Angola

Angola Respublikasi (portugalça: República de Angola) — Afrikaning janubi-ğarbidagi davlat. Atlantika okeani sohilida joylaşgan, poytaxti — Luanda. 1975-yilda mustaqillikka erişgan.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, hozirgi Angola hududida 14-asrdan Kongo davlati, 15-asrdan Ndongo, Lundo va Bengela, 17-asrdan Matamba va Kasanje davlatlari mavjud bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada Kongo qirolligi 14-asrdan boşqa qirolliklar orasida hukmronlikka erişgani, portugallar u bilan 1483-yilda aloqa örnatgani aytiladi. Portugallarning Angolaga keliş sanasi manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 1482-yil, rusça Vikipediyada 1482-yilda Diogu Kan ekspeditsiyasi sohilni kaşf etgani, inglizça Vikipediyada Diogu Kan 1484-yilda yetib kelgani yoziladi. Luanda asos solingan yil ham ikki xil: özbekça va rusça manbalarda 1576-yil (San-Paulu-di-Luanda qal'asi), inglizçada 1575-yil.

19-asr örtalarigaça qul savdosi davom etgan; 300 yil davomida Angoladan salkam 5 million kişi olib ketilgan. 1641-yilda Luandani gollandlar egallagan, 1648-yilda portugallar uni qaytarib olgan. Portugaliya Angolaning butun hududini 20-asr 20-yillari boşlarida egallab olgan. 1951-yilda Angola Portugaliyaning «dengiz orti viloyati» deb e'lon qilindi.

1961-yilda qurolli qözğolon boşlandi; unga MPLA, UNITA va FNLA boşçilik qildi. 1974-yilda Portugaliyada diktatura ağdarilgaç, mustaqillik huquqi tan olindi. Mustaqillik 1975-yil 11-noyabrda e'lon qilindi; şu yildan guruhlar örtasida fuqarolar uruşi boşlandi. 1988-yilda Angola, Kuba, JAR va AQSh bitimiga binoan JAR va Kuba qöşinlari olib çiqildi. 1992-yil sentabrda BMT kuzatuvida parlament va prezident saylovlari ötkazildi. Rusça Vikipediyaga köra, UNITA natijalarni inkor etdi va uruş yangilandi; 2002-yil 4-aprelda yangi tinçlik kelişuvi imzolandi. Angola 1976-yildan BMT a'zosi.

Mamlakat maydoni 1246,7 ming km², aholisi 18 498 000 kişi (2009). Hududning köp qismi 1000–1500 metr balandlikdagi yassi toğlikdan iborat; Atlantika sohili böylab tor pasttekislik yastanadi. Ğarbdagi Biye massivining eng baland nuqtasi — Moko çöqqisi (uz.wikipedia: 2610 m, ru.wikipedia: 2620 m). Iqlimi tropik. Yirik daryolari: Kvanza, Kunene, Kubango, Kongoning irmoqlari Kasai va Kvango; Zambezi hududning bir qismidan oqib ötadi. Ösimliklari savanna va tropik örmonlardan iborat. Milliy boğlari: Portu-Aleşandri, Kameya, Kisama, Muna. Aholining 96% ga yaqini bantu tillari oilasi xalqlariga mansub, rasmiy tili — portugal tili.

Angola — respublika. 1975-yilda qabul qilingan va 1991-yilda tuzatişlar kiritilgan konstitutsiyaga köra, u demokratik, huquqiy davlat. Davlat boşliği — 5 yilga saylanadigan prezident. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — 220 deputatdan iborat Milliy assambleya. Ijroçi hokimiyat boş vazir boşçiligidagi hukumatda; uning tarkibini prezident tayinlaydi, Milliy assambleya tasdiqlaydi. Asosiy siyosiy kuç — 1956-yilda tuzilgan MPLA; ikkinçi kuç — UNITA.

Uz.wikipedia ma'lumotiga köra, Angola iqtisodiy jihatdan sust rivojlangan, aholining 80% ga yaqini qişloq xöjaligida band. Yalpi içki mahsulotning 56% neft va neft mahsulotlariga töğri keladi. Asosiy foydali qazilmalar: neft, olmos, marganes, uran, oltin, mis va boşqalar. Kofe, sizal, şakarqamiş, makkajöxori, oqjöxori, şoli yetiştiriladi; dengiz baliqçiligi rivojlangan. Pul birligi — kvanza. Dengiz portlari: Lobitu, Luanda, Kabinda.

Angolada kimbundu, umbundu va boşqa bantu tillarida oğzaki adabiyot boy; yozma adabiyot asosan portugal tilida rivojlangan. Qişloqlar doira şaklida qurilgan; yoğoç öymakorligi, haşak va somondan töqimalar, naqşin sopol buyumlar qadimdan rivojlangan. Matbuotda „Jornal de Angola“ gazetasi, ANGOP axborot agentligi mavjud. Inglizça Vikipediyaga köra, madaniyatda portugal tili va katolik çerkovining ta'siri mahalliy urf-odatlar bilan uyğunlaşgan.