Anatomiya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 469–470-b. — ziyouz.com

Anatomiya (yun. anatome — kesaman, yoraman) — ayrim a'zolar, sistemalar va butun organizmning şakli va tuzilişini örganadigan fan; morfologiyaning bir qismi (q. Hayvonlar morfologiyasi, Ösimliklar morfologiyasi). A. hayvonlar A.si (zootomiya) va ösimliklar anatomiyasi (fitotomiya) ga bölinadi. Hayvonlar A.sidan odam A.si (antropotomiya) ajratiladi. Odam va hayvonlar organizmi evolyutsiyasining asosiy bosqiçlarini örganadigan qiyosiy (soliştirma) A. ham bor. «A» termini köproq odam A.sini ifodalaş uçun işlatiladi. Odam A.siga inson organizmi faoliyati haqidagi fan — fiziologiya b-n bir butun holda qaraladi. A. har bir a'zoning kişi jinsi va yoşiga qarab özgariş xususiyatlarini, atrof muhit hamda mehnat faoliyatining a'zolar tuzilişi, vazifasiga ta'sirini ham örganadi. Dastlab har bir a'zo alohida-alo-hida örganilgan bölsa, keyinçalik a'zolarning özaro munosabatlarini, ularning bir sistemaga birlaşiş qonuniyatlarini, organizm bir butun bölib, uni taşqi muhit b-n çambarças boğliqligini, a'zolarning şakli b-n funksiyasi örtasidagi özaro boğliqlikni hisobga olgan holda örganila boşlandi.

A.ga oid dastlabki ma'lumotlar eng qad. xitoy va hind asarlarida, şuningdek Gippokrat, Aristotel (Arastu) asarlari va ayniqsa Aleksandriya maktabi vakillarining asarlarida uçraydi. Keyinçalik Abu Ali Ibn Sinoning 5 jildli «Tib qonunlari» asarida tibbiyotning barça sohalariga, xususan A.ga oid mukammal ma'lumot berildi. Italyan rassomi Leonardo da Vinçi murdani yorib tekşirib normal A.ning bir qadar mufassal tavsifini bergan. Hoz. zamon A.si Uyğoniş davridan, ya'ni yevropalik anatom-olim A. Vezaliy murdalarni yorib tekşirib, odam tanasi tuzilişining töliq, sistematik va aniq tavsifini bergan vaqtdan boşlanadi. A. umuman normal a'zo va töqimalarning şakli va tuzilişini örgangani uçun normal A. deb ataladi. Normal A., organizmning funksional sistemalariga muvofiq ravişda suyaklar haqidagi ta'limot — osteologiya, böğimlar haqidagi ta'limot — artrologiya, muskullar haqidagi ta'limot — miologiya, içki a'zolar haqidagi ta'limot —splanxnologiya, qon aylaniş va limfa sistemasi haqidagi ta'limot — angiologiya, markaziy va pereferik nerv sistemasi haqidagi ta'limot — nevrologiya, sezgi a'zolari haqidagi ta'limot — esteziologiya va içki sekretsiya bezlari haqidagi ta'limot — endokrinologiyatg bölinadi. A.dan quyidagi fanlar ajralib çiqqan: gistologiya (a'zo va töqimalarning mikroskopik tuzilişini örganadi); patologik A. (kasallik oqibatida özgargan a'zo va töqimalarning şakli va tuzilişini örganadi), topografik yoki amaliy A. (xirurgik A. ham deyiladi, odam tanasida a'zo va töqimalarning joylanişini örganadi). Bundan taşqari, vazifasi tasviriy san'at (rassomçilik, haykaltaroşlik) uçun odam gavdasining taşqi körinişini tasvirlab berişdan iborat bölgan plastik A., a'zolarning şakllari va tuzilişini ularning faoliyati b-n boğliq holda örganadigan funksional yoki nazariy A., yoş A.si va boşqa A.lar ham bor.

Miyaning faoliyati b-n boğliq holda uning noziq tuzilişi, qon va limfa tomirlarining nerv b-n ta'minlanişi, bir qismi işdan çik,-qan qon aylaniş sistemasining tiklaniş (kompensatsiya) qobiliyati va b. masalalar ham A.ning tadqiqot mavzuidir.

A.ning asosiy va eng qad. örganiş usulidan foydalanilgan, bora-bora kesib preparatlar tayyorlaş, arralaş, qon tomirlarga turli suyukliklar yuboriş, rentgen nuri va mikroskopii qöllaş usullari joriy etildi: tirik odamda esa paypaslab köriş, perkussiya (barmoq yoki bolğaça b-n urib örganiş) yoki auskultatsiya (eşitib köriş) usullari qöllanila boşlandi. Bundan taşqari, A. (proyeksion A.) hayvonlar va soğlom odamlarda (taşqi belgilarga qarab) çuqurroq yotgan a'zolarning joylanişini tajriba yöli b-n aniqlaydi.

Özbekistonda A. fanining haqiqiy rivoji 1940—50 y.larga töğri keladi. Özbek olimlaridan H. 3. Zohidov markaziy nerv sistemasining ayrim sohalarini, odamning yoşiga xos tuzilişini, R. E. Xudoyberdiyev nerv sistemasining qon b-n ta'minlanişini, qon tomirlar A.sini, M. N. Xolqöziyev vegetativ nerv sistemasi A. sini, N. K. Ahmedov periferik nerv sistemasiga rentgen nurlarining ta'sirini örgandilar. Olimlardan S. Ş. Şahrbiddinov, A. T. Okdlov, F. N. Bahodirov, N. A. Ibodov, I. K. Qosimxöjayevlar ham A. rivojlanişiga munosib hissa qöşdilar. Hozir A.ning dolzarb masalalari — jigar, tomirlarning normal va regeneratsiya şaroitidagi özgarişlari hamda nervlarning tiklanişi va periferik qon aylanişi ustida ilmiy izlanişlar olib borilmoqda.

Ad:. Ahmedov N. K., Şomirzayev N. X., Normal va topografik anatomiya, T., 1991; Ahmedov N. K., Atlas. Odam anatomiyasi, 1— 2-1., T., 1996—97.

Nosir Ahmedov.

Q.: Hayvonlar morfologiyasi, Ösimliklar morfologiyasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АНАТОМИЯ (юн. anatome — кесаман, ёраман) — айрим аъзолар, системалар ва бутун организмнинг шакли ва тузилишини ўрганадиган фан; морфологиянинг бир қисми (қ. Ҳайвонлар морфологияси, Ўсимликлар морфологияси). А. ҳайвонлар А.си (зоотомия) ва ўсимликлар анатомияси (фитотомия) га бўлинади. Ҳайвонлар А.сидан одам А.си (антропотомия) ажратилади. Одам ва ҳайвонлар организми эволюциясининг асосий босқичларини ўрганадиган қиёсий (солиштирма) А. ҳам бор. «А» термини кўпроқ одам А.сини ифодалаш учун ишлатилади. Одам А.сига инсон организми фаолияти ҳақидаги фан — физиология б-н бир бутун ҳолда қаралади. А. ҳар бир аъзонинг киши жинси ва ёшига қараб ўзгариш хусусиятларини, атроф муҳит ҳамда меҳнат фаолиятининг аъзолар тузилиши, вазифасига таъсирини ҳам ўрганади. Дастлаб ҳар бир аъзо алоҳида-ало-ҳида ўрганилган бўлса, кейинчалик аъзоларнинг ўзаро муносабатларини, уларнинг бир системага бирлашиш қонуниятларини, организм бир бутун бўлиб, уни ташқи муҳит б-н чамбарчас боғлиқлигини, аъзоларнинг шакли б-н функцияси ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ҳисобга олган ҳолда ўрганила бошланди.

А.га оид дастлабки маълумотлар энг қад. хитой ва ҳинд асарларида, шунингдек Гиппократ, Аристотель (Арасту) асарлари ва айниқса Александрия мактаби вакилларининг асарларида учрайди. Кейинчалик Абу Али Ибн Синонинг 5 жилдли «Тиб қонунлари» асарида тиббиётнинг барча соҳаларига, хусусан А.га оид мукаммал маълумот берилди. Итальян рассоми Леонардо да Винчи мурдани ёриб текшириб нормал А.нинг бир қадар муфассал тавсифини берган. Ҳоз. замон А.си Уйғониш давридан, яъни европалик анатом-олим А. Везалий мурдаларни ёриб текшириб, одам танаси тузилишининг тўлиқ, систематик ва аниқ тавсифини берган вақтдан бошланади. А. умуман нормал аъзо ва тўқималарнинг шакли ва тузилишини ўргангани учун нормал А. деб аталади. Нормал А., организмнинг функционал системаларига мувофиқ равишда суяклар ҳақидаги таълимот — остеология, бўғимлар ҳақидаги таълимот — артрология, мускуллар ҳақидаги таълимот — миология, ички аъзолар ҳақидаги таълимот —спланхнология, қон айланиш ва лимфа системаси ҳақидаги таълимот — ангиология, марказий ва переферик нерв системаси ҳақидаги таълимот — неврология, сезги аъзолари ҳақидаги таълимот — эстезиология ва ички секреция безлари ҳақидаги таълимот — эндокринологиятг бўлинади. А.дан қуйидаги фанлар ажралиб чиққан: гистология (аъзо ва тўқималарнинг микроскопик тузилишини ўрганади); патологик А. (касаллик оқибатида ўзгарган аъзо ва тўқималарнинг шакли ва тузилишини ўрганади), топографик ёки амалий А. (хирургик А. ҳам дейилади, одам танасида аъзо ва тўқималарнинг жойланишини ўрганади). Бундан ташқари, вазифаси тасвирий санъат (рассомчилик, ҳайкалтарошлик) учун одам гавдасининг ташқи кўринишини тасвирлаб беришдан иборат бўлган пластик А., аъзоларнинг шакллари ва тузилишини уларнинг фаолияти б-н боғлиқ ҳолда ўрганадиган функционал ёки назарий А., ёш А.си ва бошқа А.лар ҳам бор.

Миянинг фаолияти б-н боғлиқ ҳолда унинг нозиқ тузилиши, қон ва лимфа томирларининг нерв б-н таъминланиши, бир қисми ишдан чик,-қан қон айланиш системасининг тикланиш (компенсация) қобилияти ва б. масалалар ҳам А.нинг тадқиқот мавзуидир.

А.нинг асосий ва энг қад. ўрганиш усулидан фойдаланилган, бора-бора кесиб препаратлар тайёрлаш, арралаш, қон томирларга турли суюкликлар юбориш, рентген нури ва микроскопии қўллаш усуллари жорий этилди: тирик одамда эса пайпаслаб кўриш, перкуссия (бармоқ ёки болғача б-н уриб ўрганиш) ёки аускультация (эшитиб кўриш) усуллари қўлланила бошланди. Бундан ташқари, А. (проекцион А.) ҳайвонлар ва соғлом одамларда (ташқи белгиларга қараб) чуқурроқ ётган аъзоларнинг жойланишини тажриба йўли б-н аниқлайди.

Ўзбекистонда А. фанининг ҳақиқий ривожи 1940—50 й.ларга тўғри келади. Ўзбек олимларидан Ҳ. 3. Зоҳидов марказий нерв системасининг айрим соҳаларини, одамнинг ёшига хос тузилишини, Р. Э. Худойбердиев нерв системасининг қон б-н таъминланишини, қон томирлар А.сини, М. Н. Холқўзиев вегетатив нерв системаси А. сини, Н. К. Аҳмедов периферик нерв системасига рентген нурларининг таъсирини ўргандилар. Олимлардан С. Ш. Шаҳрбиддинов, А. Т. Окдлов, Ф. Н. Баҳодиров, Н. А. Ибодов, И. К. Қосимхўжаевлар ҳам А. ривожланишига муносиб ҳисса қўшдилар. Ҳозир А.нинг долзарб масалалари — жигар, томирларнинг нормал ва регенерация шароитидаги ўзгаришлари ҳамда нервларнинг тикланиши ва периферик қон айланиши устида илмий изланишлар олиб борилмоқда.

Ад:. Аҳмедов Н. К., Шомирзаев Н. X., Нормал ва топографик анатомия, Т., 1991; Аҳмедов Н. К., Атлас. Одам анатомияси, 1— 2-1., Т., 1996—97.

Носир Аҳмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.