Aqşda fuqarolar uruşi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 854–855-b. — ziyouz.com
Aqşda fuqarolar uruşi (1861-— 65) — 19- a. örtalarida burjuaziya hukmron bölgan Şim.dagi ştatlar b-n quldorlik hukmron bölgan Jandagi ştatlar örtasidagi kuraş. Jan. ştatlardagi quldorlik AQŞda sanoatning ösişiga tösqinlik qilardi. Jan.dagi quldorlik ştatlari qulçilikni saqlab qoliş hamda uni butun mamlakatga yoyiş maqsadida isyon kötarganlar (1861 y. apr.). Bu uruş ikki bosqiçdan iborat bölib, birinçi bosqiçi (1861—62)da Jan. ştatlar ustun keldi. Çunki prezident A. Linkoln uruşni qat'iyat b-n olib bormadi. Şim. ştatlarni yuksalib borayotganidan çöçigan Angliya va Fransiya quldorlik ştatlarini qöllab-quvvatladi. Uruşning ikkinçi bosqiçida (1863 — 65) Şim. ştatlar ğalaba qozondi. Unda keng xalq ommasi iştirok etdi. Inqilobiy-demokratik harakatlarning kuçayişi natijasida Linkoln hukumati armiyani kuçaytirdi va b. tadbirlar kördi. Uning uruşda kdtnaşganlarga unça katta bölmagan pul evaziga Ğarbda 160 akr (65 ga)dan yer beriş haqidagi (1862 y. may) va negrqullarni ozod etiş haqida (1863 y. yanv.) gi qonunlari quldorlikka qarşi kuçlarni rağ-batlantirdi, pirovardida Şim. ştatlar ğalabasini ta'minladi. Uruş burjua-demokratik inqilob tusini oldi. 1864 — 65 y.larda jan. liklarning asosiy kuçlari tor-mor qilindi va 1865 y. apr.da quldorlik ştatlarining poytaxti — Riçmond ş. egallandi. Şim. ning ğalabasi mamlakatda burjuaziya hukmronligini mustağkamladi, plantatorlar hukmronligi va qulçilikni yöq qilgan (rasman 1863 y. 1 yanv.da bekor qilingan), ğarbdagi yerlarni özlaştiriş va jadal sur'atda industrlaştiriş uçun şart-şaroitlar yaratib bergan. AQŞ hududining aksariyat qismida q. x.da fermerlik (amerikansa deb atalmiş) yöli ğala-ba qilgan. Biroq fuqarolar uruşi yersiz ozod qilingan neflarga haqiqiy ozodlik keltirmagan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АҚШДА ФУҚАРОЛАР УРУШИ (1861-— 65) — 19- а. ўрталарида буржуазия ҳукмрон бўлган Шим.даги штатлар б-н қулдорлик ҳукмрон бўлган Жандаги штатлар ўртасидаги кураш. Жан. штатлардаги қулдорлик АҚШда саноатнинг ўсишига тўсқинлик қиларди. Жан.даги қулдорлик штатлари қулчиликни сақлаб қолиш ҳамда уни бутун мамлакатга ёйиш мақсадида исён кўтарганлар (1861 й. апр.). Бу уруш икки босқичдан иборат бўлиб, биринчи босқичи (1861—62)да Жан. штатлар устун келди. Чунки президент А. Линкольн урушни қатъият б-н олиб бормади. Шим. штатларни юксалиб бораётганидан чўчиган Англия ва Франция қулдорлик штатларини қўллаб-қувватлади. Урушнинг иккинчи босқичида (1863 — 65) Шим. штатлар ғалаба қозонди. Унда кенг халқ оммаси иштирок этди. Инқилобий-демократик ҳаракатларнинг кучайиши натижасида Линкольн ҳукумати армияни кучайтирди ва б. тадбирлар кўрди. Унинг урушда кдтнашганларга унча катта бўлмаган пул эвазига Ғарбда 160 акр (65 га)дан ер бериш ҳақидаги (1862 й. май) ва негрқулларни озод этиш ҳақида (1863 й. янв.) ги қонунлари қулдорликка қарши кучларни рағ-батлантирди, пировардида Шим. штатлар ғалабасини таъминлади. Уруш буржуа-демократик инқилоб тусини олди. 1864 — 65 й.ларда жан. ликларнинг асосий кучлари тор-мор қилинди ва 1865 й. апр.да қулдорлик штатларининг пойтахти — Ричмонд ш. эгалланди. Шим. нинг ғалабаси мамлакатда буржуазия ҳукмронлигини мустағкамлади, плантаторлар ҳукмронлиги ва қулчиликни йўқ қилган (расман 1863 й. 1 янв.да бекор қилинган), ғарбдаги ерларни ўзлаштириш ва жадал суръатда индустрлаштириш учун шарт-шароитлар яратиб берган. АҚШ ҳудудининг аксарият қисмида қ. х.да фермерлик (американца деб аталмиш) йўли ғала-ба қилган. Бироқ фуқаролар уруши ерсиз озод қилинган нефларга ҳақиқий озодлик келтирмаган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.