Ösimliklar morfologiyasi
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183–185-b. — ziyouz.com
Ösimliklar morfologiyasi ÖSIMLIKLAR MORFOLOGIYASI, fitomorfologiya — botanikaning bölimi; ösimliklarning tuzilişi va forma hosil bölişi jarayonlaridagi qonuniyatlarni örganadigan fan. Ö.m.ning tarixiy taraqqiyoti davomida undan ösimliklar anatomiyasi, ösimliklar embriologiyasi, sitologiya mustaqil fan sifatida ajralib çiqdi. Tabiatdagi ösimliklarning morfologik jihatdan turlitumanligini aniqlaş; tuzilişi, organlar va organlar sistemasining özaro joylaşuvi qonuniyatlarini örganiş; ösimliklarning umumiy tuzulişi va ayrim organlarining individual rivojlanişida (ontomorfogenez) özgarişini tadqiq etiş; ösimlik dunyosining evolyutsion rivojlanişida organlarning paydo bölişini izohlaş (filomorfogenez); forma hosil bölişida turli xil taşqi va içki omillar ta'sirini örganiş Ö.m.ning asosiy muammolaridan hisoblanadi. Morfologik tadqiqotlarning asosiy metodlari — tasvirlaş, çoğiştirma va eksperimental metodlardir. Birinçisi ösimlik organlari va organlar sistemasini tasvirlaydi (organografiya), ikkinçi metodda tasvirlangan material tavsiflanadi va h.k. Eksperimental metodda nazorat etiladigan taşqi muhit kompleksi sun'iy hosil qilinadi hamda bu şaroitda ösimliklarning morfologik reaksiyasi va boşqalar örganiladi. Ö.m. botanikaning boşqa bölimlari: ösimliklar paleobotanikasi, ösimliklar sistematikasi va filogeniyasi, ösimliklar fiziologiyasi, ösimliklar ekologiyasi, ösimliklar geografiyasi va geobotanika, genetika va ösimlikşunoslik bilan çambarças boğliq.
Ö.m. juda qadimdan örganila boşlangan. 17-asrda Ö.m.ni nazariy umumlaştiriş sohasida dastlabki işlar qilingan (italiyalik olimlar A.Sezalpin, M.Malpigi, nemis olimi I.Yung). Lekin Ö.m. soha sifatida 18-asr oxirlarida şakllandi. Bu vaqtda «Ösimliklar metamorfozi haqida tajriba» («Opnt o metamorfoze rasteniy», 1790) kitobi naşr qilinib, bunda I.V.Gyote «morfologiya» terminini fanga joriy etişni taklif etdi.
19-asrning birinçi yarmida Ö.m. ança rivojlandi. O.P.Dekandol (1827) Gyotedan mustasno organlar va ular metamorfozi töğrisida xulosaga keldi. Oçiq uruğlilar uruğkurtagi ustidagi dastlabki tadqiqotlar angliyalik botanik R.Brounga tegişlidir; u ignabarglilarda arxegoniy va spermiyni anikdadi. Ö.m. fanining çoğiştirma metodi rivojlanişida nemis botanigi A.Braunning xizmati katta. 19-asrning 2-yarmi va 20-asr boşlarida Ö.m.ning rivojlanişiga Ç.Darvinning evolyutsion nazariyasi katta ta'sir körsatdi (q. Darvinizm). Ö.m. evolyutsiyasidagi boşqa yönalişlar rivoji, asosan, qazilma ösimliklarnn örganişga asoslandi. Mas, angliyalik botanik F.Bouer, nemis olimi G.Potonye va fransuz O.Linyelar tomonidan quruqlikdagi yuksak ösimliklar asosiy organlari örganildi. Gulning kelib çiqişi nazariyasi Ö.m. evolyutsiyasini tuşuntirişda muhim ahamiyatga ega. Angliyalik botaniklar N.Arber va J.Parkin va avstriyalik botanik R.Vettşteyn, rus botanigi X.Ya.Gobi mevalarning birinçi evolyutsion tasnifini işlab çiqişdi. Ontogenetik Ö.m. filogenetik va eksperimental Ö.m. bilan mustahkam aloqada rivojlandi. Nemis botanigi A.Eyxler bargning rivojlaniş tarixi (1869) va gul tuzilişi qonuniyatini (1878—82), rus botanigi V.A. Deynega esa bir pallali va ikki pallali ösimliklar bargi otnogenezini tadqiq etdilar.
Ö.m.ning eksperemental metodi (termin K.A.Timiryazev tomonidan taklif etilgan, 1890)ning rivojlanişiga A.N.Beketov katta hissa qöşdi; u ösimlik organlarining fiziologik funksiyalari va taşqi muhit ta'sirini forma hosil bölişida muhim omil deb hisobladi. Rus botanigi N.F.Levakovskiy quruqlikda yaşovçi ösimlik novdalarining suv muhitidagi holatini eksperemental örgandi (1863), nemis fiziologi G.Fyoxting ösimlik formasiga turli tabiiy şaroit ta'sirini eksperemental kuzatdi (1878—82) hamda ösimliklarda qutblik hodisasini oçdi. Nemis botaniklari G.Klebs (1903) va K. Gyobel (1908) organlarning ösiş formasi aniq omillar (yoruğlik, namlik, oziq) ga boğliq ekanligini tajribada aniklaşdi va sun'iy metamorfoz hosil qilişdi. Ekologik Ö.m. ösimliklar geografiyasi va ekologiyasi bilan bir vaqtda paydo böldi. Daniyalik E.Varming va K.Raunkiyer, nemis botanigi A.Şimper mazkur yönalişga asos solişdi. Çoğiştirmamorfologik yönaliş V.Trollya (GFR) va uning şogirdlari işlari bilan boşlandi. Yopiq uruğlilarning morfologik evolyutsiyasini rus botanigi A.L.Taxtajyan tavsiflab berdi. Ontogenetik va eksperimental yönaliş ösimliklar fiziologiyasi bilan birga jadal rivojlandi (morfogenez). Morfogenez töğrisida amerikalik olim E.Sinnot işlarida batafsil ma'lumot beradi. Yuksak ösimliklarda organo va gistogenezning asosiy manbai hisoblangan novda va ildiz ösiş konusini örganiş böyiça bajarilgan işlar ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Mazkur sohadagi nazariy umumlaşmalar şved olimi O.Şyupp (1938), amerikalik — A.Foster va uning xodimlari (1936— 54), K.Esau (196065), nemis G.Guttenberg (1960—61), angliyalik — F.Klous (1961) ga tegişli.
Özbekistonda anatomik metod keng qöllanişi asosida morfogenez sohasida muhim işlar olib boriddi; qiyin ekologik şaroitda yaşovçi obyektlarda organogenez etaplar va ularning taşqi muhitga boğliqligi töğrisidagi ta'limot şular jumlasidandir. Çoğiştirma ekologik Ö.m. sohasidagi ma'lumotlar faqat forma hosil böliş qonuniyatini tuşuntiriş bilan birga ulardan amaliyotda foydalanişga imkon berdi. Ontomorfogenez, ekologik va eksperimental Ö.m. sohasidagi tadqiqotlar örmonçilik va ötloqçilikning biologik asoslarini yaratişda hamda manzarali ösimliklar yetiştiriş usullarini işlab çiqişda ahamiyatga ega. Botanika boğlaridagi introduksiyalaş işlarida ontogenetik va ekologik Ö.m. ma'lumotlariga asoslaniladi va ayni vaqtda bu işlar yangi nazariy xulosalar uçun material beradi. Özbekistonda «Botanika» ilmiy i. ç. markazida ham Ö.m.ning turli sohalarida tadqiqot işlari olib boriladi.
Ad.\ Serebryakov I.G., Morfologiya vegetativnmx organov vmsşix rasteniy, M., 1952; Taxtadjyan A.L., Osnovn evolyutsionnoy morfologii pokrmtosemyannmx, M.— L., 1964.
Q.: Darvinizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎСИМЛИКЛАР МОРФОЛОГИЯСИ, фитоморфология — ботаниканинг бўлими; ўсимликларнинг тузилиши ва форма ҳосил бўлиши жараёнларидаги қонуниятларни ўрганадиган фан. Ў.м.нинг тарихий тараққиёти давомида ундан ўсимликлар анатомияси, ўсимликлар эмбриологияси, цитология мустақил фан сифатида ажралиб чиқди. Табиатдаги ўсимликларнинг морфологик жиҳатдан турлитуманлигини аниқлаш; тузилиши, органлар ва органлар системасининг ўзаро жойлашуви қонуниятларини ўрганиш; ўсимликларнинг умумий тузулиши ва айрим органларининг индивидуал ривожланишида (онтоморфогенез) ўзгаришини тадқиқ этиш; ўсимлик дунёсининг эволюцион ривожланишида органларнинг пайдо бўлишини изоҳлаш (филоморфогенез); форма ҳосил бўлишида турли хил ташқи ва ички омиллар таъсирини ўрганиш Ў.м.нинг асосий муаммоларидан ҳисобланади. Морфологик тадқиқотларнинг асосий методлари — тасвирлаш, чоғиштирма ва экспериментал методлардир. Биринчиси ўсимлик органлари ва органлар системасини тасвирлайди (органография), иккинчи методда тасвирланган материал тавсифланади ва ҳ.к. Экспериментал методда назорат этиладиган ташқи муҳит комплекси сунъий ҳосил қилинади ҳамда бу шароитда ўсимликларнинг морфологик реакцияси ва бошқалар ўрганилади. Ў.м. ботаниканинг бошқа бўлимлари: ўсимликлар палеоботаникаси, ўсимликлар систематикаси ва филогенияси, ўсимликлар физиологияси, ўсимликлар экологияси, ўсимликлар географияси ва геоботаника, генетика ва ўсимликшунослик билан чамбарчас боғлиқ.
Ў.м. жуда қадимдан ўрганила бошланган. 17-асрда Ў.м.ни назарий умумлаштириш соҳасида дастлабки ишлар қилинган (италиялик олимлар А.Цезальпин, М.Мальпиги, немис олими И.Юнг). Лекин Ў.м. соҳа сифатида 18-аср охирларида шаклланди. Бу вақтда «Ўсимликлар метаморфози ҳақида тажриба» («Опнт о метаморфозе растений», 1790) китоби нашр қилиниб, бунда И.В.Гёте «морфология» терминини фанга жорий этишни таклиф этди.
19-асрнинг биринчи ярмида Ў.м. анча ривожланди. О.П.Декандоль (1827) Гётедан мустасно органлар ва улар метаморфози тўғрисида хулосага келди. Очиқ уруғлилар уруғкуртаги устидаги дастлабки тадқиқотлар англиялик ботаник Р.Броунга тегишлидир; у игнабарглиларда архегоний ва спермийни аникдади. Ў.м. фанининг чоғиштирма методи ривожланишида немис ботаниги А.Брауннинг хизмати катта. 19-асрнинг 2-ярми ва 20-аср бошларида Ў.м.нинг ривожланишига Ч.Дарвиннинг эволюцион назарияси катта таъсир кўрсатди (қ. Дарвинизм). Ў.м. эволюциясидаги бошқа йўналишлар ривожи, асосан, қазилма ўсимликларнн ўрганишга асосланди. Мас, англиялик ботаник Ф.Боуэр, немис олими Г.Потонье ва француз О.Линьелар томонидан қуруқликдаги юксак ўсимликлар асосий органлари ўрганилди. Гулнинг келиб чиқиши назарияси Ў.м. эволюциясини тушунтиришда муҳим аҳамиятга эга. Англиялик ботаниклар Н.Арбер ва Ж.Паркин ва австриялик ботаник Р.Веттштейн, рус ботаниги Х.Я.Гоби меваларнинг биринчи эволюцион таснифини ишлаб чиқишди. Онтогенетик Ў.м. филогенетик ва экспериментал Ў.м. билан мустаҳкам алоқада ривожланди. Немис ботаниги А.Эйхлер баргнинг ривожланиш тарихи (1869) ва гул тузилиши қонуниятини (1878—82), рус ботаниги В.А. Дейнега эса бир паллали ва икки паллали ўсимликлар барги отногенезини тадқиқ этдилар.
Ў.м.нинг эксперементал методи (термин К.А.Тимирязев томонидан таклиф этилган, 1890)нинг ривожланишига А.Н.Бекетов катта ҳисса қўшди; у ўсимлик органларининг физиологик функциялари ва ташқи муҳит таъсирини форма ҳосил бўлишида муҳим омил деб ҳисоблади. Рус ботаниги Н.Ф.Леваковский қуруқликда яшовчи ўсимлик новдаларининг сув муҳитидаги ҳолатини эксперементал ўрганди (1863), немис физиологи Г.Фёхтинг ўсимлик формасига турли табиий шароит таъсирини эксперементал кузатди (1878—82) ҳамда ўсимликларда қутблик ҳодисасини очди. Немис ботаниклари Г.Клебс (1903) ва К. Гёбель (1908) органларнинг ўсиш формаси аниқ омиллар (ёруғлик, намлик, озиқ) га боғлиқ эканлигини тажрибада аниклашди ва сунъий метаморфоз ҳосил қилишди. Экологик Ў.м. ўсимликлар географияси ва экологияси билан бир вақтда пайдо бўлди. Даниялик Э.Варминг ва К.Раункиер, немис ботаниги А.Шимпер мазкур йўналишга асос солишди. Чоғиштирмаморфологик йўналиш В.Тролля (ГФР) ва унинг шогирдлари ишлари билан бошланди. Ёпиқ уруғлиларнинг морфологик эволюциясини рус ботаниги А.Л.Тахтажян тавсифлаб берди. Онтогенетик ва экспериментал йўналиш ўсимликлар физиологияси билан бирга жадал ривожланди (морфогенез). Морфогенез тўғрисида америкалик олим Э.Синнот ишларида батафсил маълумот беради. Юксак ўсимликларда органо ва гистогенезнинг асосий манбаи ҳисобланган новда ва илдиз ўсиш конусини ўрганиш бўйича бажарилган ишлар айниқса муҳим аҳамиятга эга. Мазкур соҳадаги назарий умумлашмалар швед олими О.Шюпп (1938), америкалик — А.Фостер ва унинг ходимлари (1936— 54), К.Эсау (196065), немис Г.Гуттенберг (1960—61), англиялик — Ф.Клоус (1961) га тегишли.
Ўзбекистонда анатомик метод кенг қўлланиши асосида морфогенез соҳасида муҳим ишлар олиб боридди; қийин экологик шароитда яшовчи объектларда органогенез этаплар ва уларнинг ташқи муҳитга боғлиқлиги тўғрисидаги таълимот шулар жумласидандир. Чоғиштирма экологик Ў.м. соҳасидаги маълумотлар фақат форма ҳосил бўлиш қонуниятини тушунтириш билан бирга улардан амалиётда фойдаланишга имкон берди. Онтоморфогенез, экологик ва экспериментал Ў.м. соҳасидаги тадқиқотлар ўрмончилик ва ўтлоқчиликнинг биологик асосларини яратишда ҳамда манзарали ўсимликлар етиштириш усулларини ишлаб чиқишда аҳамиятга эга. Ботаника боғларидаги интродукциялаш ишларида онтогенетик ва экологик Ў.м. маълумотларига асосланилади ва айни вақтда бу ишлар янги назарий хулосалар учун материал беради. Ўзбекистонда «Ботаника» илмий и. ч. марказида ҳам Ў.м.нинг турли соҳаларида тадқиқот ишлари олиб борилади.
Ад.\ Серебряков И.Г., Морфология вегетативнмх органов вмсших растений, М., 1952; Тахтаджян А.Л., Основн эволюционной морфологии покрмтосемяннмх, М.— Л., 1964.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.