Andalusiya
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Andalusiya (ispança Andalucía) — Ispaniyaning janubiy qismidagi muxtor jamoa (viloyat). Ma'muriy markazi — Sevilya şahri. ÖzME'ga köra, uning maydoni 87,3 ming km²; inglizça Vikipediyada 87 599 km² deb aniqroq körsatiladi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2025-yilda bu yerda 8,68 million kişi yaşagan va Andalusiya aholi soni böyiça Ispaniyaning eng yirik, maydoni böyiça ikkinçi muxtor jamoasi hisoblanadi. Viloyat sakkiz provinsiyaga — Almeriya, Granada, Kadis, Kordova, Malaga, Sevilya, Uelva va Xaenga bölinadi.12
Geografiyasi
13Andalusiya Pireney yarim orolining janubida joylaşgan. ÖzME'ga köra, janubi-ğarbdan Atlantika okeani (Kadis qöltiği), janubi-şarqdan Örta dengiz bilan öralgan, Gibraltar böğozi uni Afrikadan ajratib turadi. Yevropaning eng janubiy nuqtasi — Marroki burni ham şu viloyatda. Rusça Vikipediyaga köra, ğarbda Portugaliya, şimolda Ekstremadura va Kastiliya-La-Mança, şimoli-şarqda Mursiya bilan çegaradoş.
Hududning katta qismini Gvadalkvivir daryosi havzasidagi pasttekislik egallaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, şimolda Syerra-Morena toğlari, janubda Betika toğ tizimi joylaşgan; Syerra-Nevada tizmasidagi Mulasen çöqqisi butun Pireney yarim orolining eng baland nuqtasi hisoblanadi (ÖzME'ga köra, 3478 m). Şu manbaga köra, Gvadalkvivir vodiysidagi Kordova va Sevilya Yevropaning eng issiq joylaridan bölib, jazirama kunlarda harorat 40° dan oşişi köp uçraydi.
Nomi
13ÖzME'ga köra, nomning kelib çiqişi aniq emas. VIII asr boşida Pireney yarim orolining katta qismini egallagan arablar bu yerlarni al-Andalus deb atagan. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, an'anaviy qaraşda bu nom vandallar nomi bilan boğlanadi, ammo gotlar tilidan yoki rimlardan oldingi mahalliy tillardan kelib çiqqanligi haqida ham farazlar bor; ularning birortasi ham uzil-kesil isbotlanmagan.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, Andalusiyada qadimda iberlar yaşagan, keyin finikiyaliklar va karfagenliklar bu yerda Gades (Kadis), Korduba (Kordova), Malaka (Malaga) kabi manzilgohlar barpo etgan. Rim davrida hudud Betika provinsiyasi tarkibiga kirgan; inglizça Vikipediyaga köra, bu provinsiya Rimga Trayan va Adrian kabi imperatorlarni bergan.
711-yildan boşlab Andalusiya musulmon al-Andalusining markaziga aylangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Kordova al-Andalusning poytaxti va örta asrlar dunyosining yirik madaniy markazlaridan biri bölgan, Kordova xalifaligi davrida bu yerda fan va falsafa gullab-yaşnagan. ÖzME'ga köra, arablar hukmronligi davrida hudud Xaen, Kordova, Sevilya va Ğarnata amirliklariga bölingan. XIII asrda rekonkista jarayonida Ğarnatadan boşqa yerlar xristian qirolliklari qöliga ötgan, 1492-yilda Ğarnata egallangaç, butun Andalusiya Kastiliya va Aragon tojiga birlaştirilgan. Granada, Kordova, Malaga va Sevilyada Rim davri, arab madaniyati va Uyğoniş davriga oid köplab yodgorliklar saqlangan.
Xöjaligi va madaniyati
13ÖzME'ga köra, qişloq xöjaligida ğalla, paxta, dukkakli ekinlar, şakarqamiş, zaytun va zaytun moyi, apelsin kabi sitrus mevalar hamda uzum yetiştiriladi; qöy, qoramol, jumladan, korrida uçun buqalar boqiladi, baliq ovlanadi. Viloyatda polimetall, temir rudasi va toşkömir konlari bor; rangli metallurgiya, kemasozlik, töqimaçilik, kimyo va oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Malaga atrofi kurort hududi sifatida maşhur.
Inglizça Vikipediyaga köra, Andalusiya tarixan Ispaniyaning boşqa hududlariga nisbatan agrar viloyat bölgan. Flamenko, qisman korrida va ispan-mavr me'morçiligi kabi xorijda ispan madaniyatining ramzi sifatida tanilgan hodisalar asosan şu yerda şakllangan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Andalusiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4446 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAndalusiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4446
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4446
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Андалусияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Andalusiaen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 488–489-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 488–489-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.