Turar joy
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 713–716-b. — ziyouz.com
Turar joy — yaşaş maskani, boşpana joy, uyjoy binolari. Oila istiqomat qiladigan uy, oilaning maişiy hayoti ötadigan muhit. T.j. ibtidoiy davrlardayoq taom tayyorlaş, libos kiyiş qatorida paydo bölgan. T.j.lar me'morliqsa eng köp tarqalgan inşoot turi bölib, boşqa turdagi inşootlarning şakllanişi va rivojlanişini köp jihatdan belgilab bergan. T.j.ning taşki va içki şakllari, turlari va körinişi jihatidan xilmaxilligi iklim, tabiiy geografik şaroit takrzosi, ijtimoiy munosabatlar xususiyati, iqtisodiy moddiyturmuş darajasi, madaniy va milliy an'analarga boğliq holda rivojlanib, murakkablaşib borgan. T.j.ning oddiy turlari qad. toş davridan ma'lum. T.j.lar asrlar davomida toğ ğorlari, tabiatdagi oddiy boşpana bostirmalardan boşlab, zamonaviy köp qavatli uylargaça murakkab tarak,qiyot jarayonini bosib ötgan. Ayni vaktda me'morlik şaklu şamoyili asosini ta'minlab kelgan. Toş davrida gor, çayla, yertölalar T.j. vazifasini ötagan (q. Ibtidoiy jamiyat). Inson ötroqlaşgan sari T.j. şakli ham özgara borgan, örmonli joylarda yoğoç uylar yuzaga kelgan (botqoq va suv bosadigan yerlarga yogoç, xoda qoqib, ustiga uy qurilgan). Iqlimi quruq, daraxt ösmaydigan daşt va toğ etaklarida neolit davridan boşlab toş, loy, xom ğişt, guvala, somon kabi quriliş materiallaridan foydalanilgan. Osiyo va Afrikaning çorvaçilik bilan şuğullanadigan ölkalarida köçma Tj.lar keng tarqalgan. Çodir (hayvon terisi, matodan; Osiyoning jan. toglik hududlarida, eroniylar, arablar), oq uy, qora uyötov, çayla, kapa, olaçuq kabi (namat va yoğoçdan) muğul köçma uyjoylari ayniqsa köçmançi turkiy qavmlarda keng qöllangan, hatto arava ustiga qurilgan köçik (köşk)lar Daşti Qipçoqsan Şarqiy Yevropagaça bölgan hududlarda kuzatilgan. Şim.da eskimoslarning T.j.lari buğu terisi va muzdan qurilgan.
Jamiyatda tabaqalaniş yuzaga kelgaç Qad. Misr, Qad. Rim va Yunonistont qullarning sodda uy, kulbalari bilan bir qatorda kuldorlarning uyqörğonlari, köp xonali qal'alari barpo etilgan. Ğarbiy Yevropa şaharlarida sinçkor faxverkli qurilmadagi T.j.lar hozirgaça saqlangan. Şarqiy slavyan (şu bilan birga rus, ukrain, belorus) va hududi ularga yaqin xalqlar (fin, eston, litva, rumin va b.)da dastlab yoğoç qalab qurilgan uylar (xata va b.) keng tarqalgan. Kavkaz xalklarida toğ qoyalari—terrasalarda loy va toşdan ustmaust qurilgan kulbalar, minorasimon köp qavatli uylar (Toğli Doğiston va b.) tarqalgan. Hindistonda T.j. xom va pişiq ğiştdan, tomi yassi, ba'zan nişabli yasalib, ustiga poxol qamiş, yirik barglar bosilgan. Sinçli yoğoç yoki bambukdan somonli loy bilan suvalgan uylar ham bölgan. Şarqiy Osiyo mamlakatlarida (maye. şim. Xitoyda) sinçli, xom ğiştli devor ustidan suvalib tomiga poxol, qamiş bostirilgan. Tez-tez zilzila bölib turadigan joylarda asosan sinçkori yengil uylar köp qurilgan.
Uyğoniş davrida Italiya şaxarlarida aslzodalarning saroy palatssolari, villalari, boğpark majmualari öziga xos me'moriy tizim va uslubga ega bölgan (Dojlar saroyi va b.).
19-a. oxiri — 20-a. boşlarida rivojlangan Angliya T.j.lari boşqa Yevropa mamlakatlaridagi T.j. qurilişiga sezilarli ta'sir körsatdi. Unda F. Uebb, N.Şou va Ç. Voysi kabi me'morlar loyihasi ma'lum bir oila ehtiyojini puxta örgangan holda, uning atrofmuhitini, iqlim şarotini va uyning joylaniş örnini, foydalaniladigan quriliş materiallarini namoyiş etib, xususiyatini oçib berdi. AQŞ, Kanada kabi sanoati rivojlangan mamlakatlarda T.j. sanoatida işlab çiqarilgan bir xil andozadagi yiğma yoğoç uylardan foydalaniş katta imkoniyatlar yaratib berdi. Yevropadagi işçilar uyi qator yaxlit umumiy maişiy ehtiyojni oqilona hisobga olişni aniq misollarda namoyon etdi. Alohida oilalarning turli ehtiyojlarini hisobga olgan holda bunyod etilgan Angliya kottejpari, köpxonadonli oilalarda zamonaviy qulayliklar yaratilgan daromadli uylar me'morlarning qurilişda töplagan imkoniyat va uslublarini zamonaviy T.j. turini yaratişida muhim rol öynadi.
20-a.dan rivojlangan Yevropa mamlakatlarida yangi kuriliş materiallari (metall, temirbeton, oyna va b.) zamonaviy T.j. qurilişiga tadbiq etildi. Şaharlarda aholi sonining keskin oşişi natijasida daromad keltiradigan uylarning köplab qurilişiga e'tibor berildi. T.j.lar kurilişida zamonaviy kulayliklar (vodoprovod, kanalizatsiya, gaz, lift va b.) ga ega bölgan, bir-biri bilan tutaşgan seksiyalar, qavatmaqavat takrorlanuvçi xonalar guruhidan iborat köp kavatli uymajmualar keng tarqaldi. Özbekistondagi dastlabki T.j. qoldiqlari Zamonbobo, Jarqöton, Jonbosqal'a, Dalvarzintepa, Termiz, Tuproqqal'a kabi şaharqurğonlar, qal'alardan topilgan. Kurilişda yoğoç, loy, paxsa, guvaladan foydalanilgan. Varaxşa, Afrosiyob, Bolaliktepa va b.dagi saroy devorlari rayem, haykal va börtma bezaklar bilan pardozlangan. 6—8-a.lardagi Keş, Suğd, Tohariston, Çağoniyon, Şoş kabi manzillardagi T.j.lar, asosan, suğoriladigan sersuv yerlarda bunyod etilgan. Şahar atrofidagi mavzelarda xunarmand, dehqonlar yaşagan. Qadim Turkiston yaylovlarida yaşagan turkiy aholi yengil köçma uylarning ajoyib tur va şakllarini yaratgan (utov, yurt, çodir, xirgoh, kapa, olaçuq va b.). Köçmançilarning 2 yoki 4 ğildirakli aravalarga urnatilgan qamiş uylari haqida sayyoh va elçilar Marko Polo, Plono ŞL Karpini va b.ning «Ya sayohatnomalarida yozilgan. Xorazmşoh Abulğoziy Bahodirxon aytişiga köra qanğli arava (kuçma uy)ni dastlab kaşf etgan turkiy qavm keyinroq Qanğli nomi bilan maşhur bölgan. Qanğli uylar mil.av. 4-a.da ham keng tarqalgan. Köçmançilar ötroq hayotga ötganda ham çodir, ötov kabilar yoğoç qurilmalar va namat, julxirslar asosida bunyod etilgan. Şular qatori ulkan paxsa devorli, xom ğiştdan terilgan baland devorli qal'aqörğonlar, şahar devorlari tiklangan.
Amir Temur hukmronligi davrida qurilgan T.j. me'morligi özining haşamatliligi, muhandislik ilmining yuksakligi, serhaşam bezaklarga boyligi bilan ajralib turadi (q. Amir Temur boğlari, Oqsaroy). Tarixiy manbalarda saroy, çorboğ va b. haqida qiziqarli ma'lumotlar saqlangan.
Şahar markazlarida mahapla va guzarlar şakllanib, ularda xunarmand va savdogarlar köplab dökonlar (çorsu, tim, toqilar) katorida özlarining haşamatli T.j.larini ham qurganlar. T.j.lar içkari va şaşqari hovlili bölib, xonadon egasining mavqeiga karab jihozlangan. Mehmonxonalar öziga xos milliy bezaklar (tokça, taxmonli, şipi vassaln, hovuzaşm, devorlari namoyonli naqşlar) bilan bezatilgan. Gilam, çoyşab, sözana, sandh, kuti, xontaxta kabi uyrözğor buyumlari bilan jihozlangan.
Samarqand, Buxoro, Xiva, Şahrisabz, Qöqon, Toşkent kabi köhna şaharlarda, asosan, 18—19-a.larga oid T.j. namunalari sakdangan, ularda öziga xos şaklu şamoyil, pastbalandliklardagi mutanosiblik, mahalliy quriliş aşyolaridan foydalaniş, quyoşning jazirama issiğini tösuvçi usullarning hammasi hisobga olingan. Uylarning fayzi hovlilar orkali namoyon bölgan, köça tomondan faqat öymakor eşik va darvoza oldidagi ayvonça közga taşlanadi. T.jlarni hovliaĞa va ayvonsiz tasavvur qilib bölmaydi (q. Toşhovli, Sitorsş Mohi Xosa, Nurullaboy saroyi va b.).
Çor Rossiyasi Örta Osiyoni bosib olgaç, an'anaviy T.j.lar bilan bir qatorda Toşkent, Samarqand, Kogon, Andijon, Skobelev (Farğona), Qöqon va b. şaharlarda 1—2 qavatli uylar yevropaça uslubda qurila boşlandi. Bu binolarning me'moriy qiyofalari mahalliy şaroitga dastlab begona köringan. 20-a. boşlarida işçilar uçun yangi arzon,oddiy T.j.lar Toşkentdagi Temir yöl köçasi (sobiq Tezikov bogi) dagi işçilar şaharçasida qurila boşlandi. Boy va savdogarlar T.j.lari — Toşkentdagi Romanov saroyi, A.Polovsev uyi, Qöqondagi akauka Simxoyevlar uylari, Knaab uyi, Samarqandda Kalontarov uyi va b.ni rus harbiy muhandislari I.A.Markeviç, G.M.Svariçevskiy, V.S.Geynselman va b. mahalliy xalq ustalari bilan hamkorlikda qurganlar. 1937 y.dan uyjoy boşqarmalariga qaraşli 4—5 qavatli T.j. binolari, keyinçalik 9 qavatli (1966 y.dan) yiğma temirbeton T.j.lar qurilişi avj oldi. Qişloq me'morligida R.Abdurasulov, A.Mahkamov, V.Kolomenskiy kabi me'morlar loyihasi asosida 2 qavatli kottejlar bunyod etiddi. Qişloklarda 3—4 qavatli uylarning joriy etilişi aholiga ança noqulayliklar keltirib çiqardi. 70-y.lardan loyiha intlari tomonidan bir xil andozadagi loyihalarning yangi turlari yaratildi. 80 y.lardan 16 qavatli va undan baland eksperimental T.j.lar bunyod etildi. Şaharlarda aholining keskin köpayişi natijasida yirik T.j. massivlari (Çilonzor, Sergeli, Yunusobod, Yalanğoç, Sebzor va b.)dagi T.j. binolari qurilişida 76, 146, 148, 176 turkumdagi loyihalardan foydalanildi. Ammo bu loyihalar ança qulayliklarga ega böliş bilan birga, yaşovçilarning mahalliy extiyoj va talablarini töla qondira olmas edi. Bu ehtiyoj va talablar, asosan, 1—2 qavatli şaxsiy T.j.larda amalga oşirildi.
T.j.lar me'morligi hoz. vaktda turli jihatlarga köra tasniflanadi, jumladan, quriliş aşyolari böyiça (ğiştli, betonli), quriliş texnologiyasi böyiça (yirik blokli, panelli), özaro birikuvi böyiça (bloklangan, alohida qurilgan), loyihalarini amalga oşiriş qirralari böyiça (individual, takroriytipik), qavatlari böyiça (kam qavatli, köp qavatli), xonadon (kvartira)larning özaro birikuvi böyiça (galereyali, seksiyali kabi), egalik böyiça (şaxsiy, şirkatga qaraşli, davlat mulki), hovlining mavjudligi va yana b. jihatlari böyiça ajratiladi. Şahardan taşqaridagi T.j.lar soddaroq körinişi bilan farqlangan.
T.j.ning eng muhim sifatlari uning qulayligi va körkamligidir. Ular köiroq me'moriy yeçim (xilmaxil, ba'zan qaramaqarşi talablarni özaro uyğunlaştiruvçi reja, quriliş aşyolarining konstruktiv va badiiy sifatlarini töla oçiş va b.) bilan ta'minlanadi. Mahalliy aholi T.j.larida naqqoşlik, öymakorlik kabi bezaklar keng qöllanadi. T. j.larda jihoz (xonumon), jumladan, hoz, vaqtda muhandislik ta'minoti (issiq, sovuq suvlar, gaz, elektr quvvati), oqova (kanalizatsiya), şamollatiş, konditsionerlaş va b. katta ahamiyatga ega. Turli mebellar (xontaxta, kursi, yumşoq mebel kabilar) xonalarga şinamlik baxş etadi. Maişiy texnika buyumlari (sovutqiç, televizor, kompyuter) iste'moli kengayib bormoqda. Köpgina jihoz buyumlarini yaratiş san'at darajasiga kötarilgan (kulollik, kandakorlik, gilamçilik, kaştaçilik va b.).
Özbek uyjoylarida kökalamzorlaştirişga va suv inşootlariga katta e'tibor beriladi. Hovlining bir qismidan yoki alohida joydan bog ajratiladi. Ularda, asosan, mevali, qisman manzarali daraxtlar östiriladi. Hovli sahnida gulzor taşkil etilib unga rayhon, şoyigul kabilar ekiladi. Ilgari deyarli har bir uyning ariğidan toza, içimlik suvi oqib ötgan. Hoz. ba'zi hovlilarda suv havzasi (hovuz), favvoralar qurilmoqda.
Özbek T.j.larida asrlar mobaynida şakllanib kelgan qöşniçilik, mahallaçilik urfodatlari öz aksini topgan: uy egasi tom nişabini hamişa özining hovlisiga qaratgan, qöşni devoriga tutaş bölgan biror qurilma kötariş niyatida bölsa qurilmaning balandligini qöşnisining roziligi bilan amalga oşirgan va h.k. Bulardan taşqari, qöşniçilik munosabatlarini «obraha», «haqraha», «şafiq» kabi odatlar belgilagan.
Mustaqillikdan keyin T.j. me'morligida yangi quriliş mezonlari va qoidalari qabul qilindi. Davlat tomonidan moliyalanadigan köp qavatli va kottej T.j.lari bilan bir qatorda yakka tartibdagi şaxsiy uylar, jumladan, haşamatli («elita») uylar quriş keng tarqaldi. T.j.larda milliy va «yevropa» uslublari uyğunlaşib, yangi quriliş texnologiyasi va bezaş aşyolari keng qöllanmoqda.
Ad.: Voronina V.L.,Narodniye traditsii arxitekturi Uzbekistana, M., 1951; Adilov SR., Tursunov F.Yu. i dr. Gorod, rojdenniy dvajdi, M., 1970; Asamov X.A., Borovkov I.I., Pletnev I . Ye., Jilişnograjdanskoye stroitelstvo Uzbekistana za 50 let, M., 1974; Kadirova T.F., Arxitektura Uzbekistana, M., 1987.
Pölat Zohidov, Xayrulla Pölatov.
Q.: Amir Temur boğlari, Ibtidoiy jamiyat, Oqsaroy, Oqsaroy, Oqsaroy, Toşhovli
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТУРАР ЖОЙ — яшаш маскани, бошпана жой, уйжой бинолари. Оила истиқомат қиладиган уй, оиланинг маиший ҳаёти ўтадиган муҳит. Т.ж. ибтидоий даврлардаёқ таом тайёрлаш, либос кийиш қаторида пайдо бўлган. Т.ж.лар меъморлиқца энг кўп тарқалган иншоот тури бўлиб, бошқа турдаги иншоотларнинг шаклланиши ва ривожланишини кўп жиҳатдан белгилаб берган. Т.ж.нинг ташки ва ички шакллари, турлари ва кўриниши жиҳатидан хилмахиллиги иклим, табиий географик шароит такрзоси, ижтимоий муносабатлар хусусияти, иқтисодий моддийтурмуш даражаси, маданий ва миллий анъаналарга боғлиқ ҳолда ривожланиб, мураккаблашиб борган. Т.ж.нинг оддий турлари қад. тош давридан маълум. Т.ж.лар асрлар давомида тоғ ғорлари, табиатдаги оддий бошпана бостирмалардан бошлаб, замонавий кўп қаватли уйларгача мураккаб тарак,қиёт жараёнини босиб ўтган. Айни вактда меъморлик шаклу шамойили асосини таъминлаб келган. Тош даврида гор, чайла, ертўлалар Т.ж. вазифасини ўтаган (қ. Ибтидоий жамият). Инсон ўтроқлашган сари Т.ж. шакли ҳам ўзгара борган, ўрмонли жойларда ёғоч уйлар юзага келган (ботқоқ ва сув босадиган ерларга ёгоч, хода қоқиб, устига уй қурилган). Иқлими қуруқ, дарахт ўсмайдиган дашт ва тоғ этакларида неолит давридан бошлаб тош, лой, хом ғишт, гувала, сомон каби қурилиш материалларидан фойдаланилган. Осиё ва Африканинг чорвачилик билан шуғулланадиган ўлкаларида кўчма Тж.лар кенг тарқалган. Чодир (ҳайвон териси, матодан; Осиёнинг жан. тоглик ҳудудларида, эронийлар, араблар), оқ уй, қора уйўтов, чайла, капа, олачуқ каби (намат ва ёғочдан) муғул кўчма уйжойлари айниқса кўчманчи туркий қавмларда кенг қўлланган, ҳатто арава устига қурилган кўчик (кўшк)лар Дашти Қипчоқцан Шарқий Европагача бўлган ҳудудларда кузатилган. Шим.да эскимосларнинг Т.ж.лари буғу териси ва муздан қурилган.
Жамиятда табақаланиш юзага келгач Қад. Миср, Қад. Рим ва Юнонистонт қулларнинг содда уй, кулбалари билан бир қаторда кулдорларнинг уйқўрғонлари, кўп хонали қалъалари барпо этилган. Ғарбий Европа шаҳарларида синчкор фахверкли қурилмадаги Т.ж.лар ҳозиргача сақланган. Шарқий славян (шу билан бирга рус, украин, белорус) ва ҳудуди уларга яқин халқлар (фин, эстон, литва, румин ва б.)да дастлаб ёғоч қалаб қурилган уйлар (хата ва б.) кенг тарқалган. Кавказ халкларида тоғ қоялари—террасаларда лой ва тошдан устмауст қурилган кулбалар, минорасимон кўп қаватли уйлар (Тоғли Доғистон ва б.) тарқалган. Ҳиндистонда Т.ж. хом ва пишиқ ғиштдан, томи ясси, баъзан нишабли ясалиб, устига похол қамиш, йирик барглар босилган. Синчли ёғоч ёки бамбукдан сомонли лой билан сувалган уйлар ҳам бўлган. Шарқий Осиё мамлакатларида (мае. шим. Хитойда) синчли, хом ғиштли девор устидан сувалиб томига похол, қамиш бостирилган. Тез-тез зилзила бўлиб турадиган жойларда асосан синчкори енгил уйлар кўп қурилган.
Уйғониш даврида Италия шахарларида аслзодаларнинг сарой палаццолари, виллалари, боғпарк мажмуалари ўзига хос меъморий тизим ва услубга эга бўлган (Дожлар саройи ва б.).
19-а. охири — 20-а. бошларида ривожланган Англия Т.ж.лари бошқа Европа мамлакатларидаги Т.ж. қурилишига сезиларли таъсир кўрсатди. Унда Ф. Уэбб, Н.Шоу ва Ч. Войси каби меъморлар лойиҳаси маълум бир оила эҳтиёжини пухта ўрганган ҳолда, унинг атрофмуҳитини, иқлим шаротини ва уйнинг жойланиш ўрнини, фойдаланиладиган қурилиш материалларини намойиш этиб, хусусиятини очиб берди. АҚШ, Канада каби саноати ривожланган мамлакатларда Т.ж. саноатида ишлаб чиқарилган бир хил андозадаги йиғма ёғоч уйлардан фойдаланиш катта имкониятлар яратиб берди. Европадаги ишчилар уйи қатор яхлит умумий маиший эҳтиёжни оқилона ҳисобга олишни аниқ мисолларда намоён этди. Алоҳида оилаларнинг турли эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда бунёд этилган Англия коттежпари, кўпхонадонли оилаларда замонавий қулайликлар яратилган даромадли уйлар меъморларнинг қурилишда тўплаган имконият ва услубларини замонавий Т.ж. турини яратишида муҳим роль ўйнади.
20-а.дан ривожланган Европа мамлакатларида янги курилиш материаллари (металл, темирбетон, ойна ва б.) замонавий Т.ж. қурилишига тадбиқ этилди. Шаҳарларда аҳоли сонининг кескин ошиши натижасида даромад келтирадиган уйларнинг кўплаб қурилишига эътибор берилди. Т.ж.лар курилишида замонавий кулайликлар (водопровод, канализация, газ, лифт ва б.) га эга бўлган, бир-бири билан туташган секциялар, қаватмақават такрорланувчи хоналар гуруҳидан иборат кўп каватли уймажмуалар кенг тарқалди. Ўзбекистондаги дастлабки Т.ж. қолдиқлари Замонбобо, Жарқўтон, Жонбосқалъа, Далварзинтепа, Термиз, Тупроққалъа каби шаҳарқурғонлар, қалъалардан топилган. Курилишда ёғоч, лой, пахса, гуваладан фойдаланилган. Варахша, Афросиёб, Болаликтепа ва б.даги сарой деворлари раем, ҳайкал ва бўртма безаклар билан пардозланган. 6—8-а.лардаги Кеш, Суғд, Тоҳаристон, Чағониён, Шош каби манзиллардаги Т.ж.лар, асосан, суғориладиган серсув ерларда бунёд этилган. Шаҳар атрофидаги мавзеларда хунарманд, деҳқонлар яшаган. Қадим Туркистон яйловларида яшаган туркий аҳоли енгил кўчма уйларнинг ажойиб тур ва шаклларини яратган (утов, юрт, чодир, хиргоҳ, капа, олачуқ ва б.). Кўчманчиларнинг 2 ёки 4 ғилдиракли араваларга урнатилган қамиш уйлари ҳақида сайёҳ ва элчилар Марко Поло, Плоно ШЛ Карпини ва б.нинг «Я саёҳатномаларида ёзилган. Хоразмшоҳ Абулғозий Баҳодирхон айтишига кўра қанғли арава (кучма уй)ни дастлаб кашф этган туркий қавм кейинроқ Қанғли номи билан машҳур бўлган. Қанғли уйлар мил.ав. 4-а.да ҳам кенг тарқалган. Кўчманчилар ўтроқ ҳаётга ўтганда ҳам чодир, ўтов кабилар ёғоч қурилмалар ва намат, жулхирслар асосида бунёд этилган. Шулар қатори улкан пахса деворли, хом ғиштдан терилган баланд деворли қалъақўрғонлар, шаҳар деворлари тикланган.
Амир Темур ҳукмронлиги даврида қурилган Т.ж. меъморлиги ўзининг ҳашаматлилиги, муҳандислик илмининг юксаклиги, серҳашам безакларга бойлиги билан ажралиб туради (қ. Амир Темур боғлари, Оқсарой). Тарихий манбаларда сарой, чорбоғ ва б. ҳақида қизиқарли маълумотлар сақланган.
Шаҳар марказларида маҳапла ва гузарлар шаклланиб, уларда хунарманд ва савдогарлар кўплаб дўконлар (чорсу, тим, тоқилар) каторида ўзларининг ҳашаматли Т.ж.ларини ҳам қурганлар. Т.ж.лар ичкари ва шашқари ҳовлили бўлиб, хонадон эгасининг мавқеига караб жиҳозланган. Меҳмонхоналар ўзига хос миллий безаклар (токча, тахмонли, шипи вассалн, ҳовузашм, деворлари намоёнли нақшлар) билан безатилган. Гилам, чойшаб, сўзана, сандҳ, кути, хонтахта каби уйрўзғор буюмлари билан жиҳозланган.
Самарқанд, Бухоро, Хива, Шаҳрисабз, Қўқон, Тошкент каби кўҳна шаҳарларда, асосан, 18—19-а.ларга оид Т.ж. намуналари сакданган, уларда ўзига хос шаклу шамойил, пастбаландликлардаги мутаносиблик, маҳаллий қурилиш ашёларидан фойдаланиш, қуёшнинг жазирама иссиғини тўсувчи усулларнинг ҳаммаси ҳисобга олинган. Уйларнинг файзи ҳовлилар оркали намоён бўлган, кўча томондан фақат ўймакор эшик ва дарвоза олдидаги айвонча кўзга ташланади. Т.жларни ҳовлиаҒа ва айвонсиз тасаввур қилиб бўлмайди (қ. Тошҳовли, Ситорсш Моҳи Хоса, Нуруллабой саройи ва б.).
Чор Россияси Ўрта Осиёни босиб олгач, анъанавий Т.ж.лар билан бир қаторда Тошкент, Самарқанд, Когон, Андижон, Скобелев (Фарғона), Қўқон ва б. шаҳарларда 1—2 қаватли уйлар европача услубда қурила бошланди. Бу биноларнинг меъморий қиёфалари маҳаллий шароитга дастлаб бегона кўринган. 20-а. бошларида ишчилар учун янги арзон,оддий Т.ж.лар Тошкентдаги Темир йўл кўчаси (собиқ Тезиков боги) даги ишчилар шаҳарчасида қурила бошланди. Бой ва савдогарлар Т.ж.лари — Тошкентдаги Романов саройи, А.Половцев уйи, Қўқондаги акаука Симхоевлар уйлари, Кнааб уйи, Самарқандда Калонтаров уйи ва б.ни рус ҳарбий муҳандислари И.А.Маркевич, Г.М.Сваричевский, В.С.Гейнцельман ва б. маҳаллий халқ усталари билан ҳамкорликда қурганлар. 1937 й.дан уйжой бошқармаларига қарашли 4—5 қаватли Т.ж. бинолари, кейинчалик 9 қаватли (1966 й.дан) йиғма темирбетон Т.ж.лар қурилиши авж олди. Қишлоқ меъморлигида Р.Абдурасулов, А.Маҳкамов, В.Коломенский каби меъморлар лойиҳаси асосида 2 қаватли коттежлар бунёд этидди. Қишлокларда 3—4 қаватли уйларнинг жорий этилиши аҳолига анча ноқулайликлар келтириб чиқарди. 70-й.лардан лойиҳа интлари томонидан бир хил андозадаги лойиҳаларнинг янги турлари яратилди. 80 й.лардан 16 қаватли ва ундан баланд экспериментал Т.ж.лар бунёд этилди. Шаҳарларда аҳолининг кескин кўпайиши натижасида йирик Т.ж. массивлари (Чилонзор, Сергели, Юнусобод, Яланғоч, Себзор ва б.)даги Т.ж. бинолари қурилишида 76, 146, 148, 176 туркумдаги лойиҳалардан фойдаланилди. Аммо бу лойиҳалар анча қулайликларга эга бўлиш билан бирга, яшовчиларнинг маҳаллий эхтиёж ва талабларини тўла қондира олмас эди. Бу эҳтиёж ва талаблар, асосан, 1—2 қаватли шахсий Т.ж.ларда амалга оширилди.
Т.ж.лар меъморлиги ҳоз. вактда турли жиҳатларга кўра таснифланади, жумладан, қурилиш ашёлари бўйича (ғиштли, бетонли), қурилиш технологияси бўйича (йирик блокли, панелли), ўзаро бирикуви бўйича (блокланган, алоҳида қурилган), лойиҳаларини амалга ошириш қирралари бўйича (индивидуал, такрорийтипик), қаватлари бўйича (кам қаватли, кўп қаватли), хонадон (квартира)ларнинг ўзаро бирикуви бўйича (галереяли, секцияли каби), эгалик бўйича (шахсий, ширкатга қарашли, давлат мулки), ҳовлининг мавжудлиги ва яна б. жиҳатлари бўйича ажратилади. Шаҳардан ташқаридаги Т.ж.лар соддароқ кўриниши билан фарқланган.
Т.ж.нинг энг муҳим сифатлари унинг қулайлиги ва кўркамлигидир. Улар кўироқ меъморий ечим (хилмахил, баъзан қарамақарши талабларни ўзаро уйғунлаштирувчи режа, қурилиш ашёларининг конструктив ва бадиий сифатларини тўла очиш ва б.) билан таъминланади. Маҳаллий аҳоли Т.ж.ларида наққошлик, ўймакорлик каби безаклар кенг қўлланади. Т. ж.ларда жиҳоз (хонумон), жумладан, ҳоз, вақтда муҳандислик таъминоти (иссиқ, совуқ сувлар, газ, электр қуввати), оқова (канализация), шамоллатиш, кондиционерлаш ва б. катта аҳамиятга эга. Турли мебеллар (хонтахта, курси, юмшоқ мебель кабилар) хоналарга шинамлик бахш этади. Маиший техника буюмлари (совутқич, телевизор, компьютер) истеъмоли кенгайиб бормоқда. Кўпгина жиҳоз буюмларини яратиш санъат даражасига кўтарилган (кулоллик, кандакорлик, гиламчилик, каштачилик ва б.).
Ўзбек уйжойларида кўкаламзорлаштиришга ва сув иншоотларига катта эътибор берилади. Ҳовлининг бир қисмидан ёки алоҳида жойдан бог ажратилади. Уларда, асосан, мевали, қисман манзарали дарахтлар ўстирилади. Ҳовли саҳнида гулзор ташкил этилиб унга райҳон, шойигул кабилар экилади. Илгари деярли ҳар бир уйнинг ариғидан тоза, ичимлик суви оқиб ўтган. Ҳоз. баъзи ҳовлиларда сув ҳавзаси (ҳовуз), фавворалар қурилмоқда.
Ўзбек Т.ж.ларида асрлар мобайнида шаклланиб келган қўшничилик, маҳаллачилик урфодатлари ўз аксини топган: уй эгаси том нишабини ҳамиша ўзининг ҳовлисига қаратган, қўшни деворига туташ бўлган бирор қурилма кўтариш ниятида бўлса қурилманинг баландлигини қўшнисининг розилиги билан амалга оширган ва ҳ.к. Булардан ташқари, қўшничилик муносабатларини «обраҳа», «ҳақраҳа», «шафиқ» каби одатлар белгилаган.
Мустақилликдан кейин Т.ж. меъморлигида янги қурилиш мезонлари ва қоидалари қабул қилинди. Давлат томонидан молияланадиган кўп қаватли ва коттеж Т.ж.лари билан бир қаторда якка тартибдаги шахсий уйлар, жумладан, ҳашаматли («элита») уйлар қуриш кенг тарқалди. Т.ж.ларда миллий ва «европа» услублари уйғунлашиб, янги қурилиш технологияси ва безаш ашёлари кенг қўлланмоқда.
Ад.: Воронина В.Л.,Народные традиции архитектуры Узбекистана, М., 1951; Адылов СР., Турсунов Ф.Ю. и др. Город, рожденный дважды, М., 1970; Асамов X.А., Боровков И.И., Плетнев И . Е., Жилищногражданское строительство Узбекистана за 50 лет, М., 1974; Кадырова Т.Ф., Архитектура Узбекистана, М., 1987.
Пўлат Зоҳидов, Хайрулла Пўлатов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.