Antraknozlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 561-b. — ziyouz.com
Antraknozlar (yun. anthrax - kumir, nosos — kasallik) — ösimliklarning poya, barg va mevalarida Gloeosporium, Colletotrichum va Kabatilla uruğlariga mansub parazit zamburuğlar qözğatadigan kasallik. A. kasalligi asosan donli, mevali, poliz ekinlari (beda, nöxat, behi, olma, tok, anjir, yonğoq, qovun, tarvuz, uzum, smorodina, malina, bodom, zigir), sitrus ösimliklari, çoy va b.larda uç-raydi. Ösimlikning barg, meva, novda, ildiz qismlarini zararlaydi. Barg va tugunçalar tökilib ketadi, meva sifati keskin pasayadi. A. b-n kasallangan bargda qoramtir hoşiyali tögarak qönğir doğlar paydo böladi, novda va mevada paydo bölgan doğ usti botiq, puştisimon ğubor b-n qoplanadi, keyinçalik yoriladi, yara hosil qiladi. Kasallik qözğatuvçisi yozda konidiya holida rivojlanadi, sporalari zararlangan uruğlik, ösimlik qoldiqlari orqali yuqadi, suv yoki haşarotlar, kamdan-kam şamol orqali tarqaladi. Yoz namgarçilik kelgan yillarda A. avj oladi. Bu zamburuğ sporalari nam havoda va harorat 20 — 24° bölganda yaxşi rivojlanadi, harorat 28 — 30° ga yetganda rivojlanişi susayadi. A. kasalligi poliz ekinlaridan qovun va tarvuz uçun juda xavfli. A. b-n kasallangan poliz ekinlarining yoş nihollari, barglari, poya va mevalari zararlanadi, don-dukkakli ekinlarning ildiz böğzi, uruğpallasi va yer ustki qismlari zararlanadi. Toklarda uçraydigan A. ham xalq xöjaligiga katta zarar yetkazadi. Tok barglari, meva va poyalari zararlanadi. Barglarda yirik jigarrang, mevasida qönğir doglar paydo böladi. Toklardagi A. kasalligi köproq Örta Osiyo va Zakavkazye respublikalarida tarqalgan. Ğöza antraknozi Yevropa, Osiyo, Afrika, Markaziy va Jan. Amerika, Avstraliya va Okeaniyada uçraydi. Özbekistonda uçramaydi va karantin obyekti hisoblanadi.
Kuraş çoralari: kasallikka çidamli navlarni ekiş, daraxt va buta ösimliklarning zararlangan şoxlarini kesiş va yoqiş; soğlom va dorilangan uruğlikni ekiş; ösimliklarga kasallik avjiga qarab bordo suyukligi yoki ruxsat etilgan fungitsidlarni sepiş.
Sulton Alimuhamedov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНТРАКНОЗЛАР (юн. anthrax - кумир, nosos — касаллик) — ўсимликларнинг поя, барг ва меваларида Gloeosporium, Colletotrichum ва Kabatilla уруғларига мансуб паразит замбуруғлар қўзғатадиган касаллик. А. касаллиги асосан донли, мевали, полиз экинлари (беда, нўхат, беҳи, олма, ток, анжир, ёнғоқ, қовун, тарвуз, узум, смородина, малина, бодом, зигир), цитрус ўсимликлари, чой ва б.ларда уч-райди. Ўсимликнинг барг, мева, новда, илдиз қисмларини зарарлайди. Барг ва тугунчалар тўкилиб кетади, мева сифати кескин пасаяди. А. б-н касалланган баргда қорамтир ҳошияли тўгарак қўнғир доғлар пайдо бўлади, новда ва мевада пайдо бўлган доғ усти ботиқ, пуштисимон ғубор б-н қопланади, кейинчалик ёрилади, яра ҳосил қилади. Касаллик қўзғатувчиси ёзда конидия ҳолида ривожланади, споралари зарарланган уруғлик, ўсимлик қолдиқлари орқали юқади, сув ёки ҳашаротлар, камдан-кам шамол орқали тарқалади. Ёз намгарчилик келган йилларда А. авж олади. Бу замбуруғ споралари нам ҳавода ва ҳарорат 20 — 24° бўлганда яхши ривожланади, ҳарорат 28 — 30° га етганда ривожланиши сусаяди. А. касаллиги полиз экинларидан қовун ва тарвуз учун жуда хавфли. А. б-н касалланган полиз экинларининг ёш ниҳоллари, барглари, поя ва мевалари зарарланади, дон-дуккакли экинларнинг илдиз бўғзи, уруғпалласи ва ер устки қисмлари зарарланади. Токларда учрайдиган А. ҳам халқ хўжалигига катта зарар етказади. Ток барглари, мева ва поялари зарарланади. Баргларда йирик жигарранг, мевасида қўнғир доглар пайдо бўлади. Токлардаги А. касаллиги кўпроқ Ўрта Осиё ва Закавказье республикаларида тарқалган. Ғўза антракнози Европа, Осиё, Африка, Марказий ва Жан. Америка, Австралия ва Океанияда учрайди. Ўзбекистонда учрамайди ва карантин объекти ҳисобланади.
Кураш чоралари: касалликка чидамли навларни экиш, дарахт ва бута ўсимликларнинг зарарланган шохларини кесиш ва ёқиш; соғлом ва дориланган уруғликни экиш; ўсимликларга касаллик авжига қараб бордо суюклиги ёки рухсат этилган фунгицидларни сепиш.
Султон Алимуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.