Amerika Qöşma Ştatlari

Amerika Qöşma Ştatlari (AQSh), Qöşma Ştatlar yoki Amerika — Şimoliy Amerikada joylaşgan federativ respublika. Poytaxti — Vaşington şahri. Mamlakat 50 ştat va bir federal okrugdan iborat.

Ingliz tilidagi manbaga köra, Şimoliy Amerikaning dastlabki aholisi kamida 15 000 yil avval Sibirdan kelgan. 1492-yilda Xristofor Kolumb Karib dengizini kaşf qila boşlagaç, Yevropa davlatlari qit'ada mustamlakalar taşkil etdi; Britaniya mustamlakaçiligi 1607-yildagi Virjiniya koloniyasidan boşlangan. Özbekça Vikipediyaga köra, 18-asr örtalarida Angliya qit'aning şarqiy qismida öz hukmronligini örnatgan.

1775–1783-yillardagi mustaqillik uruşi davomida 1776-yil 4-iyulda Amerika Qöşma Ştatlariga asos solindi. Jorj Vaşington birinçi prezident etib saylandi. 1787-yilda Konstitutsiya qabul qilindi. Hudud ğarbga tomon kengaydi: 1803-yilda Fransiyadan Ğarbiy Luiziana „sotib olindi“, 1867-yilda Rossiyadan Alyaska sotib olindi.

1861–1865-yillardagi fuqarolar uruşi şimoliy va janubiy ştatlar örtasidagi ziddiyat tufayli boşlandi; şimoliy ştatlar ğalaba qozondi, quldorlik bekor qilindi. 1941-yilda Perl-Xarbordagi hujumdan söng mamlakat Ikkinçi jahon uruşiga qöşildi. 1945-yildan BMT va NATO a'zosi. 1950–1953-yillarda Koreya uruşida qatnaşdi, 1956–1975-yillarda Vyetnamda uruş olib bordi.

Maydoni — 9 833 520 km² (jahonda 3-örin, özbekça Vikipediyaga köra); ingliz tilidagi manbada umumiy maydon böyiça 4-örin deyilgan. Mamlakat şarqdan Atlantika, ğarbdan Tinç okeani bilan öralgan, şimolda Kanada, janubda Meksika bilan çegaradoş. Alyaska va Gavayi asosiy hududdan taşqarida joylaşgan.

Ğarbda Kordilyera toğ tizmasi, şarqda Appalaçi toğlari, oraliqda içki tekisliklar va Buyuk tekisliklar bor. Alyaskadagi Mak-Kinli çöqqisi 6194 m balandlikda. Missuri bilan Missisipi dunyoning eng yirik daryo tizimlaridan biri hisoblanadi; şimolda Buyuk köllar joylaşgan. Iqlim xilma-xil: Alyaskada subarktika, Floridaning janubida tropik. Kömir, neft, gaz, mis, uran, temir, oltin kabi foydali qazilmalar mavjud. Iyellouston, Yosemit, Grand-Kanon kabi milliy boğlar muhofazaga olingan.

Amerika Qöşma Ştatlari — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1787-yilda qabul qilingan. Prezident davlat va hukumat boşliği hamda qurolli kuçlar boş qömondoni. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni ikki palatali Kongress (100 senator va 435 vakillar palatasi a'zosi) amalga oşiradi. Oliy sud konstitutsiyaviy nazoratni olib boradi. Tuzumning asosida hokimiyatning bölinişi, federalizm va sudning konstitutsiyaviy nazorati turadi. Har bir ştatning öz konstitutsiyasi bor. Siyosiy hayotda Demokratik va Respublikaçilar partiyalari asosiy örin tutadi.

Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, AQSh iqtisodiyoti jahon yalpi içki mahsulotining taxminan çoragini taşkil etadi va 1890-yillardan beri dunyoda eng yirigi hisoblanadi. Iqtisodiyot postindustrial bölib, xizmatlar sohasi ustun; işlab çiqariş salohiyati jahonda ikkinçi örinda. OECD a'zolari orasida aholi jon boşiga töğri keladigan uy xöjaliklari daromadi eng yuqori.

Ingliz tilidagi manbaga köra, Amerika madaniyati asrlar davomidagi immigratsiya ta'sirida şakllangan, xilma-xil va jahonga ta'siri katta. Rasmiy til — ingliz tili; Gavayida ingliz tili bilan bir qatorda gavay tili ham rasmiy. Aholining katta qismi şaharlarda yaşaydi, mamlakatda 5 mingga yaqin özbek istiqomat qiladi (özbekça Vikipediya).