Antropologiya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 564–565-b. — ziyouz.com

Antropologiya — (antropo ... va ... logiya) — odamning kelib çiqişi va evolyutsiyasi, odamzod irqlarining paydo bölişi, odamning tana tuzilişidagi normal farq-tafovut, özgaruvçanlik haqidagi fan. A. ijtimoiy fanlarga juda yaqin turadigan biologiya sohasidir.

A.ga doir fikrlar bundan bir neça ming yil ilgari paydo bölganiga qaramay, u fan sifatida faqat 19-a.ning 2-yarmidan şakllana boşladi. A.ning muhim sohasi — odam organizmining tuzilişi va rivojlanişiga ta'sir qiladigan fiziologik, biokimyoviy va genetik omillarni örganadigan bölimi — «Odam biologiyasi» degan umumiy nom b-n 20-a. örtalaridan boşlab rivojlandi. Odamning paydo bölişida faqat tabiat olamining qonuniyatlarigina emas, balki ijtimoiy omillar ham muhim rol öynagan. Odam paydo bölgandan hoz. holatigaça uning butun hayoti ijtimoiy jamiyatning rivojlaniş qonuniyati b-n çambarças boğlangan. A.ning fan bölib rivojlanişida tabiat va jamiyat töğrisidagi fanlar ijobiy rol öynadi. Zamonaviy fan nuqtai nazaridan aytganda, A. quyidagi uçta katta bölimdan iborat: 1) odam morfologiyasi; 2) antropogenez; 3) irqşunoslik (etnik A.)- Morfologiya odamning jismoniy tuzilişidagi belgilarning yoş, jins, kasb va taşqi şaroitga qarab özgarişini tuşuntirib beradi. Irqşunoslik odamzod irklarining kelib çiqiş davri va sabablarini, ularning Yer yuziga tarqalişini izohlab, etnogenez muammolarini yeçişga ham öz hissasini qöşadi. A. özining turliça tekşiriş usullariga (antropometriya, osteometriya, kraniometriya) va köp xil asboblariga ega. A. biol. fanining faqat nazariy sohasi bölibgina qolmay, amaliy ahamiyatga ega bölgan sohasi hamdir. Uning dalillaridan köp sohalarda, jumladan tibbiyotning har xil sohalarida (mas, odamning jismoniy ösişini örganişda), şuningdek sud ekspertizasida foydalaniladi.

Turkiston özining geografik örniga köra uzoq ötmişda murakkab irqiy va etnik jarayonlarni boşidan keçirgan, şuningdek qöşni xalqlarning ham tarixiy taqdirlarini belgilab berişda katta rol öynagan. Bu ölka, xususan Özbekiston xalqlarini antropologik jihatdan örganiş 20-y.larda rivojlandi. Bu işda Örta Osiyo davlat un-ti antropologiya kafedrasi asosçisi va doimiy rahbari L. V. Oşaninning xizmati katta böldi. Uning rahbarligida Turkiston böylab 29 antropologik ekspeditsiyalar uyuştirildi. L. V. Oşanin va uning şogirdlari (V. Ya. Zezenkova, Q. N. Najimov)ning sa'y-harakatlari natijasida Turkiston antropologik jihatidan 3 viloyatga ajratildi. Amudaryo va Sirdaryo oraliğida yaşovçi özbeklar va tojiklar yer yuzidagi mavjud uç irqning (yevropeoid, negroid va mongoloid) biri — yevropeoid irqining «Örta Osiyo ikki daryo oraliği tipi»ga mansub deb topildi. Moskvalik antropolog A. I.

Yarxo bu irqni «Pomir-Farğona tipi» deb atadi. Farğona vodiysidagi Selungur va Surxondaryodagi Teşiktoş ğorlaridan topilgan qad. ajdodlarimiz qoldiqlari tufayli Özbekiston Afrika va Old Osiyo hududlari b-n bir qatorda, hoz. zamon odamlarining paydo bölişi jarayoni yuz bergan hududlar tarkibiga kiritildi va bu xulosa fanda uzil-kesil isbotlangan. Özbek xalqiga xos «Örta Osiyo ikki daryo oraliği tipi»ning şakllaniş davri, makoni va tarixi masalalarida fanda yaqingaça yagona fikr yöq edi. Bir guruh olimlar bu irqiy tip bundan 6 — 8 ming yil ilgari şakllandi desa, boşqa bir guruh mutaxassislar bu voqea bundan 3 ming yil ilgari sodir böldi deyişdi. Uçinçi guruh olimlari esa uni 16-a.da şakllandi deb hisoblar edilar. Özbek antropologlari (T. Xöjayov)ning uzoq yillik izlanişlari natijasida, juda boy antropologik materiallar asosida bu tip bundan 2200 — 2300 yil ilgari şakllana boşlaganligini isbotladilar (q. Özbeklar).

Ad.: Oşanin L. V., Antropologiçeskiy sostav naseleniya Sredney Azii i etnogenez yeyo narodov, ç. 1 — 3, Yerevan, 1957 — 59 (Trudi Sredneaz. Gos. un-ta, Nov. ser, vip. 96 — 98; Istoriçeskiye nauki kn. 16 — 18); Xöjayov T. K,., Xöjayova G. K,., Özbek xalqining antropologiyasi va etnik tarixi, T., 1995; Materiali k etniçeskoy istorii naseleniya Sredney Azii, T., 1986.

Q.: Özbeklar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АНТРОПОЛОГИЯ — (антропо ... ва ... логия) — одамнинг келиб чиқиши ва эволюцияси, одамзод ирқларининг пайдо бўлиши, одамнинг тана тузилишидаги нормал фарқ-тафовут, ўзгарувчанлик ҳақидаги фан. А. ижтимоий фанларга жуда яқин турадиган биология соҳасидир.

А.га доир фикрлар бундан бир неча минг йил илгари пайдо бўлганига қарамай, у фан сифатида фақат 19-а.нинг 2-ярмидан шакллана бошлади. А.нинг муҳим соҳаси — одам организмининг тузилиши ва ривожланишига таъсир қиладиган физиологик, биокимёвий ва генетик омилларни ўрганадиган бўлими — «Одам биологияси» деган умумий ном б-н 20-а. ўрталаридан бошлаб ривожланди. Одамнинг пайдо бўлишида фақат табиат оламининг қонуниятларигина эмас, балки ижтимоий омиллар ҳам муҳим роль ўйнаган. Одам пайдо бўлгандан ҳоз. ҳолатигача унинг бутун ҳаёти ижтимоий жамиятнинг ривожланиш қонунияти б-н чамбарчас боғланган. А.нинг фан бўлиб ривожланишида табиат ва жамият тўғрисидаги фанлар ижобий роль ўйнади. Замонавий фан нуқтаи назаридан айтганда, А. қуйидаги учта катта бўлимдан иборат: 1) одам морфологияси; 2) антропогенез; 3) ирқшунослик (этник А.)- Морфология одамнинг жисмоний тузилишидаги белгиларнинг ёш, жинс, касб ва ташқи шароитга қараб ўзгаришини тушунтириб беради. Ирқшунослик одамзод иркларининг келиб чиқиш даври ва сабабларини, уларнинг Ер юзига тарқалишини изоҳлаб, этногенез муаммоларини ечишга ҳам ўз ҳиссасини қўшади. А. ўзининг турлича текшириш усулларига (антропометрия, остеометрия, краниометрия) ва кўп хил асбобларига эга. А. биол. фанининг фақат назарий соҳаси бўлибгина қолмай, амалий аҳамиятга эга бўлган соҳаси ҳамдир. Унинг далилларидан кўп соҳаларда, жумладан тиббиётнинг ҳар хил соҳаларида (мас, одамнинг жисмоний ўсишини ўрганишда), шунингдек суд экспертизасида фойдаланилади.

Туркистон ўзининг географик ўрнига кўра узоқ ўтмишда мураккаб ирқий ва этник жараёнларни бошидан кечирган, шунингдек қўшни халқларнинг ҳам тарихий тақдирларини белгилаб беришда катта роль ўйнаган. Бу ўлка, хусусан Ўзбекистон халқларини антропологик жиҳатдан ўрганиш 20-й.ларда ривожланди. Бу ишда Ўрта Осиё давлат ун-ти антропология кафедраси асосчиси ва доимий раҳбари Л. В. Ошаниннинг хизмати катта бўлди. Унинг раҳбарлигида Туркистон бўйлаб 29 антропологик экспедициялар уюштирилди. Л. В. Ошанин ва унинг шогирдлари (В. Я. Зезенкова, Қ. Н. Нажимов)нинг саъй-ҳаракатлари натижасида Туркистон антропологик жиҳатидан 3 вилоятга ажратилди. Амударё ва Сирдарё оралиғида яшовчи ўзбеклар ва тожиклар ер юзидаги мавжуд уч ирқнинг (европеоид, негроид ва монголоид) бири — европеоид ирқининг «Ўрта Осиё икки дарё оралиғи типи»га мансуб деб топилди. Москвалик антрополог А. И.

Ярхо бу ирқни «Помир-Фарғона типи» деб атади. Фарғона водийсидаги Селунгур ва Сурхондарёдаги Тешиктош ғорларидан топилган қад. аждодларимиз қолдиқлари туфайли Ўзбекистон Африка ва Олд Осиё ҳудудлари б-н бир қаторда, ҳоз. замон одамларининг пайдо бўлиши жараёни юз берган ҳудудлар таркибига киритилди ва бу хулоса фанда узил-кесил исботланган. Ўзбек халқига хос «Ўрта Осиё икки дарё оралиғи типи»нинг шаклланиш даври, макони ва тарихи масалаларида фанда яқингача ягона фикр йўқ эди. Бир гуруҳ олимлар бу ирқий тип бундан 6 — 8 минг йил илгари шаклланди деса, бошқа бир гуруҳ мутахассислар бу воқеа бундан 3 минг йил илгари содир бўлди дейишди. Учинчи гуруҳ олимлари эса уни 16-а.да шаклланди деб ҳисоблар эдилар. Ўзбек антропологлари (Т. Хўжайов)нинг узоқ йиллик изланишлари натижасида, жуда бой антропологик материаллар асосида бу тип бундан 2200 — 2300 йил илгари шакллана бошлаганлигини исботладилар (қ. Ўзбеклар).

Ад.: Ошанин Л. В., Антропологический состав населения Средней Азии и этногенез её народов, ч. 1 — 3, Ереван, 1957 — 59 (Труды Среднеаз. Гос. ун-та, Нов. сер, вып. 96 — 98; Исторические науки кн. 16 — 18); Хўжайов Т. К,., Хўжайова Г. К,., Ўзбек халқининг антропологияси ва этник тарихи, Т., 1995; Материалы к этнической истории населения Средней Азии, Т., 1986.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.