Özbeklar
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 100–108-b. — ziyouz.com
Özbeklar — xalq, Özbekiston Respublikasi aholisining asosiy qismini taşkil etadi. Ö. nafaqat Özbekiston, balki Örta Osiyodagi eng köp sonli xalqdir. Özbekistonda (20 mln. 800 ming kişi, 2005), Tojikistonda (1,2 mln.dan ziyod), Qirğizistonda (550—600 ming kişi), Qozoğistonda (320—330 ming kişi),Turkmanistonda (320—330 ming kişi) yaşaydi. Bundan taşqari, Afğonistonda (2,5 mln.dan 4 mln.gaça), RFda (taxm. 123 ming kişi, 2002), Saudiya Arabistonida (550—600 ming kişi), XXRda (13,7 ming kişi, 1998 yil) Turkiya, Germaniya, AQŞda ham Ö. yaşaydi. Ö.ning umumiy soni 25 mln.dan ortiq (2000). Ö. özbek tilida sözlaşadilar. Dindorlari — sunniy musulmonlar.
Ö. alohida etnik birlik (elat) bölib, Örta Osiyoning markaziy viloyatlari — Movarounnahrda, Xorazmda, Yettisuvda, qisman Şarqiy Turkistonning ğarbiy mintaqalarida şakllangan. Özbek xalqining asosini hoz. Özbekiston hududida qadimdan ötroq yaşab, suğorma dehqonçilik, hunarmandçilik bilan şuğullanib kelgan mahalliy suğdiylar, baxtariylar, xorazmiylar, farğonaliklar, yarim çorvador qanğlilar, köçmançi sakmassaget kabi etnik guruhlar taşkil etgan. Şuningdek, Janubiy Sibir, Oltoy, Yettisuv, Şarqiy Turkiston hamda Volga va Ural daryosi böylaridan turli davrlarda Movarounnahrga kirib kelgan etnik komponentlar ham Ö. etnogenezida iştirok etganligi tarixdan ma'lum.
Keyingi yillarda Özbekiston hududida olib borilgan arxeologik va antropologik tadqiqotlar natijasida Amudaryo va Sirdaryo oraliğida sönggi jez davridayoq yuqorida nomlari zikr etilgan qabila va elatlarning etnik jihatdan dastlabki aralaşuvi sodir bölganligi va assimilyatsiya jarayoni natijasida antik davrga kelib, ötroq hayotga moslaşgan turkiy hududiy maydon tarkib topganligi hamda özbek xalqiga xos antropologik tipning makon va zamoni aniklangan. Ma'lumki, mil. av. 3-asr da Sirdaryoning örta oqimida turkiy va suğdiylar ittifoqi asosida Qanğ davlati taşkil topgan edi. Qanğ davlati davrida Movarounnahr va unga tutaş mintaqalardagi xalqlarning iqtisodiy siyosiy va etnomadaniy aloqalarining tobora rivojlanib borişi natijasida turkiyzabon etnoslar ustuvorlik qilib, öziga xos uyğunlaşgan madaniyat şakllandi. Arxeologik asarlarda bu madaniyat Qovunçi madaniyati nomini olgan. Antropolog olimlarning ta'kidlaşlariça aynan şu davrlarga kelib, Örta Osiyo ikki daryo oraliği antropologik tipi (qiyofasi) töliq şakllangan (q. PomirFaryuna irki). Ö. etnogenezida qatnaşgan navbatdagi etnik komponentlar kuşonlar hamda mil. 4—5-asrlarda Örta Osiyoning markaziy viloyatlariga Janubiy Sibirdan, Junğoriyadan, Şarqiy Turkistondan siljigan xioniylar, kidariylar va eftaliylarsir. Şuningdek, Ö. etnogeneziga faol ta'sir ötkazgan turkiy etnik komponentlar asosan Turk xokonligi (6—8-asrlar) davrida Örta Osiyoning markaziy mintaqalari (Toşkent, Zarafşon, Qaşqadaryo, Surxondaryo vohalari, Farğona vodiysi) va Xorazmga kelib joylaşib, ma'lum bir tarixiy davr mobaynida, bu etnik komponentning aksariyat qismi ötroqlaşdi. Turk xoqonligi davrida kirib kelgan turkiy komponentlar va mahalliy aholi örtasidagi etnikmadaniy munosabatlarning rivoji hududdagi etnik jarayonlar taraqqiyotiga katta ta'sir ötkazdi. Uşbu turkiy qatlam madaniy yutuqlarining mahalliy madaniyxöjalik an'analari bilan jadal uyğunlaşuvi yuz berdi. Bu davr turkiysuğdiy simbiozni hal qiluvçi bosqiçlaridan biri bölgan.
8-asrdan arab va ajam (arab bölmagan Yaqin va Örta Şarq) xalqlarining Örta Osiyoga kirib kelişi mintaqadagi etnik jarayonlarga katta ta'sir etmagan. Bu davrda aholi etnik tarkibida ma'lum bir özgarişlar bölgan bölsada, Movarounnahrdagi ötroq va yarimötroq turkiyzabon aholi, suğdiylar va Xorazmning tub yerli aholisi öz hududlarida qolib, arablar (7—8-asrlar) hukmronligi ostida yaşaganlar.
Umuman olganda, 9-asrdan boşlab Movarounnahr mintaqasida yaxlit turkiy etnik qatlam, jonli turkiy til muhiti vujudga kela boşladi va, öz navbatida, suğdiylar va boşqalar mahalliy etnoslarda ham turkiilaşiş jarayeni jadallaşgan. Etnograf olim K.Şoniyozovning qayd etişiça, 9—10-asrlarda tiğiz etnogenetik jarayon natijasida köplab turkiy qabila va elatlarning ötroq hayotga ötişi jadal davom etgan. Bu asrlarda Sirdaryoning şim.da, Movarounnahr va Xorazmda turkiy etnik qatlam kuçli etnik asosga ega bölgan. Tabiiyki, bu kuçli etnik qatlam asosining aksariyat köpçiligini ötroqlaşgan turğun turkiy etnoslar taşkil qilgan.
Qoraxoniylar davrida (11 —12-asrlar) Movarounnahr va Xorazmda siyosiy hokimiyat turkiy sulolalarga ötişi munosabati bilan özbek xalqi etnogenezining yaquniy bosqiçi boşlandi. Ğarbiy Qoraxoniylar davlati doirasida hoz. Ö.ga xos turkiy etnos qaror topdi va mazkur davrda özbek xalqiga xos elatni belgilovçi hudud, til, madaniyat, tarixiy qismatining umumiyligi, etnik özlikni anglaş, etnosning uyuşqoqligi ma'lum bir davlat doirasida bölişi, din umumiyligi va bir qança şu kabi boşqa etnik alomatlar şakllangan. Bu davrda Ö.ning umum elat tili qaror topdi. Movarounnahr va unga tutaşgan mintaqalarda yaşovçi turkiyzabon aholi: qarluq, çigil, yağmo, tuxsi, xalaç, arğin, öğuz, qipçoq, uz, qanğli singari uruğlar özlarini bir xalq sifatida anglay boşlaganlar. Umuman olganda, 11 — 12-asrning 1-yarmida Ö. xalq sifatida şakllangan.
13a boşlarida Çingizxon istilosi davrida möğul qöşinlari tarkibida köp sonli turkiy etnoslar ham kirib keldi. 15-asrga qadar esa uşbu etnoslarning deyarli köp qismida mahalliy aholi bilan aralaşuv jarayoni sodir böldi va ular şakllangan özbek elatining keyingi taraqqiyotida malum darajada iz qoldirdilar.
Çiğatoy ulusi tilining rivojlanişi hamda keyinçalik Amir Temur va temuriylar davrida yuz bergan yuksak iqtisodiy va madaniy taraqqiyot natijasida Movarounnahrda adabiy til takomillaşib, bu til ilmiy adabiyotlarda «turkiy» yoki «çiğatoy turk» tili deb nomlangan. Ayniqsa, taraqqiy etgan özbek adabiy tili Alişer Navoiy davrida eng yuqori nuqtaga kötarildi. Ammo xalqning jonli tili köp dialektli bölib, adabiy til şakllanişida uçta asosiy şeva — qarluq, qipçoq va öğuz dialektlari asos bölgan. Ma'lumki, şakllangan özbek elatining Amir Temur va temuriylar davridagi etnik tarixi va etnomadaniy taraqqiyotiga barlos, jaloyir, qavçin, arlot, qipçoq kabi etnik guruhlar ham faol ta'sir qilgan.
Ö. etnik tarixida 15-asr oxiri 16-asrlar ham muhim davr hisoblanadi. Uşbu bosqiçda Örta Osiyoga manğit, qönğirot, nayman, uyğur, saroy. qatağon, quşçi, dörmon, kenagas, qirq, yuz, ming, bahrin va boşqalar Daşti Qipçoq özbek etnik guruhlarining navbatdagi tölqini kirib keldi. Natijada Movarounnahr aholisining etnik qiyofasida ularning alomatlari faollaşgan. Daşti Qipçoqdan 2 daryo (Amudaryo va Sirdaryo) oraliği va Xorazmga kelib örnaşgan etnik guruhlar «özbek» nomi ostida mahalliy aholi etnik rangbarangligini birmunça köpaytirgan bölsalar hamki, lekin uning etnik tarkibini tubdan özgartirib yubormagan. Uşbu etnoslar şakllangan özbek xalqining tarkibiga kelib qöşilgan navbatdagi etnik komponent edi, xolos. Ular Movarounnahr va Xorazm aholisining turmuş tarziga, an'analariga, madaniyatiga, xöjalik faoliyatiga sezilarli ta'sir körsatgan yangi tipdagi madaniy qatlam hosil qilgan. Ayniqsa, Zarafşon vodiysi va Özbekistonning jan. mintaqalari aholisi orasida bu nisbat kuçli seziladi. Mahalliy aholiga ular «özbek» nomini berişgan va bu nom Movarounnahr va unga qöşni viloyatlar aholisi uçun rasmiy ravişda umumiy nom bölib qolgan. Öz örnida aytib ötiş lozimki, özbek etnonimining kelib çiqişi böyiça fanda yakdil fikr mavjud emas. Ayrim mualliflar (G.Vamberi, G.Xovors, M.P. Pelo) Daşti Qipçoqda köçib yurgan turkmöğul qabilalarining bir qismi özlarini erkin tutganliklari sababli «özbek», ya'ni «öz-öziga bek» deb atagan desalar, boşqalar (P.P.Ivanov, A.Yu.Yakubovskiy, Xilda Xrsxem) «özbek» etnonimini Oltin Örda xoni Özbekxon (14-asr) nomi bilan boğlaydi, boşqa yana bir guruh olimlar esa (V.V. Grigoryev, A.A. Semyonov va B. Ahmedovlar) özbek nomi Oq Örda (Daşti Qipçoqning şarqiy qismi)da köçib yurgan turkmöğul qabilalariga taalluqli bölgan degan fikrni bildiradilar.
Temuriylar saltanati örnida dastlab 16-asr boşlarida vujudga kelgan Buxoro va Xiva xonliklari (q. Buxoro xonligi va Xiva xonligi), 18-asr boşlaridan Qöqon xonligiinng vujudga kelişi natijasida yagona tarixiy makonda yaşagan xalklar siyosiy jihatdan turli davlatlar tasarrufiga tuşib qolgan bölsada, bu holat özbek elati birligiga jiddiy putur yetkaza olmagan. Siyosiy çegaralar bölişiga qaramasdan 3 davlat tarkibidagi aholi özaro doimiy etnik, iqtisodiy va madaniy aloqada bölib kelganlar.
Tarixiy manbalarda keltirilgan 92 özbek uruğlari nafaqat Özbekiston hududida, balki butun Örta Osiyo hududlarida tarqalgan. Bu 92 özbek uruğlariga möğullar istilosidan oldingi va istilo davrida hamda şayboniylar davrida kelgan etnik guruhlar ham kiradi. Şuningdek, Örta Osiyoda qadimdan yaşab kelayotgan çiğil, yağmo, usun, tuxsi, xalaç va boşqalar turkiy etnik guruhlar ham 92 özbek elati tarkibiga kirgan.
Örta Osiyo xalqlarining 19-asr 2-yarmi — 20-asr boşlaridagi tarixiy taqdiri va taraqqiyot bosqiçlari çor Rossiyasining mustamlakaçiligi davri bilan boğliq. Keyinçalik mintaqada Sovet hokimiyatining örnatilişi bilan Örta Osiyoda milliyhududiy çegaralaniş ötkazilib, 5 ta milliy respublikalar taşkil etildi. Şu bilan şakllangan elatlar taraqqiy etayotgan tarixiy makon sun'iy ravişda bölib yuborildi. Mintaqa xalqlarining assimilyatsiya, konsolidatsiya jarayonlariga jiddiy ta'sir ötkazilişi va keyinçalik «sovet xalqi» nomli yagona etnik birlikni yaratiş haqidagi nazariyani amalga oşirilişi borasidagi olib borilgan siyosat ham Ö.ning milliyetnik qiyofasiga, mentalitetiga raxna sola olmadi.
Özbek xalqining rivojlaniş jarayoni Özbekiston mustaqillikka erişgan sanadan boşlab yangiça mazmun kasb etdi. Tarixiy tomirlaridan kuç olgan özbek milliy madaniyati, tafakkuri, urf-odatlari, turmuş tarzi öziga xos uyğoniş va yangilaniş padlasiga qadam qöydi.
Ö.ning moddiy va ma'naviy madaniyati öziga xos va boydir. Uning eng yaxşi tomonlari an'anaga aylanib, hozirgaça saqlanib kelmoqda. Ö.ning qadimiy ajdodlari tabiiy şaroitdan kelib çiqib suğorma dehqonçilik, çorvaçilik, hunarmandçilik kabi öziga xos xöjalikmadaniy tiplarni yaratganlar. Xöjalikmadaniy tiplarning uşbu yönalişlari, öz navbatida, tevarakatrofdagi tabiiy muhit bilangina emas, balki muayyan etnoslarning ijtimoiy-iqtisodiy rivoji darajasi bilan ham belgilanadi. Ö.ning köpqirrali dehqonçilik an'analari asrlar oşa töplangan tajribaga tayanadi. Dehqonçilik — Ö.ning qadimiy maşğulotlaridan biridir. Ming yillar davomida dehqonçilik xöjaligini yuritiş borasida köplab tajriba va usullar hamda fenologik (ösimliklar va hayvonot dunyosidagi mavsumiy özgarişlar) kuzatişlar töplangan. Dehqonçilik borasidagi tajribalari uzluksiz holda ajdodlardan avlodlarga ötib bordi.
Yoğingarçilikning kam bölişi, issiq havo iqlimi Özbekiston hududida murakkab suğoriş tizimi vositasida mahsuldor suğorma dehqonçilikning keng tarqalişiga olib keldi. Ilmiy tadqiqotlardan körinadiki, suğorma dehqonçilik mil.av. 3-asrda Xorazm, Zarafşon vohalari hamda Farğona vodiysida magistral kanallar quriş, har xil suv boğlaş, taqsimlaş va suv çiqariş inşootlarini barpo qiliş orqali rivojlangan. Özbek dehqonlari arpa, buğdoy, tariq, nöxat, yasmiq, sabzi, paxta, bodom, örik, ziğirpoya, buğdoy kabi ziroatçilik mahsulotlarini qadimdanoq yetiştirganlar.
Suğorma dehqonçilik xöjaliklari, asosan, qadimiy vohalarda Xorazm, Buxoro, Samarqand, Toşkent vohalarida, Qaşqadaryo va Surxondaryo havzalarida, Farğona vodiysida joylaşgan. Toşkent vohasi, Farğona va Zarafşon vodiysi, Qaşqadaryo va Surxondaryo toğ etagi mintaqasida, asosan, bahorgi ekinlar yetiştirilgan. Mahalliy dehqonlar madaniyetnik an'analar asosida dalaçilik, polizçilik va boğdorçilik sohalarida turli usul va yöllarni işlab çiqqanlar.
Köp asrlar davomida turli çorvador etnik guruhlarning ötroqlaşuvi natijasida ular mahalliy aholidan dehqonçilik tajribalarini özlaştirdilar va özlarining etnik va madaniy xöjalik xususiyatlari bilan öziga xos tarzda dehqonçilik bilan şuğullanganlar. Şu asosda dehqonçilikning 2 turini ajratib körsatiş mumkin: sun'iy suğorişga asoslangan intensiv dehqonçilik xöjaligi; asosan, çorvaçilik bilan qöşib olib boriluvçi ekstensiv lalmikor dehqonçilik xöjaligi.
Ö. xöjalik faoliyatining asosiy va qadimiy turlaridan biri — çorvaçilikdir. Boşqa mintaqalar aholisining çorvaçiligi bilan köpgina öxşaş jihatlari bölsada, özbek etnik guruhlarining har birida uy hayvonlarini boqişda öziga xos usul va jihatlari bölgan. Şu bilan birgalikda, hatto bir elat istiqomat qiladigan hududda ham çorvaçilik xöjaligini yuritişdagi tabiiygeografik şaroitlardan kelib çiqib hamda qöşni xalqlarning ta'siri yoki ijtimoiyiqtisodiy sabablar natijasida xilmaxil usullardan foydalanganlar.
Odatda, ötroq aholida çorva boqiş qöra yoki qörayaylov tizimi, yarim ötroq aholida haydovyaylov tizimi, köçmançi aholida haydov tizimi ustun turgan. Ö. uçun 20-asr boşlariga qadar çorvaçilikning qörayaylov va haydovyaylov tizimi ustuvor bölgan. Qöy, eçki va boşqalar çorva hayvonlari çorvaçilik xöjaligining asosini taşkil qilgan. Özbek çorvaçiligida qöylarning «hisori», «qoraköl» nasllarini boqişga ayniqsa köp e'tibor qaratilgan. Qöyçilik, asosan, sotişga möljallangan. Qöy juni ham bozorga çiqarilgan. Jaydari qoramollardan hökiz alohida göşt uçun va iş kuçi sifatida parvariş qilingan.
Ö.da qadimgi davrlardan yilqiçilik juda rivojlangan. Mahalliy aholi, ayniqsa, laqay, qorabayir zotli otlarni parvariş qilganlar. Daşt zonasida yaşovçi Ö. tuyaçilik bilan ham şuğullanişgan.
Hunarmandçilik Ö. orasida qadimdan keng rivojlanganligi arxeologik tadqiqotlardan ma'lum. Hunarmandçilikning rivoji şaharlarning nafaqat iqtisodiy va ijtimoiy, balki siyosiy va madaniy markazlarga aylana boşlaganligi bilan çambarças boğliqdir.
Özbek hunarmandlari köplab teri va jundan, yoğoç va metalldan, xilmaxil buyumlar yasab, paxta va ipakdan turli matolar töqib, kiyimkeçaklarni bozorlarda sotişgan.
Özbek hunarmandçiligining temirçilik, degrezlik, misgarlik, zargarlik, duradgorlik, aravasozlik, yoğoç öymakorligi, gançkorlik, marmar öymakorligi, kulolçilik kabi keng tarqalgan tarmoqlari hamda töqimaçilik, ipakçilik, kaştadözlik, zardözlik, döppidözlik kabi uyrözğor kasbkorliklari taraqqiy etgan.
Ö.ning an'anaviy turar joylari qadimdan öziğa xos bölib, ular yaşagan mintaqaning tabiiygeografik şaroiti bilan boğliq bölgan. Turar joylar barpo etişda quriliş konstruksiyasi va uslubi, rejasi va bezaklari bilan Farğona, Buxoro, Xiva va Şahrisabz me'morlik yönalişlari maşhur bölib kelgan. Uyjoy qurilişida Ö.da qadimiy uylar, odatda, köça va qöşni tomoni devor bilan öralgan hovlilardan iborat bölgan. Barça turar joy va xöjalik xonalarining derazalari içkari tomonga qaratilgan. Hovli 2 qismga — bolalar va ayollar uçun içkari hovli hamda nomahram erkaklar va mehmonlar uçun mehmonxona tarzida haşamatli xonalardan iborat taşqari hovliga bölingan. Hunarmandlarning uylarida dökon va şogirdlar yaşaydigan xonalar ham taşqarida joylaşgan. Eng köp tarqalgan 2 xonali uy variantlaridan biri sifatida dahliz va katta uydan iborat bölgan uylarni körsatiş mumkip. Bunday uyjoylar, odatda, oldi aivonli va ayvonsiz qilib qurilgan. Aholi örtasida an'anaviy paxsa va sinçli uylar bilan birga ğiştli uylar va ularni naqşinkor gançli bezaklar bilan quriş ham mavjud bölgan.
Ö.da doimiy uyjoylar 10-asrga qadar, asosan, toş, paxsa yoki xom ğiştdan qurilgan. Loy asosiy quriliş materiali hisoblangan. Pişgan ğişt qadimdan qöllanilib kelinsada, keng miqyosda undan uyjoy quriş 9-asrdan boşlandi. Buxoro va Xivada hovli eşiklariga jez yoki temirdan yasalgan bolğa yoki halqasimon boldoq osilgan.
Eski tipdagi uylarning xonalari va derazalari ayvonga qaragan. Eşiklar içkariga, darçalar taşqariga oçilgan. Deraza yoki eşikning yuqori qismiga yoruğlik tuşadigan tuynuk qöyilgan va unga yoğoç yoki gançdan yasalgan panjara örnatilgan (q. Tobadon). Uyga kiradigan joyda eşik oldida töğri burçakli peştoq (poygak) bölib, unga poyabzal yeçib qöyilgan. Eşik oldidagi burçakda suv quyiladigan (oqizadigan) maxsus joy (obrez, adan, taşnob) joylaşgan bölib, unga Buxoro va Samarqandda marmar toş, Farğona vodiysida va Toşkentda pişiq ğişt, Xivada maxsus sopol terilgan.
Odatda, uylarning tarhi oila a'zolarining soniga qarab bir neça uy (xona), dahliz va ayvondan iborat bölgan. Hovlida esa xöjalik uçun omborxona, hojatxona va molxona bölgan. Şaharlarda yoki aholi ziç joylaşgan qişloqlarda mehmonxona, odatda, 2qavatda — boloxonada joylaşgan. Ayniqsa, Toşkent, Buxoro, Samarqand va Urgut şahrilarida juda şinam mehmonxonalar qurilgan. Bu kabi mehmonxonalardan töy haşamlarda, motam marosimlarida ham keng foydalanilgan. Bundan taşqari, qiş paytlari mehmonxonalarda mahalla erkaklari töplanişib gapgaştaklar ötkazganlar. Hoz. kunga kelib zamonaviy uylarning qurilişi ança takomillaşgan bölib, uylarning qurilişidagi milliy an'analar zamonaviy körinişlar bilan özaro uyğunlaşgan. Bugungi uylar muayyan reja asosida turli qulayliklar bilan qurilmoqda (yana q. Turar joy).
Ö.ning milliy kiyimlari ham köp asrlik tarixga ega bölib, an'anaviy turmuştarzi, tabiiygeografik muhit va xöjalikmadaniy an'analar bilan boğliq bölgan. U.da asosiy milliy kiyimlar: erkaklarda oq yoki malla bözdan tikilgan köylak, yaktak, tön, belboğ, salla, maxsi, kavuş, etik; ayollarda — römol, keng köylak, uzun lozim, nimça, kaltaça, maxsi, kavuş. Boş kiyimlardan — döppi, kuloh, islomiyat davridan boşlab uning ustidan salla öralgan, aslzodalarning boş kiyimlari zarli va kumuş iplar bilan bezatilgan, peşona qismiga turli olmos, qimmatbaho toşlardan yasalgan töğnoğiçlar qadalgan. Qiş faslida kuloh yoki badavlat kişilar möynali telpaklar kiyişgan. Ö. orasida eng köp tarqalgan yengil boş kiyimi döppidir.
Döppi, asosan, baxmal, sidirğa şoyi, satin qabi matolarga ip, ipak, zar bilan kaşta tikib tayyorlangan. Özbekistonda Çust, Marğilon, Qöqon, Toşkent, Samarqand, Buxoro, Boysun, Şahrisabz döppilari keng tarqalgan. Toşkent döppisi sidirğa kök baxmalga tikilgan (yana q. Döppi). Oyoq kiyimlari tag çarmi yumşoq bölgan uzun, qönjli, poşnasiz, kavuş bilan kiyiladigan maxsi, öziga töq odamlar orasida esa uç qismi qayrilgan baland poşnali etik kiyiş urf bölgan. Ayollar boş kiyim sifatida, asosan, römol öragan. Yoşi va mavqeiga, oilaviy ahvoliga qarab doka römol, şol römol, ğijim römol va boşqalar xil römollar öralgan (öraliş usuli ham turliça bölgan). Qizlar uçun qulay boş kiyimi döppi hisoblangan. Toşkentda iroqi çorgul, Samarqandda yörmadözi, Andijonda munçoq gulli, Buxoroda zardözi, Qaşqadaryo, Surxondaryoda iroqi döppilar maşhur. Boş kiyimlar ustidan çiroyli naqşlar bilan bezatilgan tillaqoşlar, böyinga böyintumor, zebigardon, qölga bilaguzuk, uzuk, burunga buloqi va boşqalar taqinçoqlar taqilgan. Ayollar odmi gazmollardan tikilgan qomatga yopişib, köylak etagidan bir oz yuqoriroq turadigan avraastarli paxtalik çoponlar ham kiyişgan.
19-asrning 80-y.larigaça kiyimlar töğri biçimli şaklni saqlagan. Kiyim şakllarining yölyöl, sidirğa va gulli mahalliy matolardan tayyorlangan, oldi, etagi, yeng uçi, yoqasi gulli jiyak bilan hoşiyalangan körinişlari keng urf bölgan. 19-asrning 20—30-y. larida kiyim biçimi özaro bir-biriga yaqin bölgan 2 yönalişda özgarib bordi. 20-asrning boşlaridan boşlab Ö. örtasida yevropaça kiyimlarni kiyiş urfga kirdi. Milliy kiyimga yevropaliklar kiyimi xususiyatlarining kiritilişi milliy köylakni şim bilan ayollar köylaklarini nimça bilan kiyilişiga olib keldi. Bu tarixan hayot şaroitining özgarişi va ommaviy sanoat i. ç.ining hunarmandçilikdan ustunligi tufayli sodir böldi.
Milliy biçimdagi kiyimlar qomatga qarab tikila boşlandi, ayol köylaklari torayib va kaltalaşib bordi, oldinroq yuzaga kelgan koketkali (kökrak burma) va qaytarma yoqali köylaklar hayotga muqim kirib bordi, yengi kaltalaşdi. 20-asrning 50—60-y.laridan boşlab erkaklar kiyimini töğri yelkali qomatga moslangan pidjak, keng şimlar, ayollar köylagini töğri yelkali erkin kesma lif, etakka tomon kengaygan yubka kiyiş rasm böla boşlagan. Biroq, Ö. orasida yevropaça kiyimlar bilan birga milliy kiyim ham urfdan qolmadi. Uning öziga xosligi şaklida va milliy mato koloritida namoyon böldi. Bu jihatdan ayollarning keng yozgi köylagi va erkaklar yaktagi diqqatga sazovor. Keksa odamlar orasida tönning kundalik kiyim sifatida saqlanib qolişi an'anaviy tus oldi.
Taomlari. Ö.ning taom tayyorlaş an'anasi va madaniyati köp asrlik tarixga ega bölib, milliy taomlarni tayyorlaşda azaldan turli xil göşt, ösimlik mahsulotlaridan keng foydalanganlar. Ö. kundalik ovqat sifatida buğdoy, arpa, guruç, nöxat, moş, ziğir, kunjut kabi don, sabzi, piyoz, şolğom kabi sabzavotlar, qovun, tarvuz kabi poliz mahsulotlarini keng iste'mol qilganlar. Azaldan milliy taomlarni tayyorlaş uçun çorva — qöy, qoramol, eçki yoğlari, kunjut, ziğir va sariyoğ (sut mahsulotlaridan olingan), paxta yoği işlatilib kelinadi. Ovqatlanişda, ayniqsa şaharliklarning asosiy taomlari sut mahsulotlaridan: qatiq, suzma, tvorog yoki çakki (zardobi olingan qatiq), qaymoq va boşqalardan iborat. Taomga juda köp zira va zirk işlatiladi. Göştli, sabzavot va yormali quyuq taomlar za'faron, kaşniç qöşib tayyorlanadi. Umuman, özbek milliy taomlari özining lazzatliligi, kaloriyaliligi va servitaminligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, palov, norin, şörva, kabob, mastava, şavla, moşxörda, moşkiçiri, çuçvara, şilpildoq va boşqalar keng tarqalgan. Ba'zi quyuq taomlar (palov) tayyorlaşning önlab usullari mavjud. Non tayyorlaş ham özbek pazandaçiligida alohida örin tutadi. Buxoro, Samarqand va Toşkent viloyatlarida non yopişda kunjut, arpabodiyon, sedanani keng qöllaydilar (yana q. Non).
Dini. U.ning Urta Osiyoda yaşagan qadimiy ajdodlari tangriçşik, şomonlik, zarduştiylik, buddaviylik, moniylik kabi dinlarga e'tiqod qilganlar. Bu diniy e'tiqodlarning ayrimlari Urta Osiyoda islom dini yoyilguniça (8-asrgaça) saqtangan. Hozirda Ö.ning dini islom dini bölib, uning sunniylik mazhabi Uzbekiston hududida 10-asrdan söng hukmron mavqega ega bölgan.
Ö.ning urf-odatlari, marosimlari va bayramlari rangbarang hamda öziga xos xususiyatlarga ega bölib, bir neça ming yillar mobaynida şakllanib kelgan. An'anaviy urf-odatlar va marosimlar özbek xalqining etnogenezida iştirok etgan dehqonçilik va çorvaçilik bilan şuğullangan voha va çöl aholisiga xos elementlarni öziga singdirgan turli qabila va etnik guruxlarning etnomadaniy tajribalarining murakkab qöşilişi jarayonida şakllangan. Mas, bola tuğilişi (çilla, beşik kerti), sunnat töyi, nikoh va motam marosimlarida Örta Osiyo xalqlariga xos umumiy öxşaşliklar mavjud. Ö.da jamoa munosabatlariga oid urf-odatlarni şaharda mahalla, qişloqda qişloq jamoasi aks ettirgan, ularning faoliyatida erkaklar va bolalar qatnaşgan. Ötmişda barça udumlar, marosimlar qişloq va şaharda mahalla jamoalarining taşabbusi bilan ötkazilgan. Jumladan haşar keng tarqalgan. Haşarning bir neça turi mavjud: jamoa işlarini bajarişda, qöniqöşniçilik va qavmqarindoşlik doirasida ötkaziladigan haşar va boşqalar Jamoa haşari bilan uyjoy, köprik quriş va ta'mirlaş, ariqzovurlar qaziş, ularni loyqadan tozalab turiş; masjid quriş va ta'mirlaş, mozorlarni tozalaş va boşqalar işlar bajarilgan. Yoşlarni odobaxloq ruhida tarbiyalaşda jamoaning örni ham katta bölgan. Jamoaning har bir a'zosi mehmondorçilik, ma'raka va boşqalar jamoat joylarida yoşi va mavqeiga qarab joy egallagan. Ö.ning jamoa marosimlariga Navröz bayrami. mehrjon sayli, lola sayli, qizil gul sayli, Röza hayiti (Iyd alFitr), Qurbon hayiti (Iyd alAdho), sumalak sayli va boşqalar, ularni ötkaziş bilan boğliq xalq odatlari, rasmrusumlari kiradi. Har bir bayram öz tarixiga ega bölib, u xalq ijodiy mehnati va hayot şaroiti bilan çambarças boğliq. Özbek xalqi orasida eng keng tarqalgan, milliy tusga ega bölgan urf-odatlardan mavsumiy marosimlar diqqatga sazovordir. Ayrim tadqiqotçilarning fikriça, özbek mavsumiy marosimlarini quyidagi turkumlarga tasnif etiş mumkin: 1) qişda ötkaziladigan gapgaştak, yasayusun kabilar; 2) bahorgi marosimlar — Navröz, şoxmoylar (qöş çiqariş), lola yoki qizil gul sayli, loy tutiş, sust xotin kabilar; 3) yozgi marosimlardan qovun sayli, çoy momo va h.k.; 4) kuzgi marosimlar — hosil yiğimi bilan boğliq mehrjon, oblobaraka, şamol çaqiriş, uzum sayli kabilar.
Sovetlar hukmronligi davrida amaldagi mafkuraga muvofiq, bir qança marosimlar, jumladan, «komsomol töyi», «qizil töy», Oktyabr (7 noyabr) bayrami, Sovet Armiyasi kuni, Sovet konstitutsiyasi kuni, «Paxta bayrami» va boşqalar joriy etildi. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, bu bayramlarning köpçiligi öz-özidan barham topdi, lekin joriy taqvim bilan boğliq umumbaşariy bayramlardan 1 yanvar — Yangi yil kuni, 8 mart — xalqaro xotin-qizlar kuni saqlab qolindi. Ayni vaqtda, mustaqil Özbekiston Respublikasida yangi xalq bayramlari ta'sis etildi: 1 sentyabr — Mustaqillik kuni, 8 dekabr — Respublika Konstitutsiyasi qabul qilingan kun, 9 May — Xotira va qadrlaş kuni. Şuningdek, Röza va Qurbon hayitlari kuni, Navröz bayrami tiklandi va yangiça mazmun kaşf etdi.
Ö. jamoaviy turmuşi çuqur tarixiy ildizlariga ega. Bu tartibotning ibtidosi antik davrlarga borib taqaladi. Yozma va arxeologik manbalarda mintaqaning qadimiy şaharlari aholisi orasida jamoalar faoliyat körsatganligi, faqat turmuşdagina emas, balki i. ç.da ham jamoa asoslari mavjudligi qayd etilgan. Örta asrlarda jamoa faqat jamoaviy asoslardagina suğoriş tizimini taşkil etiş va qöllab-quvvatlaş, binobarin, dehqonçilik bilan şuğullaniş mumkin bölgan qişloq aholisi uçun ham, şuningdek, şahar aholisi uçun ham özining ilgarigi ahamiyatini sakdab qolgan edi.
Öz-özini boşqaruvning tarixan tarkib topgan uşbu tizimi nafaqat birgalikda faoliyat olib borişgina bölmay, ayni vaqtda ijtimoiy hayotni taşkil etiş, oila va turmuş an'analarini, rasmrusumlarini xalqimiz turmuş tarzining barça tizimini saklaş va boyitişdan ham iborat bölgan. Yaqin vaqtlargaça, hududiy qöşniçilik jamoasi xalqimizda turli mintaqalarda turliça nomlar bilan atalgan, çunonçi, «mahalla», «guzar», «masjid», «jamoa», «elat». 20-asrning 90-y.laridan respublikaning şahar va qişloqlarida hududiyqöşniçilik jamoasi yagona mahalla atamasi bilan yuritiladigan böldi. Zero, öz-özini boşqarişning xalqimiz an'analari va qadriyatlariga juda mos bölgan uşbu usuli — mahallalar tizimi sönggi yillarda juda katta nufuzga ega bölib bormoqda.
Hoz. davrda Ö. zamonaviy kasbhunarni egallamoqdalar. Kompyuter va internetdan foydalaniş Ö. hayotiga singib ketdi. Demokratik jarayonlar rivojlanmoqda. Milliy, madaniy qadriyatlarga e'tibor kuçaymoqda.
Ad.: Yakubovskiy A.Yu., K voprosu ob etnogeneze uzbekskogo naroda. T., 1941; Ismoilov H., An'anaviy özbek kiyimlari (Etnografik materiallar), T., 1978; Şaniyazov K. 111., Ismailov X.I., Etnografiçeskiye oçerki materialnoy kulturm uzbekov konsa XIX — naçala XX v., T., 1981;Ahmedov B., Tarixdan saboqlar, T, 1995; Şoniyozov K., Özbek xalqining şakllaniş jarayoni, T., 2001; Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari, T., 2001; Kadmrova T.F., ArxitekturaUzbekistana, M., 1987; Qoraboyev U., Özbek xalq bayramlari, T., 2002; Jabborov I., Özbeklar an'anaviy turmuşi va madaniyati, T., 2004; Özbek pazandalik san'ati, T., 2005.
Adhamjon Aşirov, Asror Qayumov.
Q.: Döppi, Non, Tobadon, Turar joy
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЎЗБЕКЛАР — халқ, Ўзбекистон Республикаси аҳолисининг асосий қисмини ташкил этади. Ў. нафақат Ўзбекистон, балки Ўрта Осиёдаги энг кўп сонли халқдир. Ўзбекистонда (20 млн. 800 минг киши, 2005), Тожикистонда (1,2 млн.дан зиёд), Қирғизистонда (550—600 минг киши), Қозоғистонда (320—330 минг киши),Туркманистонда (320—330 минг киши) яшайди. Бундан ташқари, Афғонистонда (2,5 млн.дан 4 млн.гача), РФда (тахм. 123 минг киши, 2002), Саудия Арабистонида (550—600 минг киши), ХХРда (13,7 минг киши, 1998 йил) Туркия, Германия, АҚШда ҳам Ў. яшайди. Ў.нинг умумий сони 25 млн.дан ортиқ (2000). Ў. ўзбек тилида сўзлашадилар. Диндорлари — сунний мусулмонлар.
Ў. алоҳида этник бирлик (элат) бўлиб, Ўрта Осиёнинг марказий вилоятлари — Мовароуннаҳрда, Хоразмда, Еттисувда, қисман Шарқий Туркистоннинг ғарбий минтақаларида шаклланган. Ўзбек халқининг асосини ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида қадимдан ўтроқ яшаб, суғорма деҳқончилик, ҳунармандчилик билан шуғулланиб келган маҳаллий суғдийлар, бахтарийлар, хоразмийлар, фарғоналиклар, ярим чорвадор қанғлилар, кўчманчи сакмассагет каби этник гуруҳлар ташкил этган. Шунингдек, Жанубий Сибирь, Олтой, Еттисув, Шарқий Туркистон ҳамда Волга ва Урал дарёси бўйларидан турли даврларда Мовароуннаҳрга кириб келган этник компонентлар ҳам Ў. этногенезида иштирок этганлиги тарихдан маълум.
Кейинги йилларда Ўзбекистон ҳудудида олиб борилган археологик ва антропологик тадқиқотлар натижасида Амударё ва Сирдарё оралиғида сўнгги жез давридаёқ юқорида номлари зикр этилган қабила ва элатларнинг этник жиҳатдан дастлабки аралашуви содир бўлганлиги ва ассимиляция жараёни натижасида антик даврга келиб, ўтроқ ҳаётга мослашган туркий ҳудудий майдон таркиб топганлиги ҳамда ўзбек халқига хос антропологик типнинг макон ва замони аникланган. Маълумки, мил. ав. 3-аср да Сирдарёнинг ўрта оқимида туркий ва суғдийлар иттифоқи асосида Қанғ давлати ташкил топган эди. Қанғ давлати даврида Мовароуннаҳр ва унга туташ минтақалардаги халқларнинг иқтисодий сиёсий ва этномаданий алоқаларининг тобора ривожланиб бориши натижасида туркийзабон этнослар устуворлик қилиб, ўзига хос уйғунлашган маданият шаклланди. Археологик асарларда бу маданият Қовунчи маданияти номини олган. Антрополог олимларнинг таъкидлашларича айнан шу даврларга келиб, Ўрта Осиё икки дарё оралиғи антропологик типи (қиёфаси) тўлиқ шаклланган (қ. ПомирФарюна ирки). Ў. этногенезида қатнашган навбатдаги этник компонентлар кушонлар ҳамда мил. 4—5-асрларда Ўрта Осиёнинг марказий вилоятларига Жанубий Сибирдан, Жунғориядан, Шарқий Туркистондан силжиган хионийлар, кидарийлар ва эфталийларцир. Шунингдек, Ў. этногенезига фаол таъсир ўтказган туркий этник компонентлар асосан Турк хоконлиги (6—8-асрлар) даврида Ўрта Осиёнинг марказий минтақалари (Тошкент, Зарафшон, Қашқадарё, Сурхондарё воҳалари, Фарғона водийси) ва Хоразмга келиб жойлашиб, маълум бир тарихий давр мобайнида, бу этник компонентнинг аксарият қисми ўтроқлашди. Турк хоқонлиги даврида кириб келган туркий компонентлар ва маҳаллий аҳоли ўртасидаги этникмаданий муносабатларнинг ривожи ҳудуддаги этник жараёнлар тараққиётига катта таъсир ўтказди. Ушбу туркий қатлам маданий ютуқларининг маҳаллий маданийхўжалик анъаналари билан жадал уйғунлашуви юз берди. Бу давр туркийсуғдий симбиозни ҳал қилувчи босқичларидан бири бўлган.
8-асрдан араб ва ажам (араб бўлмаган Яқин ва Ўрта Шарқ) халқларининг Ўрта Осиёга кириб келиши минтақадаги этник жараёнларга катта таъсир этмаган. Бу даврда аҳоли этник таркибида маълум бир ўзгаришлар бўлган бўлсада, Мовароуннаҳрдаги ўтроқ ва яримўтроқ туркийзабон аҳоли, суғдийлар ва Хоразмнинг туб ерли аҳолиси ўз ҳудудларида қолиб, араблар (7—8-асрлар) ҳукмронлиги остида яшаганлар.
Умуман олганда, 9-асрдан бошлаб Мовароуннаҳр минтақасида яхлит туркий этник қатлам, жонли туркий тил муҳити вужудга кела бошлади ва, ўз навбатида, суғдийлар ва бошқалар маҳаллий этносларда ҳам туркиилашиш жараени жадаллашган. Этнограф олим К.Шониёзовнинг қайд этишича, 9—10-асрларда тиғиз этногенетик жараён натижасида кўплаб туркий қабила ва элатларнинг ўтроқ ҳаётга ўтиши жадал давом этган. Бу асрларда Сирдарёнинг шим.да, Мовароуннаҳр ва Хоразмда туркий этник қатлам кучли этник асосга эга бўлган. Табиийки, бу кучли этник қатлам асосининг аксарият кўпчилигини ўтроқлашган турғун туркий этнослар ташкил қилган.
Қорахонийлар даврида (11 —12-асрлар) Мовароуннаҳр ва Хоразмда сиёсий ҳокимият туркий сулолаларга ўтиши муносабати билан ўзбек халқи этногенезининг яқуний босқичи бошланди. Ғарбий Қорахонийлар давлати доирасида ҳоз. Ў.га хос туркий этнос қарор топди ва мазкур даврда ўзбек халқига хос элатни белгиловчи ҳудуд, тил, маданият, тарихий қисматининг умумийлиги, этник ўзликни англаш, этноснинг уюшқоқлиги маълум бир давлат доирасида бўлиши, дин умумийлиги ва бир қанча шу каби бошқа этник аломатлар шаклланган. Бу даврда Ў.нинг умум элат тили қарор топди. Мовароуннаҳр ва унга туташган минтақаларда яшовчи туркийзабон аҳоли: қарлуқ, чигил, яғмо, тухси, халач, арғин, ўғуз, қипчоқ, уз, қанғли сингари уруғлар ўзларини бир халқ сифатида англай бошлаганлар. Умуман олганда, 11 — 12-асрнинг 1-ярмида Ў. халқ сифатида шаклланган.
13а бошларида Чингизхон истилоси даврида мўғул қўшинлари таркибида кўп сонли туркий этнослар ҳам кириб келди. 15-асрга қадар эса ушбу этносларнинг деярли кўп қисмида маҳаллий аҳоли билан аралашув жараёни содир бўлди ва улар шаклланган ўзбек элатининг кейинги тараққиётида маьлум даражада из қолдирдилар.
Чиғатой улуси тилининг ривожланиши ҳамда кейинчалик Амир Темур ва темурийлар даврида юз берган юксак иқтисодий ва маданий тараққиёт натижасида Мовароуннаҳрда адабий тил такомиллашиб, бу тил илмий адабиётларда «туркий» ёки «чиғатой турк» тили деб номланган. Айниқса, тараққий этган ўзбек адабий тили Алишер Навоий даврида энг юқори нуқтага кўтарилди. Аммо халқнинг жонли тили кўп диалектли бўлиб, адабий тил шаклланишида учта асосий шева — қарлуқ, қипчоқ ва ўғуз диалектлари асос бўлган. Маълумки, шаклланган ўзбек элатининг Амир Темур ва темурийлар давридаги этник тарихи ва этномаданий тараққиётига барлос, жалойир, қавчин, арлот, қипчоқ каби этник гуруҳлар ҳам фаол таъсир қилган.
Ў. этник тарихида 15-аср охири 16-асрлар ҳам муҳим давр ҳисобланади. Ушбу босқичда Ўрта Осиёга манғит, қўнғирот, найман, уйғур, сарой. қатағон, қушчи, дўрмон, кенагас, қирқ, юз, минг, баҳрин ва бошқалар Дашти Қипчоқ ўзбек этник гуруҳларининг навбатдаги тўлқини кириб келди. Натижада Мовароуннаҳр аҳолисининг этник қиёфасида уларнинг аломатлари фаоллашган. Дашти Қипчоқдан 2 дарё (Амударё ва Сирдарё) оралиғи ва Хоразмга келиб ўрнашган этник гуруҳлар «ўзбек» номи остида маҳаллий аҳоли этник рангбаранглигини бирмунча кўпайтирган бўлсалар ҳамки, лекин унинг этник таркибини тубдан ўзгартириб юбормаган. Ушбу этнослар шаклланган ўзбек халқининг таркибига келиб қўшилган навбатдаги этник компонент эди, холос. Улар Мовароуннаҳр ва Хоразм аҳолисининг турмуш тарзига, анъаналарига, маданиятига, хўжалик фаолиятига сезиларли таъсир кўрсатган янги типдаги маданий қатлам ҳосил қилган. Айниқса, Зарафшон водийси ва Ўзбекистоннинг жан. минтақалари аҳолиси орасида бу нисбат кучли сезилади. Маҳаллий аҳолига улар «ўзбек» номини беришган ва бу ном Мовароуннаҳр ва унга қўшни вилоятлар аҳолиси учун расмий равишда умумий ном бўлиб қолган. Ўз ўрнида айтиб ўтиш лозимки, ўзбек этнонимининг келиб чиқиши бўйича фанда якдил фикр мавжуд эмас. Айрим муаллифлар (Г.Вамбери, Г.Ховорс, М.П. Пельо) Дашти Қипчоқда кўчиб юрган туркмўғул қабилаларининг бир қисми ўзларини эркин тутганликлари сабабли «ўзбек», яъни «ўз-ўзига бек» деб атаган десалар, бошқалар (П.П.Иванов, А.Ю.Якубовский, Хилда Хрсхэм) «ўзбек» этнонимини Олтин Ўрда хони Ўзбекхон (14-аср) номи билан боғлайди, бошқа яна бир гуруҳ олимлар эса (В.В. Григорьев, А.А. Семёнов ва Б. Аҳмедовлар) ўзбек номи Оқ Ўрда (Дашти Қипчоқнинг шарқий қисми)да кўчиб юрган туркмўғул қабилаларига тааллуқли бўлган деган фикрни билдирадилар.
Темурийлар салтанати ўрнида дастлаб 16-аср бошларида вужудга келган Бухоро ва Хива хонликлари (қ. Бухоро хонлиги ва Хива хонлиги), 18-аср бошларидан Қўқон хонлигииннг вужудга келиши натижасида ягона тарихий маконда яшаган халклар сиёсий жиҳатдан турли давлатлар тасарруфига тушиб қолган бўлсада, бу ҳолат ўзбек элати бирлигига жиддий путур етказа олмаган. Сиёсий чегаралар бўлишига қарамасдан 3 давлат таркибидаги аҳоли ўзаро доимий этник, иқтисодий ва маданий алоқада бўлиб келганлар.
Тарихий манбаларда келтирилган 92 ўзбек уруғлари нафақат Ўзбекистон ҳудудида, балки бутун Ўрта Осиё ҳудудларида тарқалган. Бу 92 ўзбек уруғларига мўғуллар истилосидан олдинги ва истило даврида ҳамда шайбонийлар даврида келган этник гуруҳлар ҳам киради. Шунингдек, Ўрта Осиёда қадимдан яшаб келаётган чиғил, яғмо, усун, тухси, халач ва бошқалар туркий этник гуруҳлар ҳам 92 ўзбек элати таркибига кирган.
Ўрта Осиё халқларининг 19-аср 2-ярми — 20-аср бошларидаги тарихий тақдири ва тараққиёт босқичлари чор Россиясининг мустамлакачилиги даври билан боғлиқ. Кейинчалик минтақада Совет ҳокимиятининг ўрнатилиши билан Ўрта Осиёда миллийҳудудий чегараланиш ўтказилиб, 5 та миллий республикалар ташкил этилди. Шу билан шаклланган элатлар тараққий этаётган тарихий макон сунъий равишда бўлиб юборилди. Минтақа халқларининг ассимиляция, консолидация жараёнларига жиддий таъсир ўтказилиши ва кейинчалик «совет халқи» номли ягона этник бирликни яратиш ҳақидаги назарияни амалга оширилиши борасидаги олиб борилган сиёсат ҳам Ў.нинг миллийэтник қиёфасига, менталитетига рахна сола олмади.
Ўзбек халқининг ривожланиш жараёни Ўзбекистон мустақилликка эришган санадан бошлаб янгича мазмун касб этди. Тарихий томирларидан куч олган ўзбек миллий маданияти, тафаккури, урф-одатлари, турмуш тарзи ўзига хос уйғониш ва янгиланиш падласига қадам қўйди.
Ў.нинг моддий ва маънавий маданияти ўзига хос ва бойдир. Унинг энг яхши томонлари анъанага айланиб, ҳозиргача сақланиб келмоқда. Ў.нинг қадимий аждодлари табиий шароитдан келиб чиқиб суғорма деҳқончилик, чорвачилик, ҳунармандчилик каби ўзига хос хўжаликмаданий типларни яратганлар. Хўжаликмаданий типларнинг ушбу йўналишлари, ўз навбатида, теваракатрофдаги табиий муҳит билангина эмас, балки муайян этносларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожи даражаси билан ҳам белгиланади. Ў.нинг кўпқиррали деҳқончилик анъаналари асрлар оша тўпланган тажрибага таянади. Деҳқончилик — Ў.нинг қадимий машғулотларидан биридир. Минг йиллар давомида деҳқончилик хўжалигини юритиш борасида кўплаб тажриба ва усуллар ҳамда фенологик (ўсимликлар ва ҳайвонот дунёсидаги мавсумий ўзгаришлар) кузатишлар тўпланган. Деҳқончилик борасидаги тажрибалари узлуксиз ҳолда аждодлардан авлодларга ўтиб борди.
Ёғингарчиликнинг кам бўлиши, иссиқ ҳаво иқлими Ўзбекистон ҳудудида мураккаб суғориш тизими воситасида маҳсулдор суғорма деҳқончиликнинг кенг тарқалишига олиб келди. Илмий тадқиқотлардан кўринадики, суғорма деҳқончилик мил.ав. 3-асрда Хоразм, Зарафшон воҳалари ҳамда Фарғона водийсида магистрал каналлар қуриш, ҳар хил сув боғлаш, тақсимлаш ва сув чиқариш иншоотларини барпо қилиш орқали ривожланган. Ўзбек деҳқонлари арпа, буғдой, тариқ, нўхат, ясмиқ, сабзи, пахта, бодом, ўрик, зиғирпоя, буғдой каби зироатчилик маҳсулотларини қадимданоқ етиштирганлар.
Суғорма деҳқончилик хўжаликлари, асосан, қадимий воҳаларда Хоразм, Бухоро, Самарқанд, Тошкент воҳаларида, Қашқадарё ва Сурхондарё ҳавзаларида, Фарғона водийсида жойлашган. Тошкент воҳаси, Фарғона ва Зарафшон водийси, Қашқадарё ва Сурхондарё тоғ этаги минтақасида, асосан, баҳорги экинлар етиштирилган. Маҳаллий деҳқонлар маданийэтник анъаналар асосида далачилик, полизчилик ва боғдорчилик соҳаларида турли усул ва йўлларни ишлаб чиққанлар.
Кўп асрлар давомида турли чорвадор этник гуруҳларнинг ўтроқлашуви натижасида улар маҳаллий аҳолидан деҳқончилик тажрибаларини ўзлаштирдилар ва ўзларининг этник ва маданий хўжалик хусусиятлари билан ўзига хос тарзда деҳқончилик билан шуғулланганлар. Шу асосда деҳқончиликнинг 2 турини ажратиб кўрсатиш мумкин: сунъий суғоришга асосланган интенсив деҳқончилик хўжалиги; асосан, чорвачилик билан қўшиб олиб борилувчи экстенсив лалмикор деҳқончилик хўжалиги.
Ў. хўжалик фаолиятининг асосий ва қадимий турларидан бири — чорвачиликдир. Бошқа минтақалар аҳолисининг чорвачилиги билан кўпгина ўхшаш жиҳатлари бўлсада, ўзбек этник гуруҳларининг ҳар бирида уй ҳайвонларини боқишда ўзига хос усул ва жиҳатлари бўлган. Шу билан биргаликда, ҳатто бир элат истиқомат қиладиган ҳудудда ҳам чорвачилик хўжалигини юритишдаги табиийгеографик шароитлардан келиб чиқиб ҳамда қўшни халқларнинг таъсири ёки ижтимоийиқтисодий сабаблар натижасида хилмахил усуллардан фойдаланганлар.
Одатда, ўтроқ аҳолида чорва боқиш қўра ёки қўраяйлов тизими, ярим ўтроқ аҳолида ҳайдовяйлов тизими, кўчманчи аҳолида ҳайдов тизими устун турган. Ў. учун 20-аср бошларига қадар чорвачиликнинг қўраяйлов ва ҳайдовяйлов тизими устувор бўлган. Қўй, эчки ва бошқалар чорва ҳайвонлари чорвачилик хўжалигининг асосини ташкил қилган. Ўзбек чорвачилигида қўйларнинг «ҳисори», «қоракўл» наслларини боқишга айниқса кўп эътибор қаратилган. Қўйчилик, асосан, сотишга мўлжалланган. Қўй жуни ҳам бозорга чиқарилган. Жайдари қорамоллардан ҳўкиз алоҳида гўшт учун ва иш кучи сифатида парвариш қилинган.
Ў.да қадимги даврлардан йилқичилик жуда ривожланган. Маҳаллий аҳоли, айниқса, лақай, қорабайир зотли отларни парвариш қилганлар. Дашт зонасида яшовчи Ў. туячилик билан ҳам шуғулланишган.
Ҳунармандчилик Ў. орасида қадимдан кенг ривожланганлиги археологик тадқиқотлардан маълум. Ҳунармандчиликнинг ривожи шаҳарларнинг нафақат иқтисодий ва ижтимоий, балки сиёсий ва маданий марказларга айлана бошлаганлиги билан чамбарчас боғлиқдир.
Ўзбек ҳунармандлари кўплаб тери ва жундан, ёғоч ва металлдан, хилмахил буюмлар ясаб, пахта ва ипакдан турли матолар тўқиб, кийимкечакларни бозорларда сотишган.
Ўзбек ҳунармандчилигининг темирчилик, дегрезлик, мисгарлик, заргарлик, дурадгорлик, аравасозлик, ёғоч ўймакорлиги, ганчкорлик, мармар ўймакорлиги, кулолчилик каби кенг тарқалган тармоқлари ҳамда тўқимачилик, ипакчилик, каштадўзлик, зардўзлик, дўппидўзлик каби уйрўзғор касбкорликлари тараққий этган.
Ў.нинг анъанавий турар жойлари қадимдан ўзиға хос бўлиб, улар яшаган минтақанинг табиийгеографик шароити билан боғлиқ бўлган. Турар жойлар барпо этишда қурилиш конструкцияси ва услуби, режаси ва безаклари билан Фарғона, Бухоро, Хива ва Шаҳрисабз меъморлик йўналишлари машҳур бўлиб келган. Уйжой қурилишида Ў.да қадимий уйлар, одатда, кўча ва қўшни томони девор билан ўралган ҳовлилардан иборат бўлган. Барча турар жой ва хўжалик хоналарининг деразалари ичкари томонга қаратилган. Ҳовли 2 қисмга — болалар ва аёллар учун ичкари ҳовли ҳамда номаҳрам эркаклар ва меҳмонлар учун меҳмонхона тарзида ҳашаматли хоналардан иборат ташқари ҳовлига бўлинган. Ҳунармандларнинг уйларида дўкон ва шогирдлар яшайдиган хоналар ҳам ташқарида жойлашган. Энг кўп тарқалган 2 хонали уй вариантларидан бири сифатида даҳлиз ва катта уйдан иборат бўлган уйларни кўрсатиш мумкип. Бундай уйжойлар, одатда, олди аивонли ва айвонсиз қилиб қурилган. Аҳоли ўртасида анъанавий пахса ва синчли уйлар билан бирга ғиштли уйлар ва уларни нақшинкор ганчли безаклар билан қуриш ҳам мавжуд бўлган.
Ў.да доимий уйжойлар 10-асрга қадар, асосан, тош, пахса ёки хом ғиштдан қурилган. Лой асосий қурилиш материали ҳисобланган. Пишган ғишт қадимдан қўлланилиб келинсада, кенг миқёсда ундан уйжой қуриш 9-асрдан бошланди. Бухоро ва Хивада ҳовли эшикларига жез ёки темирдан ясалган болға ёки ҳалқасимон болдоқ осилган.
Эски типдаги уйларнинг хоналари ва деразалари айвонга қараган. Эшиклар ичкарига, дарчалар ташқарига очилган. Дераза ёки эшикнинг юқори қисмига ёруғлик тушадиган туйнук қўйилган ва унга ёғоч ёки ганчдан ясалган панжара ўрнатилган (қ. Тобадон). Уйга кирадиган жойда эшик олдида тўғри бурчакли пештоқ (пойгак) бўлиб, унга пойабзал ечиб қўйилган. Эшик олдидаги бурчакда сув қуйиладиган (оқизадиган) махсус жой (обрез, адан, ташноб) жойлашган бўлиб, унга Бухоро ва Самарқандда мармар тош, Фарғона водийсида ва Тошкентда пишиқ ғишт, Хивада махсус сопол терилган.
Одатда, уйларнинг тарҳи оила аъзоларининг сонига қараб бир неча уй (хона), даҳлиз ва айвондан иборат бўлган. Ҳовлида эса хўжалик учун омборхона, ҳожатхона ва молхона бўлган. Шаҳарларда ёки аҳоли зич жойлашган қишлоқларда меҳмонхона, одатда, 2қаватда — болохонада жойлашган. Айниқса, Тошкент, Бухоро, Самарқанд ва Ургут шаҳриларида жуда шинам меҳмонхоналар қурилган. Бу каби меҳмонхоналардан тўй ҳашамларда, мотам маросимларида ҳам кенг фойдаланилган. Бундан ташқари, қиш пайтлари меҳмонхоналарда маҳалла эркаклари тўпланишиб гапгаштаклар ўтказганлар. Ҳоз. кунга келиб замонавий уйларнинг қурилиши анча такомиллашган бўлиб, уйларнинг қурилишидаги миллий анъаналар замонавий кўринишлар билан ўзаро уйғунлашган. Бугунги уйлар муайян режа асосида турли қулайликлар билан қурилмоқда (яна қ. Турар жой).
Ў.нинг миллий кийимлари ҳам кўп асрлик тарихга эга бўлиб, анъанавий турмуштарзи, табиийгеографик муҳит ва хўжаликмаданий анъаналар билан боғлиқ бўлган. У.да асосий миллий кийимлар: эркакларда оқ ёки малла бўздан тикилган кўйлак, яктак, тўн, белбоғ, салла, махси, кавуш, этик; аёлларда — рўмол, кенг кўйлак, узун лозим, нимча, калтача, махси, кавуш. Бош кийимлардан — дўппи, кулоҳ, исломият давридан бошлаб унинг устидан салла ўралган, аслзодаларнинг бош кийимлари зарли ва кумуш иплар билан безатилган, пешона қисмига турли олмос, қимматбаҳо тошлардан ясалган тўғноғичлар қадалган. Қиш фаслида кулоҳ ёки бадавлат кишилар мўйнали телпаклар кийишган. Ў. орасида энг кўп тарқалган енгил бош кийими дўппидир.
Дўппи, асосан, бахмал, сидирға шойи, сатин қаби матоларга ип, ипак, зар билан кашта тикиб тайёрланган. Ўзбекистонда Чуст, Марғилон, Қўқон, Тошкент, Самарқанд, Бухоро, Бойсун, Шаҳрисабз дўппилари кенг тарқалган. Тошкент дўпписи сидирға кўк бахмалга тикилган (яна қ. Дўппи). Оёқ кийимлари таг чарми юмшоқ бўлган узун, қўнжли, пошнасиз, кавуш билан кийиладиган махси, ўзига тўқ одамлар орасида эса уч қисми қайрилган баланд пошнали этик кийиш урф бўлган. Аёллар бош кийим сифатида, асосан, рўмол ўраган. Ёши ва мавқеига, оилавий аҳволига қараб дока рўмол, шол рўмол, ғижим рўмол ва бошқалар хил рўмоллар ўралган (ўралиш усули ҳам турлича бўлган). Қизлар учун қулай бош кийими дўппи ҳисобланган. Тошкентда ироқи чоргул, Самарқандда йўрмадўзи, Андижонда мунчоқ гулли, Бухорода зардўзи, Қашқадарё, Сурхондарёда ироқи дўппилар машҳур. Бош кийимлар устидан чиройли нақшлар билан безатилган тиллақошлар, бўйинга бўйинтумор, зебигардон, қўлга билагузук, узук, бурунга булоқи ва бошқалар тақинчоқлар тақилган. Аёллар одми газмоллардан тикилган қоматга ёпишиб, кўйлак этагидан бир оз юқорироқ турадиган авраастарли пахталик чопонлар ҳам кийишган.
19-асрнинг 80-й.ларигача кийимлар тўғри бичимли шаклни сақлаган. Кийим шаклларининг йўлйўл, сидирға ва гулли маҳаллий матолардан тайёрланган, олди, этаги, енг учи, ёқаси гулли жияк билан ҳошияланган кўринишлари кенг урф бўлган. 19-асрнинг 20—30-й. ларида кийим бичими ўзаро бир-бирига яқин бўлган 2 йўналишда ўзгариб борди. 20-асрнинг бошларидан бошлаб Ў. ўртасида европача кийимларни кийиш урфга кирди. Миллий кийимга европаликлар кийими хусусиятларининг киритилиши миллий кўйлакни шим билан аёллар кўйлакларини нимча билан кийилишига олиб келди. Бу тарихан ҳаёт шароитининг ўзгариши ва оммавий саноат и. ч.ининг ҳунармандчиликдан устунлиги туфайли содир бўлди.
Миллий бичимдаги кийимлар қоматга қараб тикила бошланди, аёл кўйлаклари торайиб ва калталашиб борди, олдинроқ юзага келган кокеткали (кўкрак бурма) ва қайтарма ёқали кўйлаклар ҳаётга муқим кириб борди, енги калталашди. 20-асрнинг 50—60-й.ларидан бошлаб эркаклар кийимини тўғри елкали қоматга мосланган пиджак, кенг шимлар, аёллар кўйлагини тўғри елкали эркин кесма лиф, этакка томон кенгайган юбка кийиш расм бўла бошлаган. Бироқ, Ў. орасида европача кийимлар билан бирга миллий кийим ҳам урфдан қолмади. Унинг ўзига хослиги шаклида ва миллий мато колоритида намоён бўлди. Бу жиҳатдан аёлларнинг кенг ёзги кўйлаги ва эркаклар яктаги диққатга сазовор. Кекса одамлар орасида тўннинг кундалик кийим сифатида сақланиб қолиши анъанавий тус олди.
Таомлари. Ў.нинг таом тайёрлаш анъанаси ва маданияти кўп асрлик тарихга эга бўлиб, миллий таомларни тайёрлашда азалдан турли хил гўшт, ўсимлик маҳсулотларидан кенг фойдаланганлар. Ў. кундалик овқат сифатида буғдой, арпа, гуруч, нўхат, мош, зиғир, кунжут каби дон, сабзи, пиёз, шолғом каби сабзавотлар, қовун, тарвуз каби полиз маҳсулотларини кенг истеъмол қилганлар. Азалдан миллий таомларни тайёрлаш учун чорва — қўй, қорамол, эчки ёғлари, кунжут, зиғир ва сариёғ (сут маҳсулотларидан олинган), пахта ёғи ишлатилиб келинади. Овқатланишда, айниқса шаҳарликларнинг асосий таомлари сут маҳсулотларидан: қатиқ, сузма, творог ёки чакки (зардоби олинган қатиқ), қаймоқ ва бошқалардан иборат. Таомга жуда кўп зира ва зирк ишлатилади. Гўштли, сабзавот ва ёрмали қуюқ таомлар заъфарон, кашнич қўшиб тайёрланади. Умуман, ўзбек миллий таомлари ўзининг лаззатлилиги, калориялилиги ва сервитаминлиги билан ажралиб туради. Айниқса, палов, норин, шўрва, кабоб, мастава, шавла, мошхўрда, мошкичири, чучвара, шилпилдоқ ва бошқалар кенг тарқалган. Баъзи қуюқ таомлар (палов) тайёрлашнинг ўнлаб усуллари мавжуд. Нон тайёрлаш ҳам ўзбек пазандачилигида алоҳида ўрин тутади. Бухоро, Самарқанд ва Тошкент вилоятларида нон ёпишда кунжут, арпабодиён, седанани кенг қўллайдилар (яна қ. Нон).
Дини. У.нинг Урта Осиёда яшаган қадимий аждодлари тангричшик, шомонлик, зардуштийлик, буддавийлик, монийлик каби динларга эътиқод қилганлар. Бу диний эътиқодларнинг айримлари Урта Осиёда ислом дини ёйилгунича (8-асргача) сақтанган. Ҳозирда Ў.нинг дини ислом дини бўлиб, унинг суннийлик мазҳаби Узбекистон ҳудудида 10-асрдан сўнг ҳукмрон мавқега эга бўлган.
Ў.нинг урф-одатлари, маросимлари ва байрамлари рангбаранг ҳамда ўзига хос хусусиятларга эга бўлиб, бир неча минг йиллар мобайнида шаклланиб келган. Анъанавий урф-одатлар ва маросимлар ўзбек халқининг этногенезида иштирок этган деҳқончилик ва чорвачилик билан шуғулланган воҳа ва чўл аҳолисига хос элементларни ўзига сингдирган турли қабила ва этник гурухларнинг этномаданий тажрибаларининг мураккаб қўшилиши жараёнида шаклланган. Мас, бола туғилиши (чилла, бешик керти), суннат тўйи, никоҳ ва мотам маросимларида Ўрта Осиё халқларига хос умумий ўхшашликлар мавжуд. Ў.да жамоа муносабатларига оид урф-одатларни шаҳарда маҳалла, қишлоқда қишлоқ жамоаси акс эттирган, уларнинг фаолиятида эркаклар ва болалар қатнашган. Ўтмишда барча удумлар, маросимлар қишлоқ ва шаҳарда маҳалла жамоаларининг ташаббуси билан ўтказилган. Жумладан ҳашар кенг тарқалган. Ҳашарнинг бир неча тури мавжуд: жамоа ишларини бажаришда, қўниқўшничилик ва қавмқариндошлик доирасида ўтказиладиган ҳашар ва бошқалар Жамоа ҳашари билан уйжой, кўприк қуриш ва таъмирлаш, ариқзовурлар қазиш, уларни лойқадан тозалаб туриш; масжид қуриш ва таъмирлаш, мозорларни тозалаш ва бошқалар ишлар бажарилган. Ёшларни одобахлоқ руҳида тарбиялашда жамоанинг ўрни ҳам катта бўлган. Жамоанинг ҳар бир аъзоси меҳмондорчилик, маърака ва бошқалар жамоат жойларида ёши ва мавқеига қараб жой эгаллаган. Ў.нинг жамоа маросимларига Наврўз байрами. меҳржон сайли, лола сайли, қизил гул сайли, Рўза ҳайити (Ийд алФитр), Қурбон ҳайити (Ийд алАдҳо), сумалак сайли ва бошқалар, уларни ўтказиш билан боғлиқ халқ одатлари, расмрусумлари киради. Ҳар бир байрам ўз тарихига эга бўлиб, у халқ ижодий меҳнати ва ҳаёт шароити билан чамбарчас боғлиқ. Ўзбек халқи орасида энг кенг тарқалган, миллий тусга эга бўлган урф-одатлардан мавсумий маросимлар диққатга сазовордир. Айрим тадқиқотчиларнинг фикрича, ўзбек мавсумий маросимларини қуйидаги туркумларга тасниф этиш мумкин: 1) қишда ўтказиладиган гапгаштак, ясаюсун кабилар; 2) баҳорги маросимлар — Наврўз, шохмойлар (қўш чиқариш), лола ёки қизил гул сайли, лой тутиш, суст хотин кабилар; 3) ёзги маросимлардан қовун сайли, чой момо ва ҳ.к.; 4) кузги маросимлар — ҳосил йиғими билан боғлиқ меҳржон, облобарака, шамол чақириш, узум сайли кабилар.
Советлар ҳукмронлиги даврида амалдаги мафкурага мувофиқ, бир қанча маросимлар, жумладан, «комсомол тўйи», «қизил тўй», Октябрь (7 ноябрь) байрами, Совет Армияси куни, Совет конституцияси куни, «Пахта байрами» ва бошқалар жорий этилди. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, бу байрамларнинг кўпчилиги ўз-ўзидан барҳам топди, лекин жорий тақвим билан боғлиқ умумбашарий байрамлардан 1 январь — Янги йил куни, 8 март — халқаро хотин-қизлар куни сақлаб қолинди. Айни вақтда, мустақил Ўзбекистон Республикасида янги халқ байрамлари таъсис этилди: 1 сентябрь — Мустақиллик куни, 8 декабрь — Республика Конституцияси қабул қилинган кун, 9 Май — Хотира ва қадрлаш куни. Шунингдек, Рўза ва Қурбон ҳайитлари куни, Наврўз байрами тикланди ва янгича мазмун кашф этди.
Ў. жамоавий турмуши чуқур тарихий илдизларига эга. Бу тартиботнинг ибтидоси антик даврларга бориб тақалади. Ёзма ва археологик манбаларда минтақанинг қадимий шаҳарлари аҳолиси орасида жамоалар фаолият кўрсатганлиги, фақат турмушдагина эмас, балки и. ч.да ҳам жамоа асослари мавжудлиги қайд этилган. Ўрта асрларда жамоа фақат жамоавий асослардагина суғориш тизимини ташкил этиш ва қўллаб-қувватлаш, бинобарин, деҳқончилик билан шуғулланиш мумкин бўлган қишлоқ аҳолиси учун ҳам, шунингдек, шаҳар аҳолиси учун ҳам ўзининг илгариги аҳамиятини сакдаб қолган эди.
Ўз-ўзини бошқарувнинг тарихан таркиб топган ушбу тизими нафақат биргаликда фаолият олиб боришгина бўлмай, айни вақтда ижтимоий ҳаётни ташкил этиш, оила ва турмуш анъаналарини, расмрусумларини халқимиз турмуш тарзининг барча тизимини саклаш ва бойитишдан ҳам иборат бўлган. Яқин вақтларгача, ҳудудий қўшничилик жамоаси халқимизда турли минтақаларда турлича номлар билан аталган, чунончи, «маҳалла», «гузар», «масжид», «жамоа», «элат». 20-асрнинг 90-й.ларидан республиканинг шаҳар ва қишлоқларида ҳудудийқўшничилик жамоаси ягона маҳалла атамаси билан юритиладиган бўлди. Зеро, ўз-ўзини бошқаришнинг халқимиз анъаналари ва қадриятларига жуда мос бўлган ушбу усули — маҳаллалар тизими сўнгги йилларда жуда катта нуфузга эга бўлиб бормоқда.
Ҳоз. даврда Ў. замонавий касбҳунарни эгалламоқдалар. Компьютер ва интернетдан фойдаланиш Ў. ҳаётига сингиб кетди. Демократик жараёнлар ривожланмоқда. Миллий, маданий қадриятларга эътибор кучаймоқда.
Ад.: Якубовский А.Ю., К вопросу об этногенезе узбекского народа. Т., 1941; Исмоилов Ҳ., Анъанавий ўзбек кийимлари (Этнографик материаллар), Т., 1978; Шаниязов К. 111., Исмаилов Х.И., Этнографические очерки материальной культурм узбеков конца XIX — начала XX в., Т., 1981;Аҳмедов Б., Тарихдан сабоқлар, Т, 1995; Шониёзов К., Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни, Т., 2001; Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари, Т., 2001; Кадмрова Т.Ф., АрхитектураУзбекистана, М., 1987; Қорабоев У., Ўзбек халқ байрамлари, Т., 2002; Жабборов И., Ўзбеклар анъанавий турмуши ва маданияти, Т., 2004; Ўзбек пазандалик санъати, Т., 2005.
Адҳамжон Аширов, Асрор Қаюмов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.