Anqara jangi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 571–572-b. — ziyouz.com
Anqara jangi - Amir Temur va usmonli turk sultoni Boyazid I Yildirim qöşinlari örtasida Anqara yonida bölib ötgan ulkan jang (1402 y. 20 iyul). Unda Amir Temurning taxm. 200 ming, Turkiya sultonining 160 ming askari qatnaşgan. Uşbu jangning sodir bölişiga asosan quyidagi omillar sabab bölgan: Iroq, Şom, Daşti Qipçoq, Xuroson, Hindiston, Jeta singari mamlakatlarni öziga itoat ettirişga muvaffaq bölgan Amir Temur öz saltanatining jan.-ğarbiy hududlariga yaqin joylaşgan Bolqon ya. o. va Kiçik Osiyoda barpo etilgan qudratli Usmonlilar davlatining kuçayib ketayotganligidan xavotirda edi, çunki Ğarbiy Yevropa ritsarlaridan taşkil topgan katta armiyani tor-mor etgan, Bolqon davlatlarini egallagan usmoniy turklar Amir Temurga taalluqli viloyatlarga ham tahdid sola boşlagan edi. Tarixning guvohlik berişiça, Amir Temur öz qöşini b-n Şarqiy Anadolu sarhadlariga 1386 y. qadam qöygan va Arzinjon ş. yaqinida turklarning katta harbiy kuçlarini mağlub etgan. 1395 y. Sohibqiron bu ölkalarga ikkinçi bor yuriş qiladi, Sivosni qölga kiritadi.
Amir Temur A. j.ga qariyb ikki yildan ortiq tayyorlanadi: 1399 y. Rumga yuzlanadi va Boyazid tomonidan fath qilingan Kamoh qal'asini qamal qiladi. Kamoh fath etilgaç, köp fursat ötmay Amir Temur Anqarani qamal qiladi. Sohibqironning bu harakati aslida taktik tadbir bölib, tajribali sarkardaning asosiy maqsadi Boyazidni asosiy kuçlarini şahar mudofaasiga taşlaşga majbur etib, söng unga qaqşatqiç zarba beriş edi. Töqat ş. yonida asosiy harbiy kuçlari b-n turgan Boyazid I Sohibqiron askarlarining Anqarani muhosara qilganligidan xabar topadi va qamaldagilarga kömak berişga oşiqadi. Amir Temur Anqara qamalini bekor qiladi va raqibini kutib oliş taraddudini köradi. Qöşin qismlarini janggohning (Çibukobod degan yerda) qulay yerlariga joylaştiradi. Laşkargoh atrofida xandaklar qazilib, xavfsizlik çoralari köriladi. Natijada Boyazid I qöşini özi uçun öta noqulay şart-şaroitda jangga kirişga majbur böladi. Sulton qöşini ayniqsa, suv tanqisligi tufayli vujudga kelgan taşnalikdan qattiq azob çekadi. Sohibqiron qöşini özining an'anaviy jangovar tartibi — yasodda harakat qiladi. Qöşinning qirq qismdan taşkil topgan markazi — qöliga Amir Temur bevosita rahbarlik qiladi. Söl qöl — juvanğarga Şohrux mirzo va Xalil Sulton mirzo, juvanğar hiravuli — ilğoriga Sulton Husayn mirzo, öng qöl — baranğarga Mironşoh mirzo, baranğar hiravuliga Abu Bakr mirzo yetakçilik qiladi. Markaz — qölning öng tarafida Umarşayx mirzoning öğli Ahmad mirzo, Toştemir öğlon, Şohsuvor singari sarkardalar joylaşadi. Qölning çap tomonidan Jalol Islom, Tavakkal qarqara, Ali Muhammad kabi bahodirlar örin oladi. Qöşinning saflari oldida 30 ta jangovar fil muhorabaga şay qilingan edi. Qarşi tarafda Boyazid I Rum va Farang mamlakatlaridan jamlangan çerikiga tartib berib, jangga hozir bölib turdi. Qöşinning öng qanoti — baranğarda serb knyazi Stefan (Boyazid I ning qaynisi) 20 ming kişilik farangliklar b-n, çap kanoti — juvangarda esa Musulmon (Sulaymon) Çalabiy (Boyazid I ning öğli) Rum laşkari b-n saf tortib turdi. Sulton Boyazid I ning özi qöşin markazida qolib, uç öğli Muso, Iso va Mustafolarni çağdavul (qöşin orti)ga qöydi. Jang Mironşoh mirzo qöl ostidagi baranğarning duşman juvanğariga qilgan şiddatli hujumi b-n boşlandi.
Boyazid I qismi amir Jahonşoh va amir Qora Usmon rahbarligidagi Geydar tomonidan qilingan hujumga bardoş bera olmay jang maydonini taşlab qoçadi. Boyazid I qöşini saflarida paydo bölgan sarosimalikni payqagan Amir Temur barça amirzodalar, umarolar, nöyonlarning birgalikda duşmanga hujum qilişlariga hukm qiladi. Şiddatli töqnaşuv uzoq va keskin davom etadi. Nihoyat, Sohibqiron kuçlarining qisuviga bardoşi qolmagan sulton askarlari çekina boşlaydi. Boyazid I qömondonligidagi jangçilar sönggi damgaça qarşilik körsatadilar. Yaniçarlar bitta qolmay qirib taşlangandan söng Boyazid I va uning ikkinçi öğli Musoni Amir Temur tomonidan 1388 y. Çiğatoy ulusi xonligiga kötarilgan Sulton Mahmudxon ibn Suyurgatmişxon asir oladi. Sohibqiron Boyazid I qöşinlarining qolgan-qutgan qismini ta'qib etib, Bursa, Izmirni egallaydi va Marmar dengizi sohillariga çiqadi.
Amir Temur tomonidan Boyazid I qöşinining tor-mor etilişi Usmonli turk saltanatining ma'lum muddatga zaiflaşişiga sabab böldi. Konstantinopolning turklar tasarrufiga kirişini hamda ularning Markaziy va Ğarbiy Yevropaga qilmoqçi bölgan yurişlarini birmunça fursatga orqaga surdi.
Ad.:I6n Arabşoh, Ajoyib al-maqdur fi tarixi Taymur, T., 1992; Şomiy Nizomiddin, Zafarnoma, T., 1996; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy mahorati, T., 1996.
Hamidulla Dadaboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНҚАРА ЖАНГИ - Амир Темур ва усмонли турк султони Боязид I Йилдирим қўшинлари ўртасида Анқара ёнида бўлиб ўтган улкан жанг (1402 й. 20 июль). Унда Амир Темурнинг тахм. 200 минг, Туркия султонининг 160 минг аскари қатнашган. Ушбу жангнинг содир бўлишига асосан қуйидаги омиллар сабаб бўлган: Ироқ, Шом, Дашти Қипчоқ, Хуросон, Ҳиндистон, Жета сингари мамлакатларни ўзига итоат эттиришга муваффақ бўлган Амир Темур ўз салтанатининг жан.-ғарбий ҳудудларига яқин жойлашган Болқон я. о. ва Кичик Осиёда барпо этилган қудратли Усмонлилар давлатининг кучайиб кетаётганлигидан хавотирда эди, чунки Ғарбий Европа рицарларидан ташкил топган катта армияни тор-мор этган, Болқон давлатларини эгаллаган усмоний турклар Амир Темурга тааллуқли вилоятларга ҳам таҳдид сола бошлаган эди. Тарихнинг гувоҳлик беришича, Амир Темур ўз қўшини б-н Шарқий Анадолу сарҳадларига 1386 й. қадам қўйган ва Арзинжон ш. яқинида туркларнинг катта ҳарбий кучларини мағлуб этган. 1395 й. Соҳибқирон бу ўлкаларга иккинчи бор юриш қилади, Сивосни қўлга киритади.
Амир Темур А. ж.га қарийб икки йилдан ортиқ тайёрланади: 1399 й. Румга юзланади ва Боязид томонидан фатҳ қилинган Камоҳ қалъасини қамал қилади. Камоҳ фатҳ этилгач, кўп фурсат ўтмай Амир Темур Анқарани қамал қилади. Соҳибқироннинг бу ҳаракати аслида тактик тадбир бўлиб, тажрибали саркарданинг асосий мақсади Боязидни асосий кучларини шаҳар мудофаасига ташлашга мажбур этиб, сўнг унга қақшатқич зарба бериш эди. Тўқат ш. ёнида асосий ҳарбий кучлари б-н турган Боязид I Соҳибқирон аскарларининг Анқарани муҳосара қилганлигидан хабар топади ва қамалдагиларга кўмак беришга ошиқади. Амир Темур Анқара қамалини бекор қилади ва рақибини кутиб олиш тараддудини кўради. Қўшин қисмларини жанггоҳнинг (Чибукобод деган ерда) қулай ерларига жойлаштиради. Лашкаргоҳ атрофида хандаклар қазилиб, хавфсизлик чоралари кўрилади. Натижада Боязид I қўшини ўзи учун ўта ноқулай шарт-шароитда жангга киришга мажбур бўлади. Султон қўшини айниқса, сув танқислиги туфайли вужудга келган ташналикдан қаттиқ азоб чекади. Соҳибқирон қўшини ўзининг анъанавий жанговар тартиби — ясодда ҳаракат қилади. Қўшиннинг қирқ қисмдан ташкил топган маркази — қўлига Амир Темур бевосита раҳбарлик қилади. Сўл қўл — жуванғарга Шоҳрух мирзо ва Халил Султон мирзо, жуванғар ҳиравули — илғорига Султон Ҳусайн мирзо, ўнг қўл — баранғарга Мироншоҳ мирзо, баранғар ҳиравулига Абу Бакр мирзо етакчилик қилади. Марказ — қўлнинг ўнг тарафида Умаршайх мирзонинг ўғли Аҳмад мирзо, Тоштемир ўғлон, Шоҳсувор сингари саркардалар жойлашади. Қўлнинг чап томонидан Жалол Ислом, Таваккал қарқара, Али Муҳаммад каби баҳодирлар ўрин олади. Қўшиннинг сафлари олдида 30 та жанговар фил муҳорабага шай қилинган эди. Қарши тарафда Боязид I Рум ва Фаранг мамлакатларидан жамланган черикига тартиб бериб, жангга ҳозир бўлиб турди. Қўшиннинг ўнг қаноти — баранғарда серб князи Стефан (Боязид I нинг қайниси) 20 минг кишилик фарангликлар б-н, чап каноти — жувангарда эса Мусулмон (Сулаймон) Чалабий (Боязид I нинг ўғли) Рум лашкари б-н саф тортиб турди. Султон Боязид I нинг ўзи қўшин марказида қолиб, уч ўғли Мусо, Исо ва Мустафоларни чағдавул (қўшин орти)га қўйди. Жанг Мироншоҳ мирзо қўл остидаги баранғарнинг душман жуванғарига қилган шиддатли ҳужуми б-н бошланди.
Боязид I қисми амир Жаҳоншоҳ ва амир Қора Усмон раҳбарлигидаги Гейдар томонидан қилинган ҳужумга бардош бера олмай жанг майдонини ташлаб қочади. Боязид I қўшини сафларида пайдо бўлган саросималикни пайқаган Амир Темур барча амирзодалар, умаролар, нўёнларнинг биргаликда душманга ҳужум қилишларига ҳукм қилади. Шиддатли тўқнашув узоқ ва кескин давом этади. Ниҳоят, Соҳибқирон кучларининг қисувига бардоши қолмаган султон аскарлари чекина бошлайди. Боязид I қўмондонлигидаги жангчилар сўнгги дамгача қаршилик кўрсатадилар. Яничарлар битта қолмай қириб ташлангандан сўнг Боязид I ва унинг иккинчи ўғли Мусони Амир Темур томонидан 1388 й. Чиғатой улуси хонлигига кўтарилган Султон Маҳмудхон ибн Суюргатмишхон асир олади. Соҳибқирон Боязид I қўшинларининг қолган-қутган қисмини таъқиб этиб, Бурса, Измирни эгаллайди ва Мармар денгизи соҳилларига чиқади.
Амир Темур томонидан Боязид I қўшинининг тор-мор этилиши Усмонли турк салтанатининг маълум муддатга заифлашишига сабаб бўлди. Константинополнинг турклар тасарруфига киришини ҳамда уларнинг Марказий ва Ғарбий Европага қилмоқчи бўлган юришларини бирмунча фурсатга орқага сурди.
Ад.:И6н Арабшоҳ, Ажойиб ал-мақдур фи тарихи Таймур, Т., 1992; Шомий Низомиддин, Зафарнома, Т., 1996; Дадабоев Ҳ., Амир Темурнинг ҳарбий маҳорати, Т., 1996.
Ҳамидулла Дадабоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.