Andalusiya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 488–489-b. — ziyouz.com

Andalusiya — Ispaniyaning jan. qismidagi muxtor viloyat. Mayd. 87,3 ming km2. Aholisi 7 mln. kişi (1992). Ma'muriy markazi — Sevilya ş. Ma'muriy jihatdan 8 provinsiya — Almeriya, Granada, Kadis, Kordova, Malaga, Sevilya, Uelva, Xaenga bölinadi. Eng yirik portlari: Sevilya, Kordova (Qurtuba), Malaga, Kadis. Yevropaning eng jan. nuqtasi — Marroki burni A.da. A. jan.-ğarbda Atlantika okeani (Kadis qöltiği), jan.-şarqda Örta dengiz b-n öralgan, jan.da Gibraltar böğozi uni Afrika qitasidan ajratib turadi. Gvadalkvivir daryosi havzasidagi Andalusiya pasttekisligi viloyat hududining aksari qismini egallagan. Pirenei ya.o.ning eng baland nuqtasi — Mulasen çöqqisi (3478 m) A.da joylaşgan. Toğlar doim yaşil örmon va butazorlar b-n qoplangan.

Q.x.da asosan, ğalla, paxta, dukkaklilar, şakarqamiş, zaytun mevasi va zaytun moyi, sitrus mevalar (apelsin) hamda uzum yetiştiriladi. Qöy, qoramol (korrida öyinlari uçun buqa), yilqi boqiladi, baliq ovlanadi, dengizdan tuz olinadi.

Yalpi mahsulot qiymatining 1/5 qismi sanoatga töğri keladi. A.da polimetall rudalari, temir ruda, toşkömir konlari bor. Işlab beruvçi sanoat tarmoqlaridan taşqari rangli metallurgiya, maşinasozlik (jumladan kemasozlik), töqimaçilik, kimyo, neft, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Malaga ş. kurort r-nining markazi sifatida maşhur.

A. nomining kelib çiqişi aniqlanmagan. Arablar 8- a. avvalida Pireney ya.o. katta qismini egallagaç, öşa joylarni A. (al-Andalus) deb ataganlar. A.da qadimda iberlar yaşagan. A.da finikiyaliklarning manzilgohlari (koloniyalari) [Gades (Kadis), Korduba (Kordova), Malaka (Malaga) va b.], söngra karfagenliklarning manzilgohlari bölgan. Ispaniyada Rim hukmronligi davrida A. Betika (Rim provinsiyasi) hududiga kirgan. Arablar hukmronligi örnatilgan davrda A. 4 ta qirollik (amirlik) — Xaen, Kurtuba, Sevilya, Ğarnataga bölingan. 13-a.da rekonkista jarayonida A. arablardan tortib olingan (Ğarnatadan taşqari). 1492 y. Ğarnata egallanişi b-n A. töla-tökis Kastiliya va Aragon qirolligiga qöşib olingan. A.ning keyingi tarixi Ispaniya tarixi b-n uyğunlaşib ketgan. Granada, Kordova, Malaga, Sevilya ş.larida Rim davri, arab madaniyati va Uyğoniş davrining tarixiy yodgorliklari saqlangan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АНДАЛУСИЯ — Испаниянинг жан. қисмидаги мухтор вилоят. Майд. 87,3 минг км2. Аҳолиси 7 млн. киши (1992). Маъмурий маркази — Севилья ш. Маъмурий жиҳатдан 8 провинция — Альмерия, Гранада, Кадис, Кордова, Малага, Севилья, Уэльва, Хаэнга бўлинади. Энг йирик портлари: Севилья, Кордова (Қуртуба), Малага, Кадис. Европанинг энг жан. нуқтаси — Марроки бурни А.да. А. жан.-ғарбда Атлантика океани (Кадис қўлтиғи), жан.-шарқда Ўрта денгиз б-н ўралган, жан.да Гибралтар бўғози уни Африка қитьасидан ажратиб туради. Гвадалквивир дарёси ҳавзасидаги Андалусия пасттекислиги вилоят ҳудудининг аксари қисмини эгаллаган. Пиренеи я.о.нинг энг баланд нуқтаси — Муласен чўққиси (3478 м) А.да жойлашган. Тоғлар доим яшил ўрмон ва бутазорлар б-н қопланган.

Қ.х.да асосан, ғалла, пахта, дуккаклилар, шакарқамиш, зайтун меваси ва зайтун мойи, цитрус мевалар (апельсин) ҳамда узум етиштирилади. Қўй, қорамол (коррида ўйинлари учун буқа), йилқи боқилади, балиқ овланади, денгиздан туз олинади.

Ялпи маҳсулот қийматининг 1/5 қисми саноатга тўғри келади. А.да полиметалл рудалари, темир руда, тошкўмир конлари бор. Ишлаб берувчи саноат тармоқларидан ташқари рангли металлургия, машинасозлик (жумладан кемасозлик), тўқимачилик, кимё, нефть, озиқ-овқат саноати ривожланган. Малага ш. курорт р-нининг маркази сифатида машҳур.

А. номининг келиб чиқиши аниқланмаган. Араблар 8- а. аввалида Пиреней я.о. катта қисмини эгаллагач, ўша жойларни А. (ал-Андалус) деб атаганлар. А.да қадимда иберлар яшаган. А.да финикияликларнинг манзилгоҳлари (колониялари) [Гадес (Кадис), Кордуба (Кордова), Малака (Малага) ва б.], сўнгра карфагенликларнинг манзилгоҳлари бўлган. Испанияда Рим ҳукмронлиги даврида А. Бетика (Рим провинцияси) ҳудудига кирган. Араблар ҳукмронлиги ўрнатилган даврда А. 4 та қироллик (амирлик) — Хаэн, Куртуба, Севилья, Ғарнатага бўлинган. 13-а.да реконкиста жараёнида А. араблардан тортиб олинган (Ғарнатадан ташқари). 1492 й. Ғарната эгалланиши б-н А. тўла-тўкис Кастилия ва Арагон қироллигига қўшиб олинган. А.нинг кейинги тарихи Испания тарихи б-н уйғунлашиб кетган. Гранада, Кордова, Малага, Севилья ш.ларида Рим даври, араб маданияти ва Уйғониш даврининг тарихий ёдгорликлари сақланган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.