Filadelfiya

Filadelfiya — AQShning Pennsilvaniya ştatidagi eng yirik şahri. U Delaver daryosi böyida joylaşgan dengiz porti, sanoat, savdo va madaniyat markazidir.

Şaharga 1682-yilda ingliz kvakeri Uilyam Penn asos solgan. Nomi yunonça «birodarlik muhabbati» ma'nosini bildiradi (φίλος — «sevimli», ἀδελφός — «birodar»). Penn mustamlakada hamma erkin ibodat qilişi mumkin bölişini istagan. Şahar ingliz Çarlz II bergan nizomga asosan taşkil topgan Pennsilvaniya mustamlakasida joylaşgan. Penn mahalliy lenape qabilasidan yerni sotib olgan. 1701-yilgi nizom bilan u şahar maqomini olgan.

18-asr örtalariga kelib Filadelfiya savdo markaziga aylangan. Benjamin Franklin şahar xizmatlarini yaxşilaşda, jumladan yonğin xizmati, kutubxona va kasalxonalar taşkil etişda iştirok etgan.

1774-yilda Karpenters-xollda Birinçi Kontinental kongress ötgan va unda 13 mustamlakadan 12 tasining vakillari qatnaşgan. Ikkinçi Kontinental kongress 1775—1781-yillarda şu yerda işlagan va 1776-yil 4-iyulda Mustaqillik deklaratsiyasini qabul qilgan. Ingliz armiyasi 1777-yil sentyabrdan 1778-yil iyungaça şaharni egallab turgan. Şahar 1790—1800-yillarda AQSh poytaxti bölgan. 1876-yilda Jahon körgazmasi ötkazilgan.

Şahar Delaver daryosi böyida, Atlantika okeani sohiliga yaqin joylaşgan. Markaziy qismi 17-asrda Penn rejasi asosida qurilgan: şarqdan ğarbga va şimoldan janubga yönalgan töğri köçalar tarmoği, kvartallar orasida oçiq joylar nazarda tutilgan. Delaver va Skulkill daryolari tabiiy çegara vazifasini ötagan. Penn beşta jamoat boği rejalaştirgan; 1824-yilda ular skverlar deb qayta nomlangan.

Iqlimi Kyoppen tasnifi böyiça mötadil nam subtropik iqlimning şimoliy çekkasiga (Cfa) kiradi: qiş nisbatan yumşoq va özgaruvçan, yoz uzoq, dim va issiq, yoğin yil böyi yoğadi.

Birinçi manbaga köra, şahar aholisi 2002-yilda 1,5 mln. kişi bölgan va AQShda aholi soni böyiça beşinçi örinda turgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada 2020-yilgi röyxat böyiça aholi 1,60 mln. kişi, şahar AQShda oltinçi örinda deb körsatilgan. Rus tilidagi Vikipediyada ham oltinçi örin keltirilgan, aglomeratsiya aholisi esa 6 096 120 kişi; ingliz tilidagi Vikipediyada metropoliten hudud aholisi 6,33 mln. deyilgan.

Sanoati köp tarmoqli; yetakçi tarmoq — maşinasozlik (sanoat jihozlari, aviatsiya, kemasozlik, avtomobilsozlik, elektrotexnika, temir yöl vagonlari va lokomotivlar). Kimyo, farmatsevtika, neftni qayta işlaş, oziq-ovqat, tikuvçilik va poligrafiya ham rivojlangan. 1780-yilda şaharda Şimoliy Amerikadagi birinçi bank oçilgan. Filadelfiya fond birjasi mamlakatdagi eng qadimgi birja hisoblanadi.

Transport: aeroporti xalqaro ahamiyatga ega, 30-köça vokzali Amtrak tarmoğining muhim tuguni. Metropoliten 1907-yilda oçilgan va AQShda uçinçi bölgan; transportni SEPTA boşqaradi.

Şaharning asosiy tarixiy yodgorligi — Mustaqillik zali (Independence Hall), unda 1776-yilda Mustaqillik deklaratsiyasi, 1787-yilda AQSh Konstitutsiyasi qabul qilingan. Yonida mustaqillik ramzi — Ozodlik qönğiroği turadi. Elfret xiyoboni 1728—1836-yillarda qurilgan 32 uydan iborat va AQShdagi eng qadimgi turar-joy köçasi deb ta'riflanadi.

Muzeylar orasida Filadelfiya san'at muzeyi, Roden muzeyi, Pensilvaniya tasviriy san'at akademiyasi va Dengiz muzeyi bor. Feyrmaunt parki dunyodagi yirik şahar boğlaridan biri; unda mamlakatdagi eng qadimgi hayvonot boği (1874) joylaşgan. Pensilvaniya universiteti 1740-yilda asos solingan. Şahar «Rokki» filmlar turkumi kabi köplab asarlarda aks etgan, çizstek esa şu yerda ixtiro qilingan sendviç sifatida tilga olinadi.