq, asosan, xususiy sanoat firmalari, 700 ga yaqin federal hukumat muassasasi i.t. va tadqiqot-konstruktorlik işlarini amalga oşiradi. Kongressning ijozati b-n federal hukumat barça i.t. va konstruktorlik işlarining yarmini pul b-n ta'minlaydi. 1950 y.da Millim ilmiy fond taşki l etildi. Bu muassasa zimmasiga i.t.larning yönalişini belgilaş, ularni muvofiqlaştiriş va pul b-n ta'minlaş, ilmiy kadrlar tayyorlaş vazifasi yuklatilgan. Fan va texnika masalalari böyiça federal kengaş prezidentning maxsus yordamçisi boşçiligida hukumat muassasalari bajaradigan tadqiqot işlarini nazorat qiladi. Davlat muassasalari orasidagi eng yirik fondlar Mudofaa vazirligiga qaraşlidir. Bu vazirlik ixtiyorida 100 dan ortiq i.t. va tajriba ilmiy markazlari bor.
Matbuoti, radioeşittiriş va telekörsatuvi. AQŞdagi yirik kundalik gazetalar: «Nyu-York tayms» («Nyu-York vaqti», 1851 y.dan), «Nyu-York deyli nyus» («Nyu-York kundalik yangiliklari», 1919 y.dan), «Nyu-York post» («Nyu-York poçtasi», 1801 y.dan), «Vaşington post» («Vaşington poçtasi», 1877 y.dan), «Vaşington tayms» («Vaşington vaqti», 1982 y.dan), «Uollstrit djornel» («Uollstrit gazetasi», 1889 y.dan), «Çikago tribyun» («Çikago minbari», 1847 y.dan), «Los-Anjeles tayms» («Los-Anjeles vaqti», 1881 ydan), jurnallar: «Taym» («Vaqt», 1923 y.dan), «Nyusuik» («Hafta yangiliklari», 1933 y.dan), «Yunayted steyts nyus end uorld riport» («Qöşma ştatlar yangiliklari va jahonga nazar», 1933 ydan), «Biznes uik» («Biznes hafta mobaynida», 1929 y.dan), «Neyşn» («Xalq», 1865 ydan), «Demokrat» (1961 ydan), «Layf» («Hayot»). Yetakçi axborot agentliklari: Assoşieyted Press (AP; 1848 y.da taşkil etilgan) va YUPI (1958 y.da taşkil etilgan). Birinçi tijorat radiost-yasi 1920 y.da taşkil etilgan. AQŞda 9 mingdan köproq radio va IZO telest-ya mavjud. Tajriba telekörsatuvi — 1928 y.dan, muntazam telekörsatuv 1941 y.dan işlaydi.
Adabiyoti 17-a.dan rivojlana boşladi. 1775—83 y.lar mustaqillik uçun uruş davridagi ma'rifatparvarlar, xususan, «Uçinçi tabaka» oliy maqsadlarining tarğibotçisi B. Franklin va atoqli publitsist, «Somom aql» (1776) va «Inson huquqlari» (1791— 92) manifestining muallifi T. Peyn faoliyati milliy adabiyotni rivojlantirişda muhim rol öynadi. T. Jeffersonning «Mustaqillikdeklaratsi-yasi» (1776)da ilğor ma'rifatparvarlik ğoyalari aks etdi. Yevropa romantizm i ta'sirida 19-a.ning 1-yarmida Amerika romantizmi yuzaga keldi va milliy öziga xoslik xususiyatlarini ifodalab berdi. Romantizmning dastlabki davri 1810— 30-y.larga töğri keladi. Uning eng salmoqli vakillaridan V. Irving, U. K. Brayant, J. F. Kuper asarlarida Amerika xalqining farovon turmuş haqidagi orzu-umidlari aks etgan. 19-a. ning 40—60-y.larida adabiyotda negrlarni qullikdan ozod qiliş uçun boşlangan harakat b-n boğliq yönaliş yuzaga keldi. J. G. Uityer, X. U. Longfello, J. R. Louell, G. Biçer-Stou («Tom toganing kulbasi»), R. Xildret kabi şoir va yozuvçilar asarlari, U. L. Xarrison, U. Filips, A. Linkoln, mutafakkir negr F. Duglaslarning publitsistikasi quldorlikka qarşi qaratildi. Şoir U. Uitmen ijodi ham milliy adabiyotni rivojlantirişda muh-im rol öynadi. Fuqarolar uruşidan keyin AQŞ adabiyotida Mark Tven («Tom Soyerning sarguzaştlari», «Geklberri Finning sarguzaştlari») AQŞ adabiyoti tarixida öçmas iz krldirdi. T. Drayzer («Moliyaçi», «Amerika fojiasi»), F. Norris, J. London («Martin Idei») 19- a. AQŞ adabiyoti an'analarini davom ettirib, AQŞ adabiyoti tarixida yangi saxifa oçdilar. J. Londonning asarlarida insonning alohida toifasi, mard, kuçli, halol, ayni vaqtda öz hayotiy kuraşida yolğiz inson gavdalantirilgan. T. Drayzerning romanlarida ijtimoiy hodisalar çuqur tahlil etilgan, zamon qaxramonlarining taqdiri keng miqyosda tasvirlangan, tarixga donişmandlarça nazar taşlangan. 20-a.ning 20-y.larida «Yöqotilgan avlod» deb atalgan adabiy guruh (E. Xeminguey, U. Folkner, J. Dos-Passos, F. S. Fitsjerald) taşkil topdi. Uning vakillari mavjud tartibqoidalarni tanqid qildilar, işonçsizlikni, bosqinçilik uruşlariga qarşi harakatni, yoş avlod fojiasini tasvirladilar. 2-jahon uruşi arafasida T. Drayzer faşizm mohiyatini foş etdi va unga qarşi kuraşçi obrazini yaratdi. Uruşdan keyin J. D. Selinjer, J. Çiver, J. Apdayk, U. Stayron, J. Outs prozasining boş qahramoni — ma'naviyatsiz jamiyatda öz qobiliyatini röyobga çiqara olmaydigan şaxs. Bu yozuvçilarning köpgina asarlari örta sinf deb atalgan toifadagi odamlarga, yoşlarga bağişlangan. 20-a. Amerika şe'riyatida xilma-xil ğoyaviy-badiiy yeçimlarni köramiz. AQŞning ilmiy-sarguzaşt va hajv adabiyoti (A. Azimov, A. Klark va b.) öziga xos mavzularning boyligi b-n ajralib turadi. Badiiy-hujjatli roman janri ayniqsa rivoj topdi. Amerika adabiyotining eng yaxşi namunalari «Tom toğaning kulbasi» (G. Biçer-Stou), «Tom Soyerning sarguzaştlari», «Geklberri Fin sarguzaştlari» (M. Tven) , «Kömir qiroli» (E. Sinkler) romanlari, J. London, O. Genri, T. Drayzer, O. Karlson, P. Bak, R. Konnel, E. Xeminguey hikoyalari, L. Xyuz şe'rlari va b. asarlar özbek tiliga tarjima qilib naşr etilgan.
Me'morligi. Yevropaliklar Şim. Amerikaga kelmaslaridan oldin indeyslarning öziga xos me'morligi bölgan. Irokezlar «uzun uylar» deb atalgan turar joylar yaratgan bölsalar, Pueblo indeyslari «pueblo» qişloq uylarini qurganlar. Ingliz, golland va fransuz mustamlakaçilari AQŞga Yevropa an'analarini keltirdilar. Dastlabki binolar barokko uslubida qurilgan. Ular sodda bölib, naqşlar kam işlatilgan. 18—19-a.larda AQŞ me'morligida klassitsizm uslubi hukm surdi. Bu uslubda davlat va jamoat binolari (Vaşingtondagi Oq uy, Nyu-Yorkdagi Eski ratuşa — şahar idorasi), ibodatxona va b. qurildi. Keyinroq quramalik va dabdabalilik kuçaydi [Vaşingtondagi Kapitoliy (kongress) binosi]. Fuqarolar uruşidan söng AQŞ me'morligi yuksaliş yuliga ötdi. AQŞning bir qança iste'dodli me'morlari T. Riçardson, J. O. Ryoblin, U. O. Reblinglar quriliş texnikasi rivojiga katta hissa qöşdilar (Bruklin köprigi). 20-a. AQŞ me'morligi, asosan, texnika va iqtisod sur'atiga boğliq holda rivojlandi. 20-a.ning 20—30-y.larida Amerikaning bir qança şaharlarida (Nyu-York, Los-Anjeles, Çikago va b.) nihoyatda baland binolar qurildi. Amerikaning eng iste'dodli me'morlari L. Salli-ven va F. L. Rayt yangi texnika imkoniyatlarini estetik tuşunişga intildilar: L. Salliven köp odam siğadigan katta binolar uçun pölat tösinli konstruksiyani işlab çiqsi, F. L. Rayt esa kiçik bino loyihalari ustida işladi, ayni vaqtda bir neça baland hamda ba'zi ma'muriy binolar loyihasi ham 30-y.lar örtalarida çizildi. AQŞga Yevropadan maşhur me'morlar: V. Gropius, M. Breyner, L. Mis van der Roe, E. Mendelson, R. Neytra, E. Sa-ariyenen va b. keldilar. Ular hoz. zamon AQŞ me'morligiga asos soldilar. 2-jahon uruşi yillari AQŞda yiğma quriliş rivojlandi. Uruşdan söng «Pölat va alyuminiy» me'morligi rağbatlantirildi, me'moriy şakllarning «universal uslubi» taraqqiy etdi (L. Mis van der Roe asarlari). 50-y.larning oxirida yangi klassitsizmning yangiça nusxasi paydo böldi (E. D. Stoun, M. Yamasaki kabi me'morlar). 60—80-y.lar inşootlari hajmining kattaligi, geometrik miqyoslarining salmoqliligi, me'moriy yunalişlarning betartibligi b-n ajralib turadi (Nyu-Yorkdagi Xalqaro savdo markazining 412 m balandlikdagi 110 kavatli minorasi, 1971—73, me'morlar M. Yamasaki, E. Rot; Çikagodagi «Sire va Robak» savdo konsernining 442 m balandlikdagi minorasi, 1972—75, «SOM» firmasi me'morlari; Minne-apolisdagi bank binosi, 1969—73, me'mor G. Birkerts va b.; San-Fransiskodagi «Xayat Rijensi» mehmonxonasi, 1973, «Jon Portmen va b.» firmasi hamda Los-Anjelesdagi «Bonavantyur», 1978, me'mor J. Portmen).
Tasviriy san'ati. AQŞning yerli xalqi — indeyslarning AQŞga boşqa mamlakatlardan kelgan xalqlar san'atidan farklanuvçi öziga xos qadimiy san'ati bor. Indeyslar san'ati diniy xarakterdagi yoğoç haykallar, naqşli sopol idişlar, guldor matolar, bizon terisiga tuşirilgan naqş va rasmlar, zebziynatlardan iborat. AQŞ yerlari yevropaliklar tomonidan mustamlakaga aylantirilgan davrdan 18-a. örtalarigaça mahalliy tasviriy san'-atda (yevropaliklar san'ati) barokko uslubining soddalaştirilgan şakllari b-n yaratilgan taqlidiy asarlar tarqalgan. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida AQŞda rassomlar — G. Styuart, J. Trammbal, T. Salli ijod qildilar. AQŞ tasviriy san'ati rivojida Filadelfiyada taşkil topgan Badiiy akademiyaning (1805) ahamiyati katta böldi. 18-a. oxiri va 19-a. boşlarida rivojlangan AQŞ tasviriy san'ati 19-a. ning 20—50-y.larida tuşkunlik davrini boşdan keçirib, 19-a. 2-yarmidan yana yuksaldi. Biron Uoldo, U. Maunt kabi realist rassomlar ijodida xalq turmuşini jonli va haqqoniy ifodalaşga intiliş seziladi. 19-a.ning 2-yarmida ijod qilgan va Amerika san'atini yuksak darajaga kutargan rassomlar orasida U. Gomer, T. Itkins, J. Uistlerlar alohida örin tutadi. Rassomlik san'atining tarkib topişiga T. Nast, haykaltaroşlikka esa O. Sent-Godens hissa qöşgan. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida AQŞ tasviriy san'atida impressionizm, simvolizm, modernizm (Ç. Xessem, M. Preidergast) oqimlari paydo böldi. 20-a. boşlarida haykaltaroş J. Bernard, rassomlardan J. Pensell, J. Sloan va J. Bellouz kabilar ijod qildilar. AQŞ tasviriy san'atida rassom R. Kent alohida örin tutadi. R. Kent şim. manzaralari va kitob suratkaşligining mohir ustasi sifatida jahonga tanilgan. Portretçi I. Olinskiy, amerika xalqi turmuşini haqqoniy tasvirlovçi aka-uka R. va M. Soyerlar, haykaltaroş M. Filde kabilar ham maşhur.
Musiqasi. AQŞ musiqiy madaniyati Yevropa va Afrikadan olingan musiqiy şakllar, janrlar va uslublar hamda Amerika qit'asida qadimdan mavjud bölgan musiqiy an'analar omuxtasi tarzida tarkib topdi. Indeyslarning musiqa madaniyati bir ovozli va pasayib boruvçi ohangli qöşiq hamda raqslardan iborat bölgan. Amerikaning dastlabki yarim professional musiqaçilari — U. Billings, E. Lou, J. Morgan (18-a. oxiri); ular ijodida dastlabki kelgindilarning diniy qöşiqlari amerikaça musiqaga xos yangi şaklga kirdi. 19-a. ning 2-yarmidan boşlab AQŞga Yevropa mamlakatlaridan musiqaçilar, kompozitorlar kelib, Amerika musiqa madaniyati rivojiga hissa qöşdilar. Ular simfonik orkestrlar, musiqa öquv yurtlari va jamiyatlari, teatrlar taşkil etişdi. 1883 y. Nyu-Yorkda maşhur «Metropoliten opera» teatri oçildi. Şotlandiyalik Edvard Mak Douell AQŞ professional kompozitorlik maktabiga asos soldi. L. Armstrong, B. Gudmen, Dyuk Ellington kabi musiqaçilar jaz san'atini rivojlantirdilar. Kompozitor va pianinoçi Jorj Gerşvinning 1935 y.da sahnalaştirilgan «Porgi va Bess» operasi Amerikaning haqiqiy milliy operasi sifatida musiqa tarixiga kirdi. 20-a. 30-y.larida «Kompozitorlar uyuşmasi» va «Işçi musiqaçilar uyuşmasi» atrofida töplangan kompozitorlarning ijodiy faoliyati avj oldi. AQŞ kompozitorlaridan — L. Bernstayn, S Barber, J. K. Menotti, U. Şumen, dirijyorlardan — Yu. Ormandi, L. Stokovskiy, pianinoçi — V. Klaybern, skripkaçilardan — I. Menuxin, Isaak Stern, maşhur negr qöşiqçilari — Pol Robson va Marian Anderson, qöşiqçi kompozitor Pit Siger, musiqaşunoslar — O. Kinkeldi, P. Lang, N. Slominskiy va b.lar AQŞ musiqa tarixida salmoqli örin tutadi. Mamlakatda bir neça maşhur orkestrlar, opera teatrlari, yirik musiqa öquv yurtlari, maktablari bor. Maşhur skripkaçi Isaak Stern, qöşiqçi kompozitor Pit Siger, Beni Gudmen rahbarligidagi orkestr va b. turli vaqtlarda Özbekistonda gastrodda bölgan.
Teatri. Şim. Amerika hududida teatr san'ati bölganligi haqidagi dastlabki ma'lumot 17-a.ga oid. Öşa paytlarda ingliz missionerlari xristianlikni tarğib qiliş uçun diniy pyesalarni sahnalaştirar edilar. 18-a.da asosan Angliyadan kelgan teatr guruhlari spektakllar qöyişardi. 1716 y.da Uilyamsburgda (Virginiya ştati) birinçi teatr binosi qurildi. Angliyadan kelgan L. Xallem teatri şu binoda faoliyatini boşladi. U Şekspirning «Venetsiyalik savdogar» pyesasini sahnaga qöydi. AQŞ professional teatri şu tariqa boşlandi. Uning repertuar asosini ingliz dramaturgiyasi taşkil qilgan edi. 18-a. oxiridan boşlab Amerika dramaturglarining (köpinça U. Danlep) asarlari qöyiladigan böldi. 18-a. oxiri — 19-a. boşlarida yirik şaharlarda teatrlar taşkil qilindi: «Park», «Çetem», «Baueri» (Nyu-York), «Çestnat Strit» (Filadelfiya), «Tremont» (Boston) va b. 19-a. ikkinçi yarmida köçma guruhlar hisobiga teatrlar soni ortdi. Bu teatrlarda ma'lum bir pyesani qöyiş uçun guruh yiğiş, spektaklni foyda bermay qolgunça körsatib, söng guruhni tarkatib yuboriş va b. pyesa hamda guruh izlaş, ularda yetakçi örinni egallagan «yulduzlar»dan foydalaniş odat tusiga kirgan edi. Bu hol Nyu-Yorkning Brodvey kuçasida joylaşgan teatrlarda ham röy berdi. 30-y.larda işçi teatrlari maydonga keldi. 1927 y.da J. Louson va M. Gold «Yangi dramaturglar teatri» taşkil qilib, «Xoboken Blyuz» (M. Gold) va «Internatsional» (J. Louson) kabi asarlarni sahnalaştirdi. Şu yillarda «Reper-tuarli fuqaro teatri» va 158 federal teatr oçildi. Ammo iqtisodiy tanazzul natijasida ilğor teatrlar birin-ketin yopilib, yana Brodvey teatrlari hukmron bölib qoldi. 2-jahon uruşidan keyin «Brodveydan taşqari» teatrlar maydonga keldi: «Kriket», «Grinuiç-Myuz», «Living», «Şeridan Skver pleyxaus» va b. 1957 y.da Nyu-Yorkda «Brodveydan taşqari» teatrlar uyuşmasi taşkil etildi. 1964 y.da Nyu-Yorkda «Linkoln san'at markazi doimiy teatri» oçildi. 70-y.larda Texas, Kaliforniya, Florida, Rod-Aylend va b. ştatlarda mintaqa teatrlari taşkil topdi. Tennessi, Viskonsin, Oklaxoma, Minnesota ştatlarida bolalar teatrlari işlaydi. 50— 80-y.lardagi AQŞning yetakçi dramaturglari — A. Miller, T. Uilyame, E. Olbi, J. Gelber, L. Xensberi, J. Boldun, D. Reyb va b; tanikli rej.lar — J. Papp, E. Kazan, J. Bek, J. Çaykin, P. Şuman, D. Makbet, E. Şerin, D. O'Nil, J. Uord; aktyorlar — R. Stayger, L. Kobb, J. Fonda, J. Xarris, M. Stepplton, S. Puatye, D. Din, D. Jons va b. Turli millatlarning işçi taşkilotlari huzurida havaskorlik tögaraklari mavjud. Teatr kadrlari untlarning maxsus f-tlarida, xususiy drama studiyalarida tayyorlanadi.
Kinosi. AQŞda kino san'ati rivojlana boşlaşi arafasida, 1893 y.da T. A. Edison «kinetoskop»ni ixtiro qildi. Mamlakatda uç yildan keyin kino i.ç. boşlandi. 1908 y.dan Gollivud (Los-Anjeles yaqinida) AQŞ kinematografiyasi markazi bölib qoldi. Iste'dodli rej. D. U. Griffit yaratgan «Millatning tuğilişi» (1915), «Çidab bölmaslik» (1916), «Sindirilgan novdalar» (1919) kabi tarixiy filmlar mustaqil san'at sifatida kinoga asos soldi. L. Giş, R. Bartelmes, M. Pikford, K. Marş, T. Ins, S.de Mill va b. kino san'ati namoyandalari kinematografiya tarixida öçmas iz qol-dirdi. 20-y.larda «Şimoldan kelgan Nanuk» (rej. R. Flaerti, 1922), «Janubiy dengizlarning Moanasi» (rej. R. Flaerti, 1926), «Oçközlik» (rej. E. Ştrogeym, 1924), «Uluğ namoyiş» (rej. K. Vidor, 1925) kabi filmlar yaratildi. Ovozsiz kino san'atida Ç. Çaplin, G. Lloyd, B. Kiton, R. Arbekl, Ç. Konklin kabi kino qiziqçilari yetişib çiqdi. 20-y.larda kino i.ç. «Metro-Goldvin-Mayer», «Kolumbiya», «Paramaunt», «Uorner Brazers» degan asosiy kinokompaniyalar ixtiyorida böldi. «Rizqi-rözimiz» (rej. K. Vidor, 1934), «Men surgundan qoçganman» (rej. Le Roy, 1932), «Ğazab» (rej. F. Lang, 1935), «Jin köça» (1937) 30-y.larning eng yaxşi filmlaridandir. 2-jahon uruşi yillarida «Yettinçi xoç» (rej. F. Sinneman, 1943), «Şimol yulduzi» (rej. L. Maylstoun, 1943), «Moskvaga safar» (rej. J. Uorner, 1943) kabi filmlar paydo böldi. 50-y.larda Gollivud köp seri yal i filmlar çiqara boşladi: «Ben-Gur», «Spartak», «Kleopatra» va b. «Nyu-York maktabi» deb atalgan ilğor maktab ki-nematografçilari «Bauerida» (1956), «Qayt, Afrika» (1959), «Öqraygan köz», «Soyalar», «Aloqdçi» kabi filmlarni yaratdilar. 60-y.lardagi AQŞ kinofilmlarining eng yaxşilari qatoriga «Bonni va Klayd» (A. Peni, 1966), «Favqulodda hodisa» (S. Lyumet, 1967), «Janubning diqqinafas tunida» (M. Nikole, 1967), «Bitiruvçi» (1968) kabilar kiradi. 70—80-y. larda köngiloçar va sarguzaşt filmlar, «dahşat» va «falokat» filmlari çiqarişga kirişib ketildi. AQŞ kinoaktyorlari — B. Lankaster, S. Tresi, M. Brando, G. va D. Fondalar, D. Xofman. AQŞda kino san'ati öquv va i.t. muassasalari, jumladan, Kino san'ati akademiyasi (1927 y.da asos solingan) bor, u har yili mamlakat va çet ellarda yaratilgan eng yaxşi filmlarga «Oskar» mukofotini beradi.
Özbekiston—Amerika munosabatlari. ÖzR b-n AQŞ örtasidagi ikki tomonlama siyosiy va iqtisodiy munosabatlar bir neçta hukumatlararo şartnoma va bitim asosida tartibga solib turiladi. Hamjihatlik haqidagi memorandum, Investitsiyalarni rağbatlantiriş va özaro himoya qiliş haqidagi şartnoma, Savdo bitami, Maslahatlaşuvlar ötkaziş töğrisidagi qöşma bayonot, Konsullik munosabatlariga oid qöşma axborot asosiy hujjatlardir.
ÖzR prezidenti I. A. Karimovning 1996 y. iyunida AQŞga qilgan taşrifi ikki mamlakat örtasidagi munosabatlarni yanada rivojlantirişga kömaklaşgan muhim voqea böldi. Taşrif çoğida ikki tomonlama huj-jatlar majmui imzolandi. Buxoro viloyatidagi gaz konlarini özlaştiriş loyihasini mablağ b-n ta'minlaş, surkov materiallari işlab çiqaruvçi qöşma korxona barpo etiş, q.x. korxonalariga lizing xizmati körsatuvçi qöşma korxona taşkil qiliş töğrisidagi bayonnomalar, ÖzR Taşqi iqtisodiy faoliyat (TIF) Milliy banki b-n AQŞ Savdo va taraqkiyot agentligi örtasida Toşkent aviatsiya i.ç. birlaşmasida birgalikda aviatexnika i.ç. loyihasining texnik-iqtisodiy asoslamasini tayyorlaş uçun Amerika tomonidan grant ajratiş töğrisidagi bitim, Özbekiston TIF Milliy banki b-n «Bank of Amerika» örtasida hamkorlik töğrisidagi memorandum, ÖzR Davlat geol. va mineral resurelar qömitasi b-n «Nyumont-Mayning» kompaniyasi örtasida hamjihatlik töğrisidagi memorandum, ÖzR Davlat geol. va mineral resurelar qömitasi b-n «Nyumont-Mayning» va «Mitsui» korporatsiyalari örtasida «Qizilolmasoy» va «Köçbuloq» ruda konlarini birgalikda özlaştiriş töğrisidagi bitim şular jumlasidandir.
1999 y.da Özbekiston b-n AQŞ örtasidagi tovar aylanmasi 282 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. Özbekiston AQŞdan buğdoy, xalq iste'mol mollari, asbob-uskunalar sotib oladi. Eksport asosan paxta tolasidan iborat. AQŞdagi turli firma va kompaniyalarning Özbekiston b-n muvaffaqiyatli hamkorligi, delegatsiyalar almaşu-vi ikki davlat örtasidagi munosabatlarni mustahkamlaşga imkon beradi.
Özbekistonda bir qança Özbekiston-Amerika qöşma loyihalarini amalga oşirişga kirişildi. Ular orasida eng yiriklari «Nyumont-Mayning» kompaniyasi tomonidan Zarafşon ş.da oltin ruda konidan foydalaniş, «Interneşnl Telset, Ink.» kompaniyasi tomonidan Toşkent ş.da kabel televideniyesi tarmogini yaratiş va boşqariş loyihalaridir.
Amerikaning firma va kompaniyalaridan «Barents grupp» kimyo sanoati sohasida, «Kellog» Köqdumaloq koni uçun kompressor st-yasi quriş, «AIG», «Emsi-Ay» turli sohalarda özbekistonlik şeriklari b-n muvaffaqiyatli hamkorlik qilmoqda.
«Zarafşon-Nyumont» Özbekiston-Amerika qöşma korxonasi Qizilqum çölida qisqa muddatda zamonaviy korxona barpo etdi.
MDH mamlakatlaridagi katta loyihalarni röyobga çiqaruvçi Amerika firmalarining tadqiqotlarini mablağ b-n ta'minlovçi AQŞning yirik nohukumat taşkiloti — Savdo va taraqqiyot agentligi oltin qazib çiqaruvçi modulli yangi z-d loyihasining texnik-iqtisodiy asoslamasini mablağ b-n ta'minlaş uçun Navoiy kon-metallurgiya k-tiga grant ajratişga qaror qildi.
Özbekiston — Amerika hamkorligiga xususiy biznes namoyandalari ham salmoqli hissa qöşdi. Jumladan 1997 y.da Amerikaning «Keys interneyşnl» kompaniyasi yordamida Toşkent traktor z-di qayta qurilib, şu firmaning zamonaviy traktorlarini i.ç. yölga qöyildi. «Boing» kompaniyasi esa özaro manfaatli şartlar (lizing) asosida yölovçi taşiydigan samolyotlar yetkazib berdi. «Boing» qulayligi jihatidan ham, uçiş xavfsizligi jihatidan ham Rossiyaning şu toifadagi samolyotlaridan katta farq qiladi.
Dunyodagi eng kuçli kompyuter kompaniyasi IBM esa Özbekiston bank tizimini kompyuterlaş sohasida katta amaliy yordam berdi. Amerikaning IREX, ACCELS, Soros jamğarmasi kabi muassasalari esa AQŞ va Yevropaning ilmiy markazlarida Özbekiston uçun mutaxassislar taiyerlaşga oid dasturlarni amalga oşirmoqda.
Ötiş davrining qiyinçiliklarini bartaraf etişda AQŞ hukumati va xayriya jamğarmalari insonparvarlik yordami berib, Özbekistonga bolalar va davolaş muassasalari uçun doridarmon, tibbiyot asbob-uskunalari, kiyim-keçak, oziq-ovqat mahsulotlari yuborib turibdi. 1997 y. noyab.da AQŞ prezidenti rafiqasi Xillari Klintonning Özbekistonga taşrifi ikki mamlakat örtasidagi samarali aloqalarni rivojlantirişda muhim ahamiyatga ega böldi.
1997 y. 9—11 iyunda Özbekiston-Amerika qöşma komissiyasining tuzilişi AQŞ b-n Özbekiston örtasidagi munosabatlarning yanada mustahkamlanib va rivojlanib borayotganligini körsatdi. Qöşma komissiya mintaqaviy siyosiy muammolarni öz içiga olgan özaro manfaatli masalalar, Özbekistonning siyosiy va iqtisodiy islohotlardagi siljişi, harbiy sohada hamkorlik qiliş hamda Özbekistonda xo-rijiy investitsiyalar uçun şaroitlarni muhokama etadi. 1998 y. 26—27 fev. Vaşington ş.da qöşma komissiyaning birinçi, 1999 y. 24—25 may Toşkent ş.da ikkinçi majlisi bölib ötdi.
Q.: Amerikaliklar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АМЕРИКА ҚЎШМА ШТАТЛАРИ (United States of America), (АҚШ) — Шим. Америкадаги давлат. Шарқдан Атлантика, ғарбдан Тинч океан, жан.- шарқдан Мексика қўлтиғи б-н ўралган. Маъмурий жиҳатдан 50 штат ва Колумбия федерал округига бўлинади. Аляска ва Гавайи штатлари мамлакат асосий ҳудудидан ташқарида жойлашган. Пуэрто-Рико Ҳамдўстлиги, Шим. Мариана о.лари Ҳамдўстлиги, Гуам, Виргиния о.лари, Шарқий Самоа ҳам АҚШга қарашли. Майд. 9373000 км2, аҳолиси 271,6 млн. киши (1999). Пойтахти — Вашингтон ш.
Давлат тузуми. АҚШ — федератив республика. Амалдаги конституцияси 1787 й.да қабул қилинган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи, қуролли кучлар бош қўмондони — президент, унинг ваколатлари жуда катта. Вице-президент б-н бирга бавосита, икки босқичли сайлов йўли б-н (сайловчилар ҳайъати орқали) 4 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни сенат ва вакиллар палатасидан иборат икки палатали конгресс амалга оширади. Сенатда 100 сенатор бор (улар 6 й. муддатга, ҳар штатдан 2 тадан сайланади ва 1/3 қисми ҳар 2 й.да янгилаб турилади). Вакиллар палатасига 435 депутат 2 й.га сайланади. Ижрочи ҳокимият органи — АҚШ ҳукумати президент томонидан сенатнинг розилиги б-н тайинланади; 13 вазирдан иборат бўлади. Ҳукумат конгресс олдида масъул эмас. Ҳар бир штатнинг ўз конституцияси бор. Штатдаги қонун чиқарувчи ҳокимиятни қонун чиқарувчи мажлис, ижрочи ҳокимиятни эса губернатор амалга оширади. АҚШ давлатининг конституциявий тизимига уч сиёсий-ҳуқуқий қоида асос қилиб олинган, бу қоидалар — ҳокимиятнинг бўлиниши, федерализм ва суднинг конституциявий назоратидан иборат. Ҳокимиятнинг бўлиниш қоидаси давлат ҳокимиятининг уч тармоғи — қонун чиқарувчилик, ижроия ва суд ҳокимиятларининг мустақиллигини ва улар ўртасида вазифаларнинг чегаралаб қўйилишини назарда тутади. Федерал даражадаги уч тармоқ — Конгресс, Президент ва Олий суддир.
Табиати. Атлантика океанининг АҚШ қирғоғида кўрфаз ва қўлтиқлар жуда кўп, соҳиллари асосан пасттекисликдан иборат; энг катта я.о.— Флорида. Мамлакат рельефи уч турга бўлинади. Ғарбдаги Кордильера тоғ тизмаси АҚШ ҳудудининг учдан бир қисмини эгаллайди. Тинч океан соҳили баланд тоғлар (Аляска тизмасида АҚШ ва бутун — 6194 м баландликдаги Мак-Кинли чўққиси жойлашган; бундан ташқари Қирғоқбўйи тизмалари ва Каскадли тоғлар, Сьерра-Невада тоғлари бор). Шарқий минтақани Қояли тоғ тизмалари эгаллаган. Мазкур иккала тоғли минтақа оралиғида Колумбия ва Колорадо платолари бор. Катта Ҳавза чўл ясси тоғликларини чуқур даралар бир-биридан ажратиб туради. Шарқда унча баланд бўлмаган Аппалачи тоғлари (бал. 2037 м гача, Митчелл тоғи) бўлиб, уни торгина Атлантика бўйи пасттекислиги океандан ажратиб туради. Кордильера б-н Аппалачи ўртасида Марказий текисликлар, Буюк текисликлар (ёки Прерий платоси) ва Мексикабўйи текисликларини ўз ичига олган ички текисликлар жойлашган. Шим.да сув-муз шаклидаги рельефли Лаврентий тепалигининг бир қисми жойлашган. АҚШ — фойдали қазилма захиралари ва хилма-хиллиги жиҳатидан дунёнинг энг бой мамлакатларидан бири. Кўмир, нефть, газ, мис, қўрғошин, pyx, уран, темир, титан рудалари, симоб, олтин, молибден, вольфрам, фосфорит конлари мавжуд. Тош ва калий тузлари, олтингугурт ва б. минераллар ҳам бор. АКШ ҳудудининг деярли ҳаммаси мўътадил ва субтропик минтакаларда, Аляска — субарктика, Флориданинг жан. қисми тропик минтақаларда жойлашган. Мамлакатнинг шим.-шарқий ва шарқий қисмлари иқдимига илиқ Гольфстрим оқими, Тинч океан соҳили иқлимига совуқ Калифорния оқими анчагина таъсир ўтказади. Ҳудуд юзасининг тузилиш хусусиятларига кўра шим. ва жан. минтақалар ўртасида ҳавонинг фаол алмашинуви муносабати б-н об-ҳаво тез-тез ўзгариб туради. АҚШ ички минтақаларининг иқлими — континентал, Кордильера ички ҳудудларида кескин континентал. Бисмарк ш.да (Шим. Дакота штати) янв. нинг ўртача т-раси —19’, июлда 21°, Чикаго ш.да янв.да —3,7° ва июлда 32, Г. Мексикабўйи пасттекислиги ва Атлантика бўйи пасттекислигининг жан. қисмида субтропик иқлим. Янги Орлеан ш.да янв. нинг ўртача т-раси 12°, июлда 27,4°. Атлантика бўйи соҳилининг шим.-шарқий қисми ва Тинч океан бўйи соҳилининг шим. қисмида — денгиз иқлими. Нью-Йоркда янв. нинг ўртача т-раси —0,8°, июлда 23». Тинч океан соҳилининг жан. да Ўрта денгизга ўхшаш иқлим, Кордильера жан. қисмининг ички р-нларида жуда иссиқ ва қурғоқчил. Ҳавонинг энг паст т-раси (—64° гача) Юкон ясси тоғлиги (Аляска)да, энг юқори т-раси эса (50°) Ажал водийси (Калифорния)да кузатилган.
Ўртача йиллик ёғин Алясканинг жан.-шарқида ва Вашингтон штатининг ғарбида — 3000—4000 мм, мамлакатнинг жан.-шарқида — 1500—2000 мм, ички текисликларда — шарқда 1500 ммдан ғарбда 3000 мм гача. АҚШнинг кўп дарёлари Атлантика океани ҳавзасига қуйилади. Мамлакат ҳудудидан дунёнинг энг йирик дарё тизимларидан бири — Миссури б-н Миссисипи дарёси оқиб ўтади. Аппалачидан оқиб келиб Атлантика океанига қуйиладиган дарёлар (Гудзон, Потомак ва б.) — қисқа, тез ва серсув. Кордильеранинг дарё тармоғи сийракроқ. Бу ердаги Колумбия, Колорадо каби сойлар чуқур даралардан оқиб ўтади. Мамлакат шим.да, Канада чегарасида Буюк кўллар (Юқори кўл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио) бор. Катта Ҳавза тоғида Катта Шўр кўл, Флоридада кўпдан-кўп саёз кўл ва қўлтиқлар, Аляскада музликлардан ҳосил бўлган тектоник кўллар, жумладан, Илиамна кўли бор. Ички сувлардан саноат ва коммунал сув таъминоти, кема қатнови, суғориш ва гидроэнергия манбаи сифатида баракали фойдаланилади. Тупроқ қоплами хилма-хил. Шим.-шарқда серажриқ подзол (кулранг) ва қўнғир ўрмон тупроқ, жан.-шарқда қизғиш ва сарғиш тупроқ, Ички текисликларда қорамтир прерий, қоратупроқ ва тўқ сур, Кордильеранинг тоғ оралиғи платосида қуруқ даштларнинг кулранг ва оч сур тупроқлари. Мамлакат шим.-шарқида аралаш ва қарағай ўрмонлари, жан.да кенг баргли, Тинч океан соҳили ва Кордильера ён бағирларида игна баргли ўрмонлар устун. Марказий текисликларнинг ғарбидаги айрим жойларда ўтсимон прерий ўсимликзорлари, Буюк текисликлар, Кордильера платоси ва водийларида қуруқ даштларнинг ўсимликлари сақланиб қолган. Кордильера ясси тоғлигининг қурғоқчил қисмини ярим чўл ва чўллар эгаллайди. Муҳофазага олинган йирик табиат объектлари орасида Иеллоустон миллий боғи, Йосемит миллий боғи, Секвойя, Гранд-Каньон миллий боғлари, Мамонт ва Карлсбад ғорлари бор.
Аҳолиси. АҚШнинг ҳоз. аҳолиси уч асосий этник таркибий қисмдан: АҚШ америкаликлари, муҳожирлар ва туб жой аҳолисидан иборат. АҚШ аҳолисининг 82,8% ни асли келиб чиқиши европаликлар, 12,6% ни африкаликлар, 3,6% ни осиёликлар, 1% ни ин-дейслар, эскимослар, алеутлар ташкил этади. Аҳолининг 80% шаҳарларда яшайди. АҚШ америкаликлари миллат сифатида асосан 18-а. нинг 2-ярмида Европанинг турли мамлакатларидан келган муҳожирларнинг аралашиб кетиши натижасида таркиб топган. Афроамерикаликлар («қоралар» деб ата-лувчи негрлар) АҚШ америкаликларининг ирқий-этнографик гуруҳи бўлиб, улар 17—19-а.ларда мамлакатга келтирилган африкалик қулларнинг авлодларидир. Афроамерикаликлар кўп асрлар давомида айирмачилик ва камситувга дучор қилинишига қарамай, африкаликларнинг оқ танлилар б-н жисмоний аралашуви содир бўлди. Дурагайлар афроамерикаликлар умумий сонининг анчагина қисмини ташкил этади. АҚШда мексиканлар, итальянлар, немислар, французлар, шведлар, норвеглар, голландлар, японлар, по-ляклар, хитойлар ва б.халқлар ҳам яшайди. АҚШда 5 мингга яқин ўзбек истиқомат қилади. Улар асосан Нью-Йорк, Вашингтон, Нью-Жерси штатларида, Филадельфия ш.да ҳамда мамлакатнинг бошқа штат ва шаҳарларида яшайди. Улар турли касб ҳамда тижорат ишлари б-н шуғулланадилар. Ҳоз. америкалик ўзбекларнинг ота-боболари 1917 й.ги октябрь тўнтаришидан кейин большевиклар тазйиқидан қочиб, аввал Афғонистон ва Хитойга ўтиб кетганлар. 1950-й.ларда эса, Покистон, Саудия Арабистони, Туркия орқали АҚШга бориб қолишган. 2-жаҳон уруши даврида турли йўллар б-н у ерга бориб қолган ўзбеклар ҳам учрайди. АҚШ аҳолисининг зичлиги — 1 км2 га 27,2 киши. Расмий тили — инглиз тили. Диндорлар асосан протестантлар ва католиклардир. Йирик шаҳарлари: Нью-Йорк, Чикаго, Лос-Анжелес, Филадельфия, Хьюстон, Детройт, Сан-Франциско, Вашингтон, Бостон, Даллас, Кливленд, Балтимор (яна қ. Америкаликлар).
Тарихи. Қадим замонларда ҳоз. АҚШ ҳудудида индейс ва эскимослар яшаган. Америка 1492 й.да X. Колумб томонидан кашф этилгандан кейин 16-а.да Испания, Франция, Англия, Голландия, Швеция Шим. Америкадаги бўш ерларни эгаллашга киришди. Англия 18-а. ўрталарида асосий рақибларини суриб чиқариб, қитъанинг шарқий қисмида ўзининг мустамлакачилик ҳукмронлигини ўрнатди. Ерларни эгаллаш ва ўрнашиб олиш б-н айни бир вақтда маҳаллий аҳоли қирғин қилинди ва Африкадан қул негрлар оммавий равишда олиб келинди. 1775—83 йлардаги Шим. Америкада мустақиллик учун уруш давомида 1776 й. 4 июлда федерал давлат — АҚШга асос солинди ва у республика деб эълон қилинди. Ж. Вашингтон АҚШнинг биринчи президента этиб сайланди. Мамлакат шим.да саноат ва фермерлик, жан. да қулдорликка асосланган деҳқончилик ривожланди. Ғарбдаги индейс қабилаларини ҳайдаб юбориш ва янги ерларни ўзлаштириш ҳисобига АҚШ ҳудуди тез кенгая борди. 1803 й.да Франциядан Ғарбий Луизиана «сотиб олинди», 1819 й.да Испания Флориданинг баҳридан ўтди, 1836 й.да Мексикадан Техас тортиб олинди. 19-а. мобайнида ҳоз. Калифорния, Аризона, Нью-Мексико, Невада штатларининг ҳудудлари, Колорадо ва Вайоминг штатларининг бир қисми қўшиб олинди. 19- а. ўрталарида АҚШда «икки партияли тизим» таркиб топди. Энди ҳокимиятни Демократик партия б-н Республикачилар партияси галмагал бошқарадиган бўлди. Шим. буржуазияси б-н жануб плантаторлари ўртасидаги зиддият АҚШда 1861— 65 й.лар фуқаролар урушига олиб келди, унда президент А. Линкольн бошчилигидаги шим. штатлар ғалаба қозонди. Уруш давомида ер улушлари ҳақида (1862), қулдорликни бекор қилиш тўғрисида (1865) қонунлар қабул қилинди. Фуқаролар урушидан сўнг мамлакат иқтисодиёти жадал ривожлана бошлади. 1867 й.да АҚШ чор Россиясидан Аляска ва Алеут о.ларини сотиб олди; 19-а. охирида Филиппин, Гавайи, Пуэрто-Рико ва б.ни, 1903 й.да Панама канали зонасини қўлга киритди. Икки аср бўсағасида АҚШга кўчиб келишнинг янги тўлқини бошланди. Муҳожирларнинг аксарияти жан.-шарқий Европадан эди. Биринчи жаҳон уруши даври (1914— 18) да АҚШ аввалига бетарафлик мавқеида турди, 1917 й.апр.да Антанта томонида туриб ҳаракат қилди. Урушдан кейин АҚШ иқтисодий юксалиш даврига кирди. Аммо тез орада иқтисодий инқироз (1929—33) бошланиб, ишсизлик кучайди (1933 й. 17 млн. ишсиз бор эди), корхоналар синди, и.ч. кескин пасайди. Инқироз шароитида Ф. Рузвельт (1933— 45 й.ларда АҚШ президента) бошчилигидаги Демократик партия маъмурияти ҳокимият тепасига келди. Унинг ташаббуси б-н бир қанча ижтимоий-иқтисодий тадбирлар амалга оширилди, «янги йўл» деб аталган бу йўл АҚШни инқироздан олиб чиқиш мақсадини кўзлар эди. 1941 й.да Япония Американинг Пёрл-Харбор ҳарбий-денгиз базасига ҳужум қилганидан кейин АҚШ 2-жаҳон урушига қўшилди ва Гитлерга қарши коалиция томонига ўтди. Америка қуролли кучлари асосан Тинч океанда Японияга қарши жанговар ҳаракатларда қатнашди. 1943 й.да Италияга қўшин туширди. АҚШ иттифоқчиларнинг халқаро анжуманларида (1943 й. Техрон, 1945 й. Қрим, 1945 й. Потсдам конференцияларида) қатнашди. Ниҳоят, 1944 й. 6 июнда АҚШ б-н Буюк Британия иккинчи фронтни очди. 1945 й.авг.да Г. Трумэн (1945—53 йларда АҚШ президента) буйруғи б-н Япониянинг Хиросима ва Нагасаки шларига атом бомбалари ташланди; ўн минглаб тинч аҳолининг қирилишига сабаб бўлди. 1950-53 й.ларда АҚШ Корея урушида қатнашди, 1956—75 й.ларда Вьетнамда уруш олиб борди. 1945 й.дан АҚШ — БМТ, шунингдек Америка давлатлари ташкилоти, НАТО аъзоси. ЎзР б-н дипломатия муносабатларини 1992 й. 12 фев.да ўрнатган.
Миллий байрами — Мустақиллик куни — 4 июль (1776).
Сиёсий партнялари, касаба уюшмалари. Республикачилар партияси, 1854 й.да тузилган; Демократик партия, 1828 й.да тузилган; Коммунистик партия, 1919 й. тузилган; Америка Меҳнат Федерацияси — и.ч. касаба уюшмалари Конгресси, 1955 й. ташкил этилган. АҚШда салкам 40 мустақил касаба уюшмалари ҳам бор, уларга 4,5 млн. ишчи ва хизматчи аъзо бўлиб кирган.
Хужалиги. АҚШ — дунёда иқтисодий жиҳатдан энг юксак даражада ривожланган мамлакат. Ялпи миллий маҳсулот, саноат ва қ.х. ишлаб чиқариш ҳажми, товар ва капитал экспорт қилиш, и.ч.нинг тупланиш ва марказлашуви, илмий тадқиқотларга сарф-харажат ва ш.к. бўйича 1-ўринда туради. Бутун дунёдаги саноат и.ч.нинг учдан бир қисми АҚШ улушига тўғри келади. Халқаро бошқарув тараққиёти ин-ти ўтказган тадқиқот маълумотларига кўра, 1994—96 й.ларда иқтисодий ривожланиш нуқтаи назаридан етакчи давлатлар ўртасида ҳам АҚШ биринчи ўринда турибди.
Саноати. АҚШ миллий даромадининг 66,3% саноатда ҳосил қилинади. Саноат и.ч.нинг ярмига яқини саноат корпорациялари қўлида. Улар орасида: «Эксон», «Мобил», «Тексако», «Шеврон», «Стандард ойл оф Калифорния», «Стандард ойл оф Индиана», «Галф ойл» нефть, «Женерал моторе», «Форд мотор», «Крайслер» автомобиль, «ИБМ», «Женерал электрик», «ИТТ» электр машинасозлиги, «Ю. С. Стил» пўлат қуйиш, «Дюпон де Немур» кимё ва б. корпорациялар бор. Ҳарбий саноат корпорациялари орасида «Женерал дайнемикс», «Локхид», «Макдоннел Дуглас», «Грумман», «Хьюз эйркрафт» етакчи ўринни эгаллайди. Авиа-ракета-космик, энергомашинасозлик, электрон, шунингдек нефть кимёси, атом ва энергетика саноати ғоят тез сурьатлар б-н тараққий этмоқда. Электр энергиянинг 74% иссиқлик электр станцияларида, 12,1% ГЭСларда, 14,1% АЭСларда ҳосил қилинади. Нефть (Мексика қўлтиғи соҳилидаги Галф, Калифорния, Аляска), табиий газ ва олтингугурт (Галф), кумир (Аппалачи ва Марказий ҳавзалар), темир руда (Юқори кўл атрофи), фосфорит (Флорида), уран, рангли металлар, калий тузлари ва ш.к. қазиб олинади. Қора металлургиянинг асосий марказлари — Чикаго, Питтсбург, Детройт, Кливленд, Буффало, Балтимор, Филадельфия. Алюминий саноати Галф атрофида ҳамда Колумбия ва Теннесси дарёлари ҳавзаларида жойлашган. Саноатнинг етакчи тармоғи — машинасозлик ва металлсозлик. Саноат ва энергетика асбоб-ускуналари, қурилиш ва қ.х. машиналари и.ч. асосан шим.-шарқий штатларда, электротехника ва алоқа воситалари и.ч. шим.-шарқ ва Калифорнияда Йўлга қўйилган. Автомобилсозликнинг бош маркази Детройт ш. Самолётлар, ракета ва космик техника ишлаб чиқарувчи з-длар асосан Лос-Анжелес, Сан-Диего, Бостон, Нью-Йорк, Филадельфия, Балтимор, Буффало, Даллас, Атланта ва б. шаҳарларда жойлашган. Кемасозлик (асосан ҳарбий кемасозлик) АҚШ шим.- шарқий соҳили портларида ривожланган. Атом саноатининг асосий марказлари — Ок-Риж, Падьюка, Портсмут, Эйкен, Ханфорд. Кимё саноати химикатлар, пластмассалар, кимёвий тола, синтетик каучук, локлар, кир ювиш воситалари, бўёқлар, маъданли ўғитлар ва ш.к.ни ишлаб чиқаради. Мазкур тармоқ корхоналари асосан шим.-шарқий штатларда, Мексика қўлтиғи соҳилидаги шаҳарларда жойлашган. Ҳарбий саноат асосан Калифорния, Нью-Йорк, Техас, Коннектикут, Миссури, Массачусетс, Виргиния штатларида. Енгил саноат тармоқларидан энг салмоклиси тўқимачилик (кўпроқ Шим. Каролина, Жан. Каролина ва Жоржия штатларида) ва тикувчилик (Нью-Йорк ва жан. штатлар). Чарм-пойабзал саноати яхши ривожланган. Озиқ-овқат саноати ўз хом ашёси б-н яхши таъминланган. Унинг етакчи тармоқлари — гўшт, сут, ун, ёғ, қанд-шакар, консерва, алкоголли, алкоголсиз ичимликлар, тамаки.
Қишлоқ хўжалиги. АҚШ миллий даромадининг 8% дан кўпроғи қ.х.да ҳосил қилинади. Йирик фермалар етакчи роль ўйнайди. Умуман қ.х. сермаҳсул ва сертовар бўлиб, муайян ҳудудлар айрим маҳсулот турларига ихтисослашган ва марказлашган. Мамлакатда 2 млн. га яқин фермер хўжалиги бор, бир фермер хўжалиги ўрта ҳисобда 190 га ерда деҳқончилик қилади. Меҳнатга яроқди аҳолининг 2,5% қ.х.да банд. АҚШда асосан маккажўхори, соя, пахта, тамаки, шоли, картошка, кунгабоқар, қанд лавлаги, шакарқамиш ва б. экилади. Буғдойзорлар («буғдой минтақаси») Буюк текисликлар ва Колумбия платосида (асосан Канзас ва Шим. Дакота штатлари), маккажўхори («маккажўхори минтақаси») Буюк кўлларнинг жан. ва ғарбида (Айова, Иллинойс штатлари) устунлик қилади, пахтазорлар фақат Миссисипи дарёси водийси ҳамда Техас, Аризона ва Калифорния штатларида учрайди. Қанд лавлаги, шакарқамиш Миссисипи дарёси этакларида ва Гавайи о.ларида, тамаки Шим. Каролина, Виргиния ва Кентукки штатларида етиштирилади. Боғдорчилик ва полизчилик Калифорния, Флоридада, Атлантика океани ва Буюк кўллар соҳилларида кўпроқ. Кенг чўллар ва «маккажўхори минтақаси» штатларида гўштбоп чорвачилик, шим.- шарқда ва Калифорнияда сут чорвачилиги ривожланган. Миннесота ва Висконсин штатларида сутнинг кўп қисми қайта ишланиб, пишлоқ ва сариёғ ишлаб чиқарилади. Қўйчилик асосан қурғоқчил тоғли штатларда ривожланган. Гўштбоп жўжа (бройлер), товуқ, курка етиштиришга катта аҳамият берилади. Тухум кўпроқ жан.-шарқий штатлардаги йирик паррандачилик фаб-рикаларида етиштирилади. АҚШда 102 млн. бош қорамол, 51 млн. бош чўчқа, 10 млн. бош қўй бор. Балиқ овлаш ривожланган. Ҳамма турдаги ёғоч тайёрланади.
Транспорти. Ички юк ташишда т.й., автомобиль транспорти, ички сув транспорти, денгиз транспорти, ҳаво транспорти, газ ва нефть қувурлари муҳим аҳамиятга эга. Асосий денгиз портлари: Нью-Йорк, Филадельфия, Балтимор, Янги Орлеан, Хьюстон, Сан-Франциско, Буюк кўлларда — Чикаго, Дулут. Авиация қатнови асосий узел-лари — Нью-Йорк, Чикаго, Атланта, Лос-Анжелес, Майами, Даллас.
Ташқи савдоси. Дунёнинг турли мамлакатларига бевосита маблағ сарфлаш кўпайиб бормоқда. Экспортда ҳам, импортда ҳам тайёр маҳсулот устун. АҚШдан саноат ва энергетика машина-ускуналари, транспорт воситалари, кимё товарлари, тўқимачилик ва қоғоз маҳсулотлари, кўмир, озиқ-овқат ва ембоп дон, соя, пахта, тамаки ва б. маҳсулотлар чиқарилади; нефть ва нефть маҳсулотлари, руда ва металл, саноат машина-ускуналари, узоқ муддат фойдаланиладиган рўзғор анжомлари, кийим-кечак, пойабзал, ёғоч, қоғоз, балиқ, гўшт, қанд-шакар, кофе ва б. келтирилади. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари — Канада, Япония, Мексика, Ғарбий Европа мамлакатлари. Пул бирлиги — Америка доллари. Тиббий хизмати. Мамлакат касалхона муассасаларининг 70% — хусусий. Шифокорларни тиббиёт мактаблари тайёрлайди. Саратога-Спрингс, Клифтен, Тренчлик, Хот-Спрингсда бальнеология, Атлантикситида денгиз бўйи, Санта-Клаус, Монтерей, Санта Барбарада денгиз курортлари бор. Атлантика ва Тинч океанлари соҳиллари ва оролларида, шунингдек тоғ ва чўл жойларда иқлимий ст-ялар жойлашган. Маорифи ва маданий-маърифий муассасалари. Миллий маориф тизими мустақиллик учун уруш (1775—83)дан кейин қарор топа бошлади. 1852 й.да Массачусетс штати АҚШда биринчи бўлиб мажбурий бошланғич таълим тўғрисида қонун қабул қилди. АҚШдаги кўпчилик штатларда 7—16 ёшдаги болалар учун ўқиш мажбурий. Ўрта мактабнинг турлари кўп: 3 й.лик кичик ўрта мактаб, 6 й.лик бирлашган кичик ва ўрта, 4 й.лик ўрта мактаб. Барча вариантдаги ўрта мактабларда ўқиш муддати — 12 й. Олий таълим тизими ун-тларни, 4 й.лик коллежларни бундан ташқари тўлиқ олий маълумот бермайдиган 2 й.лик кичик коллежларни, ҳунар ва техника ин-тларини ўз ичига олади. Барча олий ўқув юртларида таълим пулли. Энг йирик олий ўқув юртлари: Гарвард, Калифорния (Беркли ш.да), Висконсин, Мичиган, Иллинойс, Корнелл (Итака ш.да), Колумбия, Принстон, Чикаго, Пенсильвания ун-тлари, Калифорния, Стенфорд ва Массачусетс технология ин-тлари. Йирик кутубхоналари: Конгресс кутубхонаси (1800 й. ташкил этилган), Нодир китоблар ва қўлёзмалар кутубхонаси, Миллий архив кутубхонаси, Миллий тиббиёт кутубхонаси, ун-тларнинг кутубхоналари, Лос-Анжелес (1872 й. ташкил этилган), Чикаго (1872 й. ташкил этилган), Бостон (1852 й. ташкил этилган), Нью-Йорк (1895 й. ташкил этилган) халқ кутубхоналари ва б. Машҳур музейлари: АҚШ Миллий музейи, Ҳавода учиш ва космонавтика миллий музейи, Нафис санъат асарлари миллий коллекцияси, Миллий санъат галереяси, Тарих ва техника миллий музейи, Миллий портрет галереяси (ҳаммаси Вашингтонда), Ҳоз. замон санъат музейи, Метрополитен музей, Америка табиатшунослик тарихи музейи (Нью-Йоркда), Бостон нафис санъат музейи ва б.
Илмий муассасалари. АҚШда илмий муассасаларга раҳбарлик қиладиган ягона марказ йўқ. Вашингтондаги АҚШ Миллий ФА (1863 й.да ташкил бўлган) фан ва техника масалалари бўйича федерал ҳукуматнинг маслаҳатчиси ҳисобланади. 1964 й.да алоҳида Миллий техника академияси тузилган; Калифорния ФА (1853), Чикаго ФА (1857) мавжуд. Барча и.т.ларнинг анчагина қисми ун-тларда олиб борилади. 1965 й.да ташкил этилган Миллий таълим академияси маориф ва пед. масалалари б-н шуғулланади. Мамлакатда бирталай ихтисослашган илмий ташкилот ва жамиятлар бор. 10 мингдан ортиқ, асосан, хусусий саноат фирмалари, 700 га яқин федерал ҳукумат муассасаси и.т. ва тадқиқот-конструкторлик ишларини амалга оширади. Конгресснинг ижозати б-н федерал ҳукумат барча и.т. ва конструкторлик ишларининг ярмини пул б-н таъминлайди. 1950 й.да Миллим илмий фонд ташки л этилди. Бу муассаса зиммасига и.т.ларнинг йўналишини белгилаш, уларни мувофиқлаштириш ва пул б-н таъминлаш, илмий кадрлар тайёрлаш вазифаси юклатилган. Фан ва техника масалалари бўйича федерал кенгаш президентнинг махсус ёрдамчиси бошчилигида ҳукумат муассасалари бажарадиган тадқиқот ишларини назорат қилади. Давлат муассасалари орасидаги энг йирик фондлар Мудофаа вазирлигига қарашлидир. Бу вазирлик ихтиёрида 100 дан ортиқ и.т. ва тажриба илмий марказлари бор.
Матбуоти, радиоэшиттириш ва телекўрсатуви. АҚШдаги йирик кундалик газеталар: «Нью-Йорк таймс» («Нью-Йорк вақти», 1851 й.дан), «Нью-Йорк дейли ньюс» («Нью-Йорк кундалик янгиликлари», 1919 й.дан), «Нью-Йорк пост» («Нью-Йорк почтаси», 1801 й.дан), «Вашингтон пост» («Вашингтон почтаси», 1877 й.дан), «Вашингтон таймс» («Вашингтон вақти», 1982 й.дан), «Уоллстрит джорнэл» («Уоллстрит газетаси», 1889 й.дан), «Чикаго трибюн» («Чикаго минбари», 1847 й.дан), «Лос-Анжелес таймс» («Лос-Анжелес вақти», 1881 йдан), журналлар: «Тайм» («Вақт», 1923 й.дан), «Ньюсуик» («Ҳафта янгиликлари», 1933 й.дан), «Юнайтед стейтс ньюс энд уорлд рипорт» («Қўшма штатлар янгиликлари ва жаҳонга назар», 1933 йдан), «Бизнес уик» («Бизнес ҳафта мобайнида», 1929 й.дан), «Нейшн» («Халқ», 1865 йдан), «Демократ» (1961 йдан), «Лайф» («Ҳаёт»). Етакчи ахборот агентликлари: Ассошиэйтед Пресс (АП; 1848 й.да ташкил этилган) ва ЮПИ (1958 й.да ташкил этилган). Биринчи тижорат радиост-яси 1920 й.да ташкил этилган. АҚШда 9 мингдан кўпроқ радио ва ИЗО телест-я мавжуд. Тажриба телекўрсатуви — 1928 й.дан, мунтазам телекўрсатув 1941 й.дан ишлайди.
Адабиёти 17-а.дан ривожлана бошлади. 1775—83 й.лар мустақиллик учун уруш давридаги маърифатпарварлар, хусусан, «Учинчи табака» олий мақсадларининг тарғиботчиси Б. Франклин ва атоқли публицист, «Сомом ақл» (1776) ва «Инсон ҳуқуқлари» (1791— 92) манифестининг муаллифи Т. Пейн фаолияти миллий адабиётни ривожлантиришда муҳим роль ўйнади. Т. Жефферсоннинг «Мустақилликдеклараци-яси» (1776)да илғор маърифатпарварлик ғоялари акс этди. Европа романтизм и таъсирида 19-а.нинг 1-ярмида Америка романтизми юзага келди ва миллий ўзига хослик хусусиятларини ифодалаб берди. Романтизмнинг дастлабки даври 1810— 30-й.ларга тўғри келади. Унинг энг салмоқли вакилларидан В. Ирвинг, У. К. Брайант, Ж. Ф. Купер асарларида Америка халқининг фаровон турмуш ҳақидаги орзу-умидлари акс этган. 19-а. нинг 40—60-й.ларида адабиётда негрларни қулликдан озод қилиш учун бошланган ҳаракат б-н боғлиқ йўналиш юзага келди. Ж. Г. Уитьер, X. У. Лонгфелло, Ж. Р. Лоуэлл, Г. Бичер-Стоу («Том тоганинг кулбаси»), Р. Хильдрет каби шоир ва ёзувчилар асарлари, У. Л. Харрисон, У. Филипс, А. Линкольн, мутафаккир негр Ф. Дугласларнинг публицистикаси қулдорликка қарши қаратилди. Шоир У. Уитмен ижоди ҳам миллий адабиётни ривожлантиришда муҳ-им роль ўйнади. Фуқаролар урушидан кейин АҚШ адабиётида Марк Твен («Том Сойернинг саргузаштлари», «Гекльберри Финнинг саргузаштлари») АҚШ адабиёти тарихида ўчмас из крлдирди. Т. Драйзер («Молиячи», «Америка фожиаси»), Ф. Норрис, Ж. Лондон («Мартин Идеи») 19- а. АҚШ адабиёти анъаналарини давом эттириб, АҚШ адабиёти тарихида янги сахифа очдилар. Ж. Лондоннинг асарларида инсоннинг алоҳида тоифаси, мард, кучли, ҳалол, айни вақтда ўз ҳаётий курашида ёлғиз инсон гавдалантирилган. Т. Драйзернинг романларида ижтимоий ҳодисалар чуқур таҳлил этилган, замон қахрамонларининг тақдири кенг миқёсда тасвирланган, тарихга донишмандларча назар ташланган. 20-а.нинг 20-й.ларида «Йўқотилган авлод» деб аталган адабий гуруҳ (Э. Хемингуэй, У. Фолькнер, Ж. Дос-Пассос, Ф. С. Фицжеральд) ташкил топди. Унинг вакиллари мавжуд тартибқоидаларни танқид қилдилар, ишончсизликни, босқинчилик урушларига қарши ҳаракатни, ёш авлод фожиасини тасвирладилар. 2-жаҳон уруши арафасида Т. Драйзер фашизм моҳиятини фош этди ва унга қарши курашчи образини яратди. Урушдан кейин Ж. Д. Сэлинжер, Ж. Чивер, Ж. Апдайк, У. Стайрон, Ж. Оутс прозасининг бош қаҳрамони — маънавиятсиз жамиятда ўз қобилиятини рўёбга чиқара олмайдиган шахс. Бу ёзувчиларнинг кўпгина асарлари ўрта синф деб аталган тоифадаги одамларга, ёшларга бағишланган. 20-а. Америка шеъриятида хилма-хил ғоявий-бадиий ечимларни кўрамиз. АҚШнинг илмий-саргузашт ва ҳажв адабиёти (А. Азимов, А. Кларк ва б.) ўзига хос мавзуларнинг бойлиги б-н ажралиб туради. Бадиий-ҳужжатли роман жанри айниқса ривож топди. Америка адабиётининг энг яхши намуналари «Том тоғанинг кулбаси» (Г. Бичер-Стоу), «Том Сойернинг саргузаштлари», «Гекльберри Фин саргузаштлари» (М. Твен) , «Кўмир қироли» (Э. Синклер) романлари, Ж. Лондон, О. Генри, Т. Драйзер, О. Карлсон, П. Бак, Р. Коннель, Э. Хемингуэй ҳикоялари, Л. Хьюз шеърлари ва б. асарлар ўзбек тилига таржима қилиб нашр этилган.
Меъморлиги. Европаликлар Шим. Америкага келмасларидан олдин индейсларнинг ўзига хос меъморлиги бўлган. Ирокезлар «узун уйлар» деб аталган турар жойлар яратган бўлсалар, Пуэбло индейслари «пуэбло» қишлоқ уйларини қурганлар. Инглиз, голланд ва француз мустамлакачилари АҚШга Европа анъаналарини келтирдилар. Дастлабки бинолар барокко услубида қурилган. Улар содда бўлиб, нақшлар кам ишлатилган. 18—19-а.ларда АҚШ меъморлигида классицизм услуби ҳукм сурди. Бу услубда давлат ва жамоат бинолари (Вашингтондаги Оқ уй, Нью-Йоркдаги Эски ратуша — шаҳар идораси), ибодатхона ва б. қурилди. Кейинроқ қурамалик ва дабдабалилик кучайди [Вашингтондаги Капитолий (конгресс) биноси]. Фуқаролар урушидан сўнг АҚШ меъморлиги юксалиш йулига ўтди. АҚШнинг бир қанча истеъдодли меъморлари Т. Ричардсон, Ж. О. Рёблинь, У. О. Реблинглар қурилиш техникаси ривожига катта ҳисса қўшдилар (Бруклин кўприги). 20-а. АҚШ меъморлиги, асосан, техника ва иқтисод суръатига боғлиқ ҳолда ривожланди. 20-а.нинг 20—30-й.ларида Американинг бир қанча шаҳарларида (Нью-Йорк, Лос-Анжелес, Чикаго ва б.) ниҳоятда баланд бинолар қурилди. Американинг энг истеъдодли меъморлари Л. Салли-вен ва Ф. Л. Райт янги техника имкониятларини эстетик тушунишга интилдилар: Л. Салливен кўп одам сиғадиган катта бинолар учун пўлат тўсинли конструкцияни ишлаб чиқци, Ф. Л. Райт эса кичик бино лойиҳалари устида ишлади, айни вақтда бир неча баланд ҳамда баъзи маъмурий бинолар лойиҳаси ҳам 30-й.лар ўрталарида чизилди. АҚШга Европадан машҳур меъморлар: В. Гропиус, М. Брейнер, Л. Мис ван дер Роэ, Э. Мендельсон, Р. Нейтра, Э. Са-ариенен ва б. келдилар. Улар ҳоз. замон АҚШ меъморлигига асос солдилар. 2-жаҳон уруши йиллари АҚШда йиғма қурилиш ривожланди. Урушдан сўнг «Пўлат ва алюминий» меъморлиги рағбатлантирилди, меъморий шаклларнинг «универсал услуби» тараққий этди (Л. Мис ван дер Роэ асарлари). 50-й.ларнинг охирида янги классицизмнинг янгича нусхаси пайдо бўлди (Э. Д. Стоун, М. Ямасаки каби меъморлар). 60—80-й.лар иншоотлари ҳажмининг катталиги, геометрик миқёсларининг салмоқлилиги, меъморий йуналишларнинг бетартиблиги б-н ажралиб туради (Нью-Йоркдаги Халқаро савдо марказининг 412 м баландликдаги 110 каватли минораси, 1971—73, меъморлар М. Ямасаки, Э. Рот; Чикагодаги «Сире ва Робак» савдо концернининг 442 м баландликдаги минораси, 1972—75, «СОМ» фирмаси меъморлари; Минне-аполисдаги банк биноси, 1969—73, меъмор Г. Биркертс ва б.; Сан-Францискодаги «Хайат Риженси» меҳмонхонаси, 1973, «Жон Портмен ва б.» фирмаси ҳамда Лос-Анжелесдаги «Бонавантюр», 1978, меъмор Ж. Портмен).
Тасвирий санъати. АҚШнинг ерли халқи — индейсларнинг АҚШга бошқа мамлакатлардан келган халқлар санъатидан фаркланувчи ўзига хос қадимий санъати бор. Индейслар санъати диний характердаги ёғоч ҳайкаллар, нақшли сопол идишлар, гулдор матолар, бизон терисига туширилган нақш ва расмлар, зебзийнатлардан иборат. АҚШ ерлари европаликлар томонидан мустамлакага айлантирилган даврдан 18-а. ўрталаригача маҳаллий тасвирий санъ-атда (европаликлар санъати) барокко услубининг соддалаштирилган шакллари б-н яратилган тақлидий асарлар тарқалган. 18-а. охири ва 19-а. бошларида АҚШда рассомлар — Г. Стюарт, Ж. Траммбал, Т. Салли ижод қилдилар. АҚШ тасвирий санъати ривожида Филадельфияда ташкил топган Бадиий академиянинг (1805) аҳамияти катта бўлди. 18-а. охири ва 19-а. бошларида ривожланган АҚШ тасвирий санъати 19-а. нинг 20—50-й.ларида тушкунлик даврини бошдан кечириб, 19-а. 2-ярмидан яна юксалди. Бирон Уолдо, У. Маунт каби реалист рассомлар ижодида халқ турмушини жонли ва ҳаққоний ифодалашга интилиш сезилади. 19-а.нинг 2-ярмида ижод қилган ва Америка санъатини юксак даражага кутарган рассомлар орасида У. Гомер, Т. Иткинс, Ж. Уистлерлар алоҳида ўрин тутади. Рассомлик санъатининг таркиб топишига Т. Наст, ҳайкалтарошликка эса О. Сент-Годенс ҳисса қўшган. 19-а. охири ва 20-а. бошларида АҚШ тасвирий санъатида импрессионизм, символизм, модернизм (Ч. Хессем, М. Преидергаст) оқимлари пайдо бўлди. 20-а. бошларида ҳайкалтарош Ж. Бернард, рассомлардан Ж. Пенцелл, Ж. Слоан ва Ж. Беллоуз кабилар ижод қилдилар. АҚШ тасвирий санъатида рассом Р. Кент алоҳида ўрин тутади. Р. Кент шим. манзаралари ва китоб сураткашлигининг моҳир устаси сифатида жаҳонга танилган. Портретчи И. Олинский, америка халқи турмушини ҳаққоний тасвирловчи ака-ука Р. ва М. Сойерлар, ҳайкалтарош М. Филде кабилар ҳам машҳур.
Мусиқаси. АҚШ мусиқий маданияти Европа ва Африкадан олинган мусиқий шакллар, жанрлар ва услублар ҳамда Америка қитъасида қадимдан мавжуд бўлган мусиқий анъаналар омухтаси тарзида таркиб топди. Индейсларнинг мусиқа маданияти бир овозли ва пасайиб борувчи оҳангли қўшиқ ҳамда рақслардан иборат бўлган. Американинг дастлабки ярим профессионал мусиқачилари — У. Биллингс, Э. Лоу, Ж. Морган (18-а. охири); улар ижодида дастлабки келгиндиларнинг диний қўшиқлари америкача мусиқага хос янги шаклга кирди. 19-а. нинг 2-ярмидан бошлаб АҚШга Европа мамлакатларидан мусиқачилар, композиторлар келиб, Америка мусиқа маданияти ривожига ҳисса қўшдилар. Улар симфоник оркестрлар, мусиқа ўқув юртлари ва жамиятлари, театрлар ташкил этишди. 1883 й. Нью-Йоркда машҳур «Метрополитен опера» театри очилди. Шотландиялик Эдвард Мак Доуэлл АҚШ профессионал композиторлик мактабига асос солди. Л. Армстронг, Б. Гудмен, Дюк Эллингтон каби мусиқачилар жаз санъатини ривожлантирдилар. Композитор ва пианиночи Жорж Гершвиннинг 1935 й.да саҳналаштирилган «Порги ва Бесс» операси Американинг ҳақиқий миллий операси сифатида мусиқа тарихига кирди. 20-а. 30-й.ларида «Композиторлар уюшмаси» ва «Ишчи мусиқачилар уюшмаси» атрофида тўпланган композиторларнинг ижодий фаолияти авж олди. АҚШ композиторларидан — Л. Бернстайн, С Барбер, Ж. К. Менотти, У. Шумен, дирижёрлардан — Ю. Орманди, Л. Стоковский, пианиночи — В. Клайберн, скрипкачилардан — И. Менухин, Исаак Стерн, машҳур негр қўшиқчилари — Поль Робсон ва Мариан Андерсон, қўшиқчи композитор Пит Сигер, мусиқашунослар — О. Кинкелди, П. Ланг, Н. Сломинский ва б.лар АҚШ мусиқа тарихида салмоқли ўрин тутади. Мамлакатда бир неча машҳур оркестрлар, опера театрлари, йирик мусиқа ўқув юртлари, мактаблари бор. Машҳур скрипкачи Исаак Стерн, қўшиқчи композитор Пит Сигер, Бени Гудмен раҳбарлигидаги оркестр ва б. турли вақтларда Ўзбекистонда гастродда бўлган.
Театри. Шим. Америка ҳудудида театр санъати бўлганлиги ҳақидаги дастлабки маълумот 17-а.га оид. Ўша пайтларда инглиз миссионерлари христианликни тарғиб қилиш учун диний пьесаларни саҳналаштирар эдилар. 18-а.да асосан Англиядан келган театр гуруҳлари спектакллар қўйишарди. 1716 й.да Уильямсбургда (Виргиния штати) биринчи театр биноси қурилди. Англиядан келган Л. Халлем театри шу бинода фаолиятини бошлади. У Шекспирнинг «Венециялик савдогар» пьесасини саҳнага қўйди. АҚШ профессионал театри шу тариқа бошланди. Унинг репертуар асосини инглиз драматургияси ташкил қилган эди. 18-а. охиридан бошлаб Америка драматургларининг (кўпинча У. Данлеп) асарлари қўйиладиган бўлди. 18-а. охири — 19-а. бошларида йирик шаҳарларда театрлар ташкил қилинди: «Парк», «Четем», «Бауэри» (Нью-Йорк), «Честнат Стрит» (Филадельфия), «Тремонт» (Бостон) ва б. 19-а. иккинчи ярмида кўчма гуруҳлар ҳисобига театрлар сони ортди. Бу театрларда маълум бир пьесани қўйиш учун гуруҳ йиғиш, спектаклни фойда бермай қолгунча кўрсатиб, сўнг гуруҳни таркатиб юбориш ва б. пьеса ҳамда гуруҳ излаш, уларда етакчи ўринни эгаллаган «юлдузлар»дан фойдаланиш одат тусига кирган эди. Бу ҳол Нью-Йоркнинг Бродвей кучасида жойлашган театрларда ҳам рўй берди. 30-й.ларда ишчи театрлари майдонга келди. 1927 й.да Ж. Лоусон ва М. Голд «Янги драматурглар театри» ташкил қилиб, «Хобокен Блюз» (М. Голд) ва «Интернационал» (Ж. Лоусон) каби асарларни саҳналаштирди. Шу йилларда «Репер-туарли фуқаро театри» ва 158 федерал театр очилди. Аммо иқтисодий таназзул натижасида илғор театрлар бирин-кетин ёпилиб, яна Бродвей театрлари ҳукмрон бўлиб қолди. 2-жаҳон урушидан кейин «Бродвейдан ташқари» театрлар майдонга келди: «Крикет», «Гринуич-Мьюз», «Ливинг», «Шеридан Сквер плейхаус» ва б. 1957 й.да Нью-Йоркда «Бродвейдан ташқари» театрлар уюшмаси ташкил этилди. 1964 й.да Нью-Йоркда «Линкольн санъат маркази доимий театри» очилди. 70-й.ларда Техас, Калифорния, Флорида, Род-Айленд ва б. штатларда минтақа театрлари ташкил топди. Теннесси, Висконсин, Оклахома, Миннесота штатларида болалар театрлари ишлайди. 50— 80-й.лардаги АҚШнинг етакчи драматурглари — А. Миллер, Т. Уильяме, Э. Олби, Ж. Гелбер, Л. Хенсбери, Ж. Болдун, Д. Рейб ва б; таникли реж.лар — Ж. Папп, Э. Казан, Ж. Бэк, Ж. Чайкин, П. Шуман, Д. Макбет, Э. Шерин, Д. О’Нил, Ж. Уорд; актёрлар — Р. Стайгер, Л. Кобб, Ж. Фонда, Ж. Харрис, М. Степплтон, С. Пуатье, Д. Дин, Д. Жонс ва б. Турли миллатларнинг ишчи ташкилотлари ҳузурида ҳаваскорлик тўгараклари мавжуд. Театр кадрлари унтларнинг махсус ф-тларида, хусусий драма студияларида тайёрланади.
Киноси. АҚШда кино санъати ривожлана бошлаши арафасида, 1893 й.да Т. А. Эдисон «кинетоскоп»ни ихтиро қилди. Мамлакатда уч йилдан кейин кино и.ч. бошланди. 1908 й.дан Голливуд (Лос-Анжелес яқинида) АҚШ кинематографияси маркази бўлиб қолди. Истеъдодли реж. Д. У. Гриффит яратган «Миллатнинг туғилиши» (1915), «Чидаб бўлмаслик» (1916), «Синдирилган новдалар» (1919) каби тарихий фильмлар мустақил санъат сифатида кинога асос солди. Л. Гиш, Р. Бартелмес, М. Пикфорд, К. Марш, Т. Инс, С.де Милль ва б. кино санъати намояндалари кинематография тарихида ўчмас из қол-дирди. 20-й.ларда «Шимолдан келган Нанук» (реж. Р. Флаэрти, 1922), «Жанубий денгизларнинг Моанаси» (реж. Р. Флаэрти, 1926), «Очкўзлик» (реж. Э. Штрогейм, 1924), «Улуғ намойиш» (реж. К. Видор, 1925) каби фильмлар яратилди. Овозсиз кино санъатида Ч. Чаплин, Г. Ллойд, Б. Китон, Р. Арбэкль, Ч. Конклин каби кино қизиқчилари етишиб чиқди. 20-й.ларда кино и.ч. «Метро-Голдвин-Майер», «Колумбия», «Парамаунт», «Уорнер Бразерс» деган асосий кинокомпаниялар ихтиёрида бўлди. «Ризқи-рўзимиз» (реж. К. Видор, 1934), «Мен сургундан қочганман» (реж. Ле Рой, 1932), «Ғазаб» (реж. Ф. Ланг, 1935), «Жин кўча» (1937) 30-й.ларнинг энг яхши фильмларидандир. 2-жаҳон уруши йилларида «Еттинчи хоч» (реж. Ф. Циннеман, 1943), «Шимол юлдузи» (реж. Л. Майлстоун, 1943), «Москвага сафар» (реж. Ж. Уорнер, 1943) каби фильмлар пайдо бўлди. 50-й.ларда Голливуд кўп сери ял и фильмлар чиқара бошлади: «Бен-Гур», «Спартак», «Клеопатра» ва б. «Нью-Йорк мактаби» деб аталган илғор мактаб ки-нематографчилари «Бауэрида» (1956), «Қайт, Африка» (1959), «Ўқрайган кўз», «Соялар», «Алоқдчи» каби фильмларни яратдилар. 60-й.лардаги АҚШ кинофильмларининг энг яхшилари қаторига «Бонни ва Клайд» (А. Пени, 1966), «Фавқулодда ҳодиса» (С. Люмет, 1967), «Жанубнинг диққинафас тунида» (М. Николе, 1967), «Битирувчи» (1968) кабилар киради. 70—80-й. ларда кўнгилочар ва саргузашт фильмлар, «даҳшат» ва «фалокат» фильмлари чиқаришга киришиб кетилди. АҚШ киноактёрлари — Б. Ланкастер, С. Треси, М. Брандо, Г. ва Д. Фондалар, Д. Хофман. АҚШда кино санъати ўқув ва и.т. муассасалари, жумладан, Кино санъати академияси (1927 й.да асос солинган) бор, у ҳар йили мамлакат ва чет элларда яратилган энг яхши фильмларга «Оскар» мукофотини беради.
Ўзбекистон—Америка муносабатлари. ЎзР б-н АҚШ ўртасидаги икки томонлама сиёсий ва иқтисодий муносабатлар бир нечта ҳукуматлараро шартнома ва битим асосида тартибга солиб турилади. Ҳамжиҳатлик ҳақидаги меморандум, Инвестицияларни рағбатлантириш ва ўзаро ҳимоя қилиш ҳақидаги шартнома, Савдо битами, Маслаҳатлашувлар ўтказиш тўғрисидаги қўшма баёнот, Консуллик муносабатларига оид қўшма ахборот асосий ҳужжатлардир.
ЎзР президенти И. А. Каримовнинг 1996 й. июнида АҚШга қилган ташрифи икки мамлакат ўртасидаги муносабатларни янада ривожлантиришга кўмаклашган муҳим воқеа бўлди. Ташриф чоғида икки томонлама ҳуж-жатлар мажмуи имзоланди. Бухоро вилоятидаги газ конларини ўзлаштириш лойиҳасини маблағ б-н таъминлаш, сурков материаллари ишлаб чиқарувчи қўшма корхона барпо этиш, қ.х. корхоналарига лизинг хизмати кўрсатувчи қўшма корхона ташкил қилиш тўғрисидаги баённомалар, ЎзР Ташқи иқтисодий фаолият (ТИФ) Миллий банки б-н АҚШ Савдо ва тарақкиёт агентлиги ўртасида Тошкент авиация и.ч. бирлашмасида биргаликда авиатехника и.ч. лойиҳасининг техник-иқтисодий асосламасини тайёрлаш учун Америка томонидан грант ажратиш тўғрисидаги битим, Ўзбекистон ТИФ Миллий банки б-н «Банк оф Америка» ўртасида ҳамкорлик тўғрисидаги меморандум, ЎзР Давлат геол. ва минерал ресурелар қўмитаси б-н «Ньюмонт-Майнинг» компанияси ўртасида ҳамжиҳатлик тўғрисидаги меморандум, ЎзР Давлат геол. ва минерал ресурелар қўмитаси б-н «Ньюмонт-Майнинг» ва «Мицуи» корпорациялари ўртасида «Қизилолмасой» ва «Кўчбулоқ» руда конларини биргаликда ўзлаштириш тўғрисидаги битим шулар жумласидандир.
1999 й.да Ўзбекистон б-н АҚШ ўртасидаги товар айланмаси 282 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Ўзбекистон АҚШдан буғдой, халқ истеъмол моллари, асбоб-ускуналар сотиб олади. Экспорт асосан пахта толасидан иборат. АҚШдаги турли фирма ва компанияларнинг Ўзбекистон б-н муваффақиятли ҳамкорлиги, делегациялар алмашу-ви икки давлат ўртасидаги муносабатларни мустаҳкамлашга имкон беради.
Ўзбекистонда бир қанча Ўзбекистон-Америка қўшма лойиҳаларини амалга оширишга киришилди. Улар орасида энг йириклари «Ньюмонт-Майнинг» компанияси томонидан Зарафшон ш.да олтин руда конидан фойдаланиш, «Интернэшнл Телсет, Инк.» компанияси томонидан Тошкент ш.да кабель телевидениеси тармогини яратиш ва бошқариш лойиҳаларидир.
Американинг фирма ва компанияларидан «Барентс групп» кимё саноати соҳасида, «Келлог» Кўқдумалоқ кони учун компрессор ст-яси қуриш, «АИГ», «Эмси-Ай» турли соҳаларда ўзбекистонлик шериклари б-н муваффақиятли ҳамкорлик қилмоқда.
«Зарафшон-Ньюмонт» Ўзбекистон-Америка қўшма корхонаси Қизилқум чўлида қисқа муддатда замонавий корхона барпо этди.
МДҲ мамлакатларидаги катта лойиҳаларни рўёбга чиқарувчи Америка фирмаларининг тадқиқотларини маблағ б-н таъминловчи АҚШнинг йирик ноҳукумат ташкилоти — Савдо ва тараққиёт агентлиги олтин қазиб чиқарувчи модулли янги з-д лойиҳасининг техник-иқтисодий асосламасини маблағ б-н таъминлаш учун Навоий кон-металлургия к-тига грант ажратишга қарор қилди.
Ўзбекистон — Америка ҳамкорлигига хусусий бизнес намояндалари ҳам салмоқли ҳисса қўшди. Жумладан 1997 й.да Американинг «Кейс интернейшнл» компанияси ёрдамида Тошкент трактор з-ди қайта қурилиб, шу фирманинг замонавий тракторларини и.ч. йўлга қўйилди. «Боинг» компанияси эса ўзаро манфаатли шартлар (лизинг) асосида йўловчи ташийдиган самолётлар етказиб берди. «Боинг» қулайлиги жиҳатидан ҳам, учиш хавфсизлиги жиҳатидан ҳам Россиянинг шу тоифадаги самолётларидан катта фарқ қилади.
Дунёдаги энг кучли компьютер компанияси IBM эса Ўзбекистон банк тизимини компьютерлаш соҳасида катта амалий ёрдам берди. Американинг IREX, ACCELS, Сорос жамғармаси каби муассасалари эса АҚШ ва Европанинг илмий марказларида Ўзбекистон учун мутахассислар таиерлашга оид дастурларни амалга оширмоқда.
Ўтиш даврининг қийинчиликларини бартараф этишда АҚШ ҳукумати ва хайрия жамғармалари инсонпарварлик ёрдами бериб, Ўзбекистонга болалар ва даволаш муассасалари учун доридармон, тиббиёт асбоб-ускуналари, кийим-кечак, озиқ-овқат маҳсулотлари юбориб турибди. 1997 й. нояб.да АҚШ президенти рафиқаси Хиллари Клинтоннинг Ўзбекистонга ташрифи икки мамлакат ўртасидаги самарали алоқаларни ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди.
1997 й. 9—11 июнда Ўзбекистон-Америка қўшма комиссиясининг тузилиши АҚШ б-н Ўзбекистон ўртасидаги муносабатларнинг янада мустаҳкамланиб ва ривожланиб бораётганлигини кўрсатди. Қўшма комиссия минтақавий сиёсий муаммоларни ўз ичига олган ўзаро манфаатли масалалар, Ўзбекистоннинг сиёсий ва иқтисодий ислоҳотлардаги силжиши, ҳарбий соҳада ҳамкорлик қилиш ҳамда Ўзбекистонда хо-рижий инвестициялар учун шароитларни муҳокама этади. 1998 й. 26—27 фев. Вашингтон ш.да қўшма комиссиянинг биринчи, 1999 й. 24—25 май Тошкент ш.да иккинчи мажлиси бўлиб ўтди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.