Angola
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 480–483-b. — ziyouz.com
Angola (Angola), Angola Respublikasi (Republica de Angola) — Afrikaning jan.-ğarbidagi davlat. Atlantika okeani sohilida joylaşgan. Ma'muriy jihatdan 18 viloyatga bölingan. Mayd. 1246,7 ming km2, axolisi 11,5 mln. kişidanortiq(1999). Poytaxti — Luanda ş.
Davlat tuzumi. A. — respublika. 1975 y.da qabul qilingan va 1991 y.da tuzatişlar kiritilgan konstitutsiyaga binoan A. demokratik, huquqiy davlat, asosiy maqsadi — tinçlik, adolat va ijtimoiy taraqqiyot asosida erkin demokratik jamiyat qurişdan iborat. Davlat boşliği — 5 y. muddatga saylanadigan prezident. U yana uç muddatga qayta saylaniş huquqiga ega. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 220 deputatdan iborat Milliy assambleya. Ijroçi hokimiyat boş vazir boşçiligidagi hukumatdir. Uning tarkibini prezident tayinlaydi va Milliy assambleya tasdiqlaydi.
Tabiati. A. hududining köp qismi 1000 — 1500 m balandliqdagi yassi toğlardan iborat. Ğarbdagi Biye toğ havzasining eng baland nuqtasi — 2610 m. li Moko çöqqisi. Atlantika okeani sohili böylab torgina dengiz böyi pasttekisligi yastanib yotadi. Iqlimi tropik, qişda issiq, quruq, yezda nam. Eng issiq oydagi örtaça harorat 21 dan 29° gaça, eng sovuq oyda 15 dan 22° gaça. Mamlakat içkarisida yoğingarçilik 500 — 1500 mm, sohilda 50 — 500 mm. Eng katta daryolari: Kvanza, Kunene, Kubango va Kongoning ir-moqlari — Kasai, Kvango. A. hududining bir qismidan Zambezi daryosi oqib ötadi. Dar yolari köpostonali, gidroenergiya zaxiralari katta. Ösimliklari yilning quruq faslida barg taşlaydigan savanna tipli va tropik örmonlardan iborat. Milliy boglari: Portu-Aleşandri, Kameya, Kisama, Muna.
Aholisi. Aholining 96% ga yaqini bantu til oilasi xalqlari: mbundu, kongo, ovimbundu, lugazi va b.larga mansub. Portugallar ham yaşaydi. Rasmiy tili — portugal tili. Aholining 90% mahalliy an'anaviy dinga e'tiqod qiladi; qolganlari — katoliklar. Aholining örtaça ziçligi —1 km2 ga salkam 5 kişi. Aholining 28% şaharlarda yaşaydi. Eng katta şaharlari: Luanda, Lobitu, Uambo.
Tarixi. A. hududida 14- a.dan Kongo davlati, 15- a.dan Ndongo, Lundo, Bengela, 17- a.dan Matamba va Kasanje davlatlari mavjud bölgan. 1482 y.da A.da portuğallar paydo böldi. 16- a.da ular qal'alar, şu jumladan San-Paulu-di-Luanda qal'asini (1576) barpo etdilar; bu qal'a kelgusida mamlakatni mustamlakaga aylantiriş markazi böldi. 17- a.da Ndongo va Matamba davlatlarining ayol hukmdori Zinga Mbandi Ngola portugal bosqinçilariga qarşilik körsatiş kuraşiga boşçilik qildi. Uning vafotidan keyin Ndongo davlati portugal mustamlakaçilarining zarbalari ostida parçalanib ketdi. Lundo davlati 19- a. oxi-rigaça mustaqilligini saqlab qoldi. Amalda Portugaliya A.ning butun hududini 20- a.ning 20- y.lari boşlaridagina egallab oldi. 19- a. örtalarigaça A.da qul savdosi davom etdi (300 yil mobaynida A.dan salkam 5 mln. kişi olib ketildi). 1885 — 99 y.larda Portugaliya, Belgiya, Germaniya va Bukj Britaniya örtasida hoz. A. çegarasini belgilovçi bitimlar tuzildi. 1951 y.gaça A. Portugaliyaning mustamlakasi maqomida böldi. 1951 y.da Portugaliyaning «dengiz orti viloyati» deb e'lon qilindi. A. xalqi bosqinçilarga qarşi doimo kuraşib keldi. 1961 y. A.da boşlangan qurolli qözğolon keyinçalik mustamlakaçilarga qarşi umumxalq kuraşiga aylanib ketdi. Unga uç siyosiy kuç: MPLA (Angola ozodligi xalq harakati), UNITA (Angolaning töla mustaqilligi uçun milliy ittifoq) va FNLA (Angola ozrdligi milliy fronti) boşçilik qildi. 70- y.larga kelib bu taşkilotlar mamlakat şarqidagi va jan.-şarqidagi ançagina joylarni ozod qilişga erişdi. 1974 y.da Portugaliyadagi faşistlar diktaturasi ağdarib taşlangaç, demokratik hukumat A. xalqining mustaqillikka bölgan huquqini tan oldi. 1975 y.da tuzilgan ötiş hukumatiga MPLA, UNITA, FNLA vakillari kirdi. Biroq guruhlar örtasidagi ixtiloflar natijasida hukumatning faoliyati töxtab, mamlakatda fuqarolar uruşi boşlandi. UNITA Jan. Afrika Respublikasi (JAR)ning madadi b-n MPLAga qarşi kuraşdi. MPLA esa Kubadan yordam söradi. 1988 y. mayda Angola, Kuba, JAR va AKŞ örtasidagi muzoqara yakunida imzolangan bitimga binoan A.dan JAR va Kuba qöşinlari olib ketildi. Xalqaro hamjamiyatning kuçğayratlari tufayli 1991 y. 31 mayda MPLA hukumati va UNITA vakillari imzolagan hujjatlarga binoan 1992 y. 29 — 30 sent. kunlari A.da BMT vakillari kuzatuvida parlament va prezident saylovlari bölib ötdi. Yangilangan konstitutsiya (1991 y. mart) köp partiyali demokratiya qoidasini mustahkamladi; 30 dan ortiqroq partiya röyxatga olindi. A. 1976 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 11 noyab.— Mustaqillik e'lon qilingan kun (1975).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. A. ozodligi xalq harakati (MPLA) asosiy siyosiy kuç hisoblanadi. U 1956 y.da tuzilgan. Angolaning töla mustaqilligi uçun milliy ittifoq (UNITA) — soni va nufuzi jihatidan ikkinçi siyosiy kuç. Özini tarixiy partiya deb hisoblovçi Angola ozodligi milliy fronti (FNLA) siyosiy maydonda alo-hida örinni da'vo qilmoqda.
Xöjaligi. A. — iqtisodiy jihatdan kam rivojlangan mamlakat. Aholining 80% ga yaqini q.x.da band. Uning iqtisodiy ahvoliga sönggi 15 y. mobaynida uruş yetkazgan bevosita moddiy zarar salkam 20 mlrd. dollarni taşkil qildi. Taşqi iqtisodiy aloqa va tovar muomalasining asosiy hajmi ğarb mamlakatlariga töğri keladi. Çetga çiqariladigan mahsulotining 90% dan köproği (asosan neft) AQŞ, Braziliya, Yevropa mamlakatlariga ketadi. 1985 y.dan A. Yevropa hamjamiyatining qöşib olingan a'zosi. 1989 y.da Xalqaro valyuta fondi va Xalqaro ta'mirlaş va taraqqiyot banki (XTTB)ga qabul qilingan. Qazilma boyliklari: — neft, olmos, marganets, uran, oltin, kvars, marmar, mis va polimetall rudalar. Mamlakat yalpi içki mahsulotining 56% neft va neft mahsulotlariga töğri keladi. Quriliş industriyasi rivojlanmoqda. Sement, şina z-dlari, töqimaçilik f-kalari, q.x. xom aşyosini qayta işlovçi (kofe, şoli oqlaş, qand-şakar, baliq-konserva) korxonalari mavjud. Kofe, sizal, şakarqamiş yetiştiriladi. Makkajöxori, oqjöxori, şoli, banan, batat ham katta örin tutadi. Xurmo, araxis va tamaki tayyorlanadi. Qoramol, çöçqa, eçki boqiladi, ammo çorvaçilik mamlakat ehtiyojini töla qondirmaydi. Dengiz baliqçiligi rivojlangan. T.y.lari — 3,3 ming km, avtomobil yöllari — 80 ming km, asfalt langan yöllari — 8,4 ming km. Dengiz portlari Lobitu, Luanda va Kabinda. Luandada xalqaro aeroport bor. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Ğarbiy Yevropa mamlakatlari, AQŞ, Braziliya. Pul birligi — kvanza.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 1975 y. aholining 90% savodsiz bölgan. Mamlakat mustaqillikka erişgaç, umumiy majburiy boşlanğiç ta'lim joriy etildi, pedagog kadrlar tayyorlaş markazi taşkil qilindi. Luandada un-t (1963 y. taşkil etilgan),bir qança i.t. va ilmiy jamiyatlar, Milliy va Munitsipalitet kutubxonalari, tibbiyot tarixi va tarixiy-etnografik muzeylari bor.
Matbuoti, radioeşittirişn, telekörsatuvi. «Jornal de Angola», «Korreyno da Semana» gaz.lari, «Terra Angolana», «Progressu» jur.lari naşr etiladi. Davlat televideniyesi va radiosi portugal hamda mahalliy tillarda körsatuv va eşittiriş olib boradi. «Angola press» (ANGOP) axborot agentligi mavjud.
Adabiyoti. A.da bantu tillari oilasiga mansub kimbundu, umbundu va b. tillarda boy oğzaki adabiyot mavjud. Yozma adabiyot asosan portugal tilida rivojlangan. Ilk davr (1855 — 1930) da kiçik adabiy şakllar — şe'r va felyeton rivojlandi. Pedru Maşaduning «Afrika sahnalari» va Antoniu di Asiz Juniorning «Marhumaning siri» romanlari maşhur böldi. 1960 y.gaça mustamlakaçilikni foş qiliş (Kaştru Soromenyuning «Ölik yer», 1949; «Buriliş», 1957) markaziy mavzu edi. Şundan keyingi davrda milliy ozodlik kuraşi mavzui ustun böldi. Köpçilik yozuvçilar quvğinda bölganligi uçun A. taraqqiyparvar adabiyoti asosan çet ellarda rivojlandi. Mundele Dia Kvanza, A. Neto, K. Andradi, M.di Anradi, L. Viyeyra kabi yozuvçilarning qissa, şe'r, dostonlari yuzaga keldi. Mustaqillikka erişilgandan keyin demokratik özgarişlar uçun kuraş asosiy mavzu bölib qoldi. .
Me'morligi va tasviriy san'ati. A. qişloqlari doira şaklida qurilgan. Turar joylari töğri burçakli (ba'zan doirasimon) şaklda, qoziq sinçlar şox-şabba b-n öraladi yoki loy b-n suvaladi. Yevropaliklar kelgaç, şaharlar paydo böldi, ulardagi uylar portugalça toifada, barokko va ilk klassitsizm şakllarida kurila boşladi. 20- a.dan yangi konstruksiyada yangi materiallardan zamonaviy binolar tiklandi. A.da qadimdan amaliy bezak san'ati: yoğoç öymakorligi (odam va hayvon haykalçalari, mebel naqşinkorligi), haşak va somondan töqimalar, naqşin sopol buyumlar yasaş rivojlangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНГОЛА (Angola), Ангола Республикаси (Republica de Angola) — Африканинг жан.-ғарбидаги давлат. Атлантика океани соҳилида жойлашган. Маъмурий жиҳатдан 18 вилоятга бўлинган. Майд. 1246,7 минг км2, ахолиси 11,5 млн. кишиданортиқ(1999). Пойтахти — Луанда ш.
Давлат тузуми. А. — республика. 1975 й.да қабул қилинган ва 1991 й.да тузатишлар киритилган конституцияга биноан А. демократик, ҳуқуқий давлат, асосий мақсади — тинчлик, адолат ва ижтимоий тараққиёт асосида эркин демократик жамият қуришдан иборат. Давлат бошлиғи — 5 й. муддатга сайланадиган президент. У яна уч муддатга қайта сайланиш ҳуқуқига эга. Қонун чиқарувчи ҳокимият — 220 депутатдан иборат Миллий ассамблея. Ижрочи ҳокимият бош вазир бошчилигидаги ҳукуматдир. Унинг таркибини президент тайинлайди ва Миллий ассамблея тасдиқлайди.
Табиати. А. ҳудудининг кўп қисми 1000 — 1500 м баландлиқдаги ясси тоғлардан иборат. Ғарбдаги Бие тоғ ҳавзасининг энг баланд нуқтаси — 2610 м. ли Моко чўққиси. Атлантика океани соҳили бўйлаб торгина денгиз бўйи пасттекислиги ястаниб ётади. Иқлими тропик, қишда иссиқ, қуруқ, езда нам. Энг иссиқ ойдаги ўртача ҳарорат 21 дан 29° гача, энг совуқ ойда 15 дан 22° гача. Мамлакат ичкарисида ёғингарчилик 500 — 1500 мм, соҳилда 50 — 500 мм. Энг катта дарёлари: Кванза, Кунене, Кубанго ва Конгонинг ир-моқлари — Касаи, Кванго. А. ҳудудининг бир қисмидан Замбези дарёси оқиб ўтади. Дар ёлари кўпостонали, гидроэнергия захиралари катта. Ўсимликлари йилнинг қуруқ фаслида барг ташлайдиган саванна типли ва тропик ўрмонлардан иборат. Миллий боглари: Порту-Алешандри, Камея, Кисама, Муна.
Аҳолиси. Аҳолининг 96% га яқини банту тил оиласи халқлари: мбунду, конго, овимбунду, лугази ва б.ларга мансуб. Португаллар ҳам яшайди. Расмий тили — португал тили. Аҳолининг 90% маҳаллий анъанавий динга эътиқод қилади; қолганлари — католиклар. Аҳолининг ўртача зичлиги —1 км2 га салкам 5 киши. Аҳолининг 28% шаҳарларда яшайди. Энг катта шаҳарлари: Луанда, Лобиту, Уамбо.
Тарихи. А. ҳудудида 14- а.дан Конго давлати, 15- а.дан Ндонго, Лундо, Бенгела, 17- а.дан Матамба ва Касанже давлатлари мавжуд бўлган. 1482 й.да А.да портуғаллар пайдо бўлди. 16- а.да улар қалъалар, шу жумладан Сан-Паулу-ди-Луанда қалъасини (1576) барпо этдилар; бу қалъа келгусида мамлакатни мустамлакага айлантириш маркази бўлди. 17- а.да Ндонго ва Матамба давлатларининг аёл ҳукмдори Зинга Мбанди Нгола португал босқинчиларига қаршилик кўрсатиш курашига бошчилик қилди. Унинг вафотидан кейин Ндонго давлати португал мустамлакачиларининг зарбалари остида парчаланиб кетди. Лундо давлати 19- а. охи-ригача мустақиллигини сақлаб қолди. Амалда Португалия А.нинг бутун ҳудудини 20- а.нинг 20- й.лари бошларидагина эгаллаб олди. 19- а. ўрталаригача А.да қул савдоси давом этди (300 йил мобайнида А.дан салкам 5 млн. киши олиб кетилди). 1885 — 99 й.ларда Португалия, Бельгия, Германия ва Букж Британия ўртасида ҳоз. А. чегарасини белгиловчи битимлар тузилди. 1951 й.гача А. Португалиянинг мустамлакаси мақомида бўлди. 1951 й.да Португалиянинг «денгиз орти вилояти» деб эълон қилинди. А. халқи босқинчиларга қарши доимо курашиб келди. 1961 й. А.да бошланган қуролли қўзғолон кейинчалик мустамлакачиларга қарши умумхалқ курашига айланиб кетди. Унга уч сиёсий куч: МПЛА (Ангола озодлиги халқ ҳаракати), УНИТА (Анголанинг тўла мустақиллиги учун миллий иттифоқ) ва ФНЛА (Ангола озрдлиги миллий фронти) бошчилик қилди. 70- й.ларга келиб бу ташкилотлар мамлакат шарқидаги ва жан.-шарқидаги анчагина жойларни озод қилишга эришди. 1974 й.да Португалиядаги фашистлар диктатураси ағдариб ташлангач, демократик ҳукумат А. халқининг мустақилликка бўлган ҳуқуқини тан олди. 1975 й.да тузилган ўтиш ҳукуматига МПЛА, УНИТА, ФНЛА вакиллари кирди. Бироқ гуруҳлар ўртасидаги ихтилофлар натижасида ҳукуматнинг фаолияти тўхтаб, мамлакатда фуқаролар уруши бошланди. УНИТА Жан. Африка Республикаси (ЖАР)нинг мадади б-н МПЛАга қарши курашди. МПЛА эса Кубадан ёрдам сўради. 1988 й. майда Ангола, Куба, ЖАР ва АКШ ўртасидаги музоқара якунида имзоланган битимга биноан А.дан ЖАР ва Куба қўшинлари олиб кетилди. Халқаро ҳамжамиятнинг кучғайратлари туфайли 1991 й. 31 майда МПЛА ҳукумати ва УНИТА вакиллари имзолаган ҳужжатларга биноан 1992 й. 29 — 30 сент. кунлари А.да БМТ вакиллари кузатувида парламент ва президент сайловлари бўлиб ўтди. Янгиланган конституция (1991 й. март) кўп партияли демократия қоидасини мустаҳкамлади; 30 дан ортиқроқ партия рўйхатга олинди. А. 1976 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 11 нояб.— Мустақиллик эълон қилинган кун (1975).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. А. озодлиги халқ ҳаракати (МПЛА) асосий сиёсий куч ҳисобланади. У 1956 й.да тузилган. Анголанинг тўла мустақиллиги учун миллий иттифоқ (УНИТА) — сони ва нуфузи жиҳатидан иккинчи сиёсий куч. Ўзини тарихий партия деб ҳисобловчи Ангола озодлиги миллий фронти (ФНЛА) сиёсий майдонда ало-ҳида ўринни даъво қилмоқда.
Хўжалиги. А. — иқтисодий жиҳатдан кам ривожланган мамлакат. Аҳолининг 80% га яқини қ.х.да банд. Унинг иқтисодий аҳволига сўнгги 15 й. мобайнида уруш етказган бевосита моддий зарар салкам 20 млрд. долларни ташкил қилди. Ташқи иқтисодий алоқа ва товар муомаласининг асосий ҳажми ғарб мамлакатларига тўғри келади. Четга чиқариладиган маҳсулотининг 90% дан кўпроғи (асосан нефть) АҚШ, Бразилия, Европа мамлакатларига кетади. 1985 й.дан А. Европа ҳамжамиятининг қўшиб олинган аъзоси. 1989 й.да Халқаро валюта фонди ва Халқаро таъмирлаш ва тараққиёт банки (ХТТБ)га қабул қилинган. Қазилма бойликлари: — нефть, олмос, марганец, уран, олтин, кварц, мармар, мис ва полиметалл рудалар. Мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 56% нефть ва нефть маҳсулотларига тўғри келади. Қурилиш индустрияси ривожланмоқда. Цемент, шина з-длари, тўқимачилик ф-калари, қ.х. хом ашёсини қайта ишловчи (кофе, шоли оқлаш, қанд-шакар, балиқ-консерва) корхоналари мавжуд. Кофе, сизаль, шакарқамиш етиштирилади. Маккажўхори, оқжўхори, шоли, банан, батат ҳам катта ўрин тутади. Хурмо, арахис ва тамаки тайёрланади. Қорамол, чўчқа, эчки боқилади, аммо чорвачилик мамлакат эҳтиёжини тўла қондирмайди. Денгиз балиқчилиги ривожланган. Т.й.лари — 3,3 минг км, автомобиль йўллари — 80 минг км, асфальт ланган йўллари — 8,4 минг км. Денгиз портлари Лобиту, Луанда ва Кабинда. Луандада халқаро аэропорт бор. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Ғарбий Европа мамлакатлари, АҚШ, Бразилия. Пул бирлиги — кванза.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 1975 й. аҳолининг 90% саводсиз бўлган. Мамлакат мустақилликка эришгач, умумий мажбурий бошланғич таълим жорий этилди, педагог кадрлар тайёрлаш маркази ташкил қилинди. Луандада ун-т (1963 й. ташкил этилган),бир қанча и.т. ва илмий жамиятлар, Миллий ва Муниципалитет кутубхоналари, тиббиёт тарихи ва тарихий-этнографик музейлари бор.
Матбуоти, радиоэшиттиришн, телекўрсатуви. «Жорнал де Ангола», «Коррейно да Семана» газ.лари, «Терра Анголана», «Прогрессу» жур.лари нашр этилади. Давлат телевидениеси ва радиоси португал ҳамда маҳаллий тилларда кўрсатув ва эшиттириш олиб боради. «Ангола пресс» (АНГОП) ахборот агентлиги мавжуд.
Адабиёти. А.да банту тиллари оиласига мансуб кимбунду, умбунду ва б. тилларда бой оғзаки адабиёт мавжуд. Ёзма адабиёт асосан португал тилида ривожланган. Илк давр (1855 — 1930) да кичик адабий шакллар — шеър ва фельетон ривожланди. Педру Машадунинг «Африка саҳналари» ва Антониу ди Асиз Жуниорнинг «Марҳуманинг сири» романлари машҳур бўлди. 1960 й.гача мустамлакачиликни фош қилиш (Каштру Сороменьюнинг «Ўлик ер», 1949; «Бурилиш», 1957) марказий мавзу эди. Шундан кейинги даврда миллий озодлик кураши мавзуи устун бўлди. Кўпчилик ёзувчилар қувғинда бўлганлиги учун А. тараққийпарвар адабиёти асосан чет элларда ривожланди. Мунделе Диа Кванза, А. Нето, К. Андради, М.ди Анради, Л. Виейра каби ёзувчиларнинг қисса, шеър, достонлари юзага келди. Мустақилликка эришилгандан кейин демократик ўзгаришлар учун кураш асосий мавзу бўлиб қолди. .
Меъморлиги ва тасвирий санъати. А. қишлоқлари доира шаклида қурилган. Турар жойлари тўғри бурчакли (баъзан доирасимон) шаклда, қозиқ синчлар шох-шабба б-н ўралади ёки лой б-н сувалади. Европаликлар келгач, шаҳарлар пайдо бўлди, улардаги уйлар португалча тоифада, барокко ва илк классицизм шаклларида курила бошлади. 20- а.дан янги конструкцияда янги материаллардан замонавий бинолар тикланди. А.да қадимдан амалий безак санъати: ёғоч ўймакорлиги (одам ва ҳайвон ҳайкалчалари, мебель нақшинкорлиги), ҳашак ва сомондан тўқималар, нақшин сопол буюмлар ясаш ривожланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.