Amudaryo tumani

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 451–452-b. — ziyouz.com

Amudaryo tumani - Qoraqalpoğiston Respublikasi tarkibidagi tuman. 1957 y. 18 dek.da taşkil etilgan. A.t. şim.da Nukus tumani, şarqda Xorazm viloyatining Gurlan tumani, jan. hamda ğarbda Turkmanistonning Gubadoğ tumani b-n çegaradoş. Mayd. 1,02 ming km2. Aholisi 126,1 ming kişidan ziyod (1999). A.t.da 1 şahar (Manğit), 1 şaharça (Jumurtov), 10 ovul fuqarolari yiğini (Bobur, Dörmon, Quyuqqöpir, Nazarxon, Xitoy, Çoyköl, Örta-qal'a, Qangli, Qiliçboy, Qipçoq) bor. Markazi — Manğit ş.

Tabiati. At. relyefi, asosan, tekislikdan iborat. Amudaryoning çap sohili böylab Jumurtov tizmasi joylaşgan. Iqlimi keskin kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi — 16, — 2G, iyulniki 27 — 32°. Yiliga örtaça 100 — 110 mm yoğin tuşadi. A.t.da Qipçoqarna, Manğitarna, Qiliçniyozboyarna kanallari, Qorakölyop, Boğyop, Seityop, Oqoltin, Alieliyop, Eşonyop, Şöryop, Halimbegyop, Uşinyop, Qumyop, Çatli-yop, Qizilyop, Kulotyop, Çurçiyop, Qirqarqanyop, Xorazmyop, Quyi Tuvligayop, Jumuryop, Oltinyop, Toşyop, Alimboyyop, Qoraqalpoqyop, Bözsuv ariklari bor. Bu kanal va ariqlar barça xöjalik yerlarini suv b-n ta'minlaydi. Yerlarni şörlaniş va botqoqlanişdan saqlaş maqsadida kollektorlar qurilgan. Tuman hududidagi Şaharsafo, Orqaköl, Qoraçötal, Çoyköl, Tuzloq, Tojiqalköl, Baytuköl, Uzunköl, Sariçnugulköl, Oqseytbobo va Otajon köllarida baliq, ördak va b. quşlar köp. Köllardagi qamiş va yakandan quriliş materiali sifatida foydalaniladi. Tuman hududi, asosan, soz va qumloq tuproqli bölib, tol, terak, tut, gujum, qarağan, turanğil, oqboş, yantoq, ajriq, peçak, şöra, kdmiş, çirmovuq, semizöt, yakan, otquloq va b. ösadi. Qobon, şakal, buri, kemiruvçilardan siçqon, kalamuş, quşlardan qirğovul, ördak, ğoz, qarğa, zoğça, çumçuq, kökqöton, kaptar, qumri, kökkarğa, sariq çumçuq, törğay va b. yaşaydi.

Aholisi, asosan, özbeklar; qoraqalpoq, qozoq, turkman, qirğiz, rus, tatar, koreys, tojik va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 132 kişi töğri keladi. Şaharliklar 30,6 ming kişi, qişloq aholisi 95,5 ming kişi.

Xöjaligi köp tarmoqli. Sanoat korxonalaridan Manğit paxta tozalaş, ğişt z-dlari, maişiy xizmat k-ti, Manğit ip-yigiruv va tikuvçilik k-tlari, Qoraqalpoğistonda eng yirik xöjaliklararo quriliş boşqarmasi va 3 tuzatiş-quriliş taşkilotlari va yirik quriliş taşkilotlari bor. A.t. Taxiatoş GRES va Manğit GES energiyasidan foydalanadi. Tumanda 323 kiçik korxona va 27 hissadorlik jamiyati mavjud.

Q.x.ning asosiy tarmoqlari paxtaçilik, pillaçilik, boğdorçilik, sabzavotçilik, çorvaçilikdir. Q.x.da suğoriladigan yerlar 39,1 ming ga, ekinzorlar 36 ming ga, şu jumladan 21 ming ga yerga paxta, 1,5 ming ga yerga sabzavot, 2,8 ming ga yerga beda, 1,5 ming ga yerga şoli, 2,4 ming ga yerga makkajöxori ekiladi. A.t.da 18 jamoa xöjaligi, dehqon-fermer va şirkatlar uyuşmasi, 296 dehqon-fermer xöjaligi va b. xöjaliklar bor (1997). Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 46,2 ming qoramol, 4,7 ming qöy va eçki, 77 ming parranda bor (1997). 1996/97 öquv yilida 83 umumiy ta'lim maktabida 33,6 ming öquvçi, 1 litseyda qariyb 400 öquvçi ta'lim oldi. 52 ommaviy va bolalar kutubxonasi, 21 klub, 36 kinoqurilma, 3 madaniyat uyi, 710 örinli 6 kasalxona va dispanser, 6 ambulatoriya, 55 feldşerlik punkti bölib, ularda 327 vraç, 1077 örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi. «Amudaryo haqiqati» tuman gaz. 1934 y.dan çiqadi (adadi 3000).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АМУДАРЁ ТУМАНИ - Қорақалпоғистон Республикаси таркибидаги туман. 1957 й. 18 дек.да ташкил этилган. А.т. шим.да Нукус тумани, шарқда Хоразм вилоятининг Гурлан тумани, жан. ҳамда ғарбда Туркманистоннинг Губадоғ тумани б-н чегарадош. Майд. 1,02 минг км2. Аҳолиси 126,1 минг кишидан зиёд (1999). А.т.да 1 шаҳар (Манғит), 1 шаҳарча (Жумуртов), 10 овул фуқаролари йиғини (Бобур, Дўрмон, Қуюққўпир, Назархон, Хитой, Чойкўл, Ўрта-қалъа, Қангли, Қиличбой, Қипчоқ) бор. Маркази — Манғит ш.

Табиати. Ат. рельефи, асосан, текисликдан иборат. Амударёнинг чап соҳили бўйлаб Жумуртов тизмаси жойлашган. Иқлими кескин континентал. Янв. нинг ўртача т-раси — 16, — 2Г, июлники 27 — 32°. Йилига ўртача 100 — 110 мм ёғин тушади. А.т.да Қипчоқарна, Манғитарна, Қиличниёзбойарна каналлари, Қоракўлёп, Боғёп, Сеитёп, Оқолтин, Алиэлиёп, Эшонёп, Шўрёп, Ҳалимбегёп, Ушинёп, Қумёп, Чатли-ёп, Қизилёп, Кулотёп, Чурчиёп, Қирқарқанёп, Хоразмёп, Қуйи Тувлигаёп, Жумурёп, Олтинёп, Тошёп, Алимбойёп, Қорақалпоқёп, Бўзсув ариклари бор. Бу канал ва ариқлар барча хўжалик ерларини сув б-н таъминлайди. Ерларни шўрланиш ва ботқоқланишдан сақлаш мақсадида коллекторлар қурилган. Туман ҳудудидаги Шаҳарсафо, Орқакўл, Қорачўтал, Чойкўл, Тузлоқ, Тожиқалкўл, Байтукўл, Узункўл, Саричнугулкўл, Оқсейтбобо ва Отажон кўлларида балиқ, ўрдак ва б. қушлар кўп. Кўллардаги қамиш ва якандан қурилиш материали сифатида фойдаланилади. Туман ҳудуди, асосан, соз ва қумлоқ тупроқли бўлиб, тол, терак, тут, гужум, қараған, туранғил, оқбош, янтоқ, ажриқ, печак, шўра, кдмиш, чирмовуқ, семизўт, якан, отқулоқ ва б. ўсади. Қобон, шакал, бури, кемирувчилардан сичқон, каламуш, қушлардан қирғовул, ўрдак, ғоз, қарға, зоғча, чумчуқ, кўкқўтон, каптар, қумри, кўккарға, сариқ чумчуқ, тўрғай ва б. яшайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; қорақалпоқ, қозоқ, туркман, қирғиз, рус, татар, корейс, тожик ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га ўртача 132 киши тўғри келади. Шаҳарликлар 30,6 минг киши, қишлоқ аҳолиси 95,5 минг киши.

Хўжалиги кўп тармоқли. Саноат корхоналаридан Манғит пахта тозалаш, ғишт з-длари, маиший хизмат к-ти, Манғит ип-йигирув ва тикувчилик к-тлари, Қорақалпоғистонда энг йирик хўжаликлараро қурилиш бошқармаси ва 3 тузатиш-қурилиш ташкилотлари ва йирик қурилиш ташкилотлари бор. А.т. Тахиатош ГРЭС ва Манғит ГЭС энергиясидан фойдаланади. Туманда 323 кичик корхона ва 27 ҳиссадорлик жамияти мавжуд.

Қ.х.нинг асосий тармоқлари пахтачилик, пиллачилик, боғдорчилик, сабзавотчилик, чорвачиликдир. Қ.х.да суғориладиган ерлар 39,1 минг га, экинзорлар 36 минг га, шу жумладан 21 минг га ерга пахта, 1,5 минг га ерга сабзавот, 2,8 минг га ерга беда, 1,5 минг га ерга шоли, 2,4 минг га ерга маккажўхори экилади. А.т.да 18 жамоа хўжалиги, деҳқон-фермер ва ширкатлар уюшмаси, 296 деҳқон-фермер хўжалиги ва б. хўжаликлар бор (1997). Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 46,2 минг қорамол, 4,7 минг қўй ва эчки, 77 минг парранда бор (1997). 1996/97 ўқув йилида 83 умумий таълим мактабида 33,6 минг ўқувчи, 1 лицейда қарийб 400 ўқувчи таълим олди. 52 оммавий ва болалар кутубхонаси, 21 клуб, 36 киноқурилма, 3 маданият уйи, 710 ўринли 6 касалхона ва диспансер, 6 амбулатория, 55 фельдшерлик пункти бўлиб, уларда 327 врач, 1077 ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди. «Амударё ҳақиқати» туман газ. 1934 й.дан чиқади (адади 3000).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.