AQŞdagi fuqarolar uruşi

AQŞdagi fuqarolar uruşi — 1861–1865-yillarda Amerika Qöşma Ştatlarida federal hukumatni qöllagan Şimoliy ştatlar (Ittifoq) bilan ajralib çiqqan Janubiy ştatlar (Konfederatsiya) örtasida bölgan uruş. Uruşning markaziy masalasi qulçilik edi: Janubdagi plantatsiya xöjaligi qul mehnatiga tayangan, Şimolda esa sanoat jadal ösib borayotgan edi. Inglizça Vikipediyaga köra, uruş Ittifoqning ğalabasi, Konfederatsiyaning tugatilişi va qulçilikning butun mamlakatda bekor qilinişi bilan yakunlangan, natijada tört million afroamerikalik ozodlikka çiqqan.12

Inglizça Vikipediyaga köra, qulçilik haqidagi uzoq yillik bahslar 1860-yilda qulçilikning yangi hududlarga yoyilişiga qarşi bölgan respublikaçi Avraam Linkoln prezidentlikka saylangaç keskinlaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, asosiy kelişmovçilik qulçilikka ğarbiy hududlarga tarqalişga ruxsat beriş-bermaslik atrofida bölgan: bunga yöl qöyilmasa, qulçilik asta-sekin yöqolib ketişi muqarrar deb hisoblangan. ÖzME ham Janubdagi qulçilik mamlakat sanoatining rivojiga tösqinlik qilganini ta'kidlaydi. Linkoln ğalabasiga javoban yetti janubiy ştat Ittifoqdan ajralib çiqib, Amerika Konfederativ Ştatlarini tuzgan; keyinroq ularga yana tört ştat qöşilgan va Konfederatsiya prezidenti Jefferson Devis boşçiligidagi on bir ştatdan iborat bölgan.

ÖzME'ga köra, janubiy ştatlar 1861-yil aprelida qurolli qözğolon kötargan. Inglizça Vikipediyaga köra, uruş 1861-yil 12-aprelda konfederatlar Janubiy Karolinadagi Samter fortini töpga tutişi bilan boşlangan. ÖzME uruşni ikki bosqiçga ajratadi: 1861–1862-yillarda Janub ustunlik qilgan. ÖzME buni dastlab Linkoln hukumati uruşni qat'iyat bilan olib bormagani, Angliya va Fransiyaning esa Janubga xayrixohlik bildirgani bilan izohlaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu yillarda ğarbiy jabhada Ittifoq bir qator muvaffaqiyatlarga erişgan va Yangi Orleanni egallagan, şarqiy jabhada esa kuraş natijasiz kelgan.

Ikkinçi bosqiçda (1863–1865) Şimol ustunlikni qölga kiritgan. ÖzME'ga köra, bunda Linkoln hukumatining ikki qonuni muhim rol öynagan: 1862-yil mayida qabul qilingan, Ğarbdagi yerlardan oz haq evaziga 160 akr (taxminan 65 gektar) yer ajratiş haqidagi gomsted qonuni hamda 1863-yil yanvaridagi qullarni ozod qiliş haqidagi hujjat. Inglizça Vikipediyaga köra, 1863-yil 1-yanvarda e'lon qilingan Ozodlik deklaratsiyasi qözğolon kötargan ştatlardagi barça qullarni ozod deb e'lon qilgan va mamlakatdagi tört million quldan 3,5 milliondan ortiğiga taalluqli bölgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, 1863-yilda Ittifoq qöşinlari Viksberg qal'asini qamal qilib egallagan va Konfederatsiyani Missisipi daryosi böylab ikkiga bölib taşlagan; şu yili general Robert Li boşçiligidagi konfederatlarning Şimolga yurişi Gettisberg jangida barbod bölgan. 1864-yilda Linkoln Uliss Grantni barça qöşinlar qömondoni etib tayinlagan, general Uilyam Şerman Atlantani olib, dengiz tomon yuriş qilgan. ÖzME'ga köra, 1865-yil aprelida Konfederatsiya poytaxti Riçmond egallangan. 9-aprelda Li Appomattoks yonida Grantga taslim bölgan, Linkoln esa 14-aprelda suiqasdçi tomonidan yaralanib, ertasi kuni vafot etgan. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, sönggi konfederat qismlari 1865-yil 26-mayda qurolini taslim qilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, uruşdan keyin Konstitutsiyaga kiritilgan 13-tuzatiş qulçilikni rasman taqiqlagan. Mamlakat Rekonstruksiya davriga kirgan: bu davrda sobiq janubiy ştatlarni Ittifoqqa qaytariş va ozod qilinganlarga fuqarolik huquqlarini beriş vazifalari hal qilingan. ÖzME'ga köra, uruş plantatorlar hukmronligiga barham bergan, ğarbiy yerlarni özlaştiriş va jadal industrlaştiriş uçun şart-şaroit yaratgan, qişloq xöjaligida fermer xöjaliklari yöli ğalaba qilgan. Biroq yersiz ozod qilingan sobiq qullar haqiqiy tenglikka erişa olmagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, bu uruş temir yöllar, telegraf, buğ kemalari, zirhli harbiy kemalar va ommaviy işlab çiqarilgan qurollar keng qöllangan ilk sanoat uruşlaridan biri bölgan. Unda taxminan 700 ming askar halok bölgan, bu AQŞ tarixidagi eng qonli uruşdir. Uruş Amerika tarixining eng köp örganilgan davrlaridan biri bölib qolmoqda.