Xyuston

Xyuston (inglizça: Houston) — AQShning Texas ştatida joylaşgan şahar, ştatning eng aholisi köp şahri va AQShdagi törtinçi yirik şahar. Şahar Harris okrugining ma'muriy markazi hisoblanadi.

Hozirgi Xyuston hududida birinçi ma'lum köçmançilar kelgunga qadar kamida 2000 yil davomida karankava va atakapa xalqlari yaşagan. Şaharga 1836-yil 30-avgustda yer investorlari — aka-uka Augustus va Jon Allenlar asos solgan. Ular şaharni Texas Respublikasining prezidenti bölajak Sem Xyuston şarafiga nomlagan. 1837-yil boşida şaharçada taxminan 12 kişi yaşagan, şu yilning may oyiga kelib aholi 1500 ga yetgan. 1837-yil 5-iyunda şahar maqomi berilgan, birinçi mer Jeyms Xolman bölgan. Xyuston 1839-yilgaça Texas Respublikasining vaqtinçalik poytaxti bölgan, keyin poytaxt Ostinga köçirilgan. Birinçi manba şaharning 1840-yilgaça poytaxt bölganini yozadi; ikkinçi va uçinçi manbalarda esa 1839-yil körsatilgan.

1840-yilda savdo palatasi tuzilgan. 1860-yilga kelib Xyuston paxta eksporti uçun temir yöl tuguniga aylangan, 1890-yilda esa Texasning temir yöl markazi bölgan. 1900-yilda Galveston dovuli sodir bölgaç, Xyustonni çuqur suvli portga aylantiriş tezlaşgan. 1902-yilda Xyuston kema kanalini yaxşilaş loyihasi tasdiqlangan, 1914-yilda port oçilgan. 1930-yilga kelib Xyuston Texasning eng aholisi köp şahriga aylangan.

Ikkinçi jahon uruşi davrida kanal böylab neft-kimyo zavodlari qurilgan. 1945-yilda Texas tibbiyot markazi taşkil etilgan, 1948-yilda bir neça hudud şaharga qöşilib, uning maydoni ikki baravardan köproq oşgan. Manbalarga köra, 1950-yillarda kondensionerlar keng tarqalişi köplab kompaniyalarning Xyustonga köçişiga turtki bölgan. 1960-yillarda aholi soni bir million kişidan oşgan, 2000-yillarda esa ikki millionga yetgan.

Şaharda sel va dovullar takroriy muammo bölib kelgan: 2001-yilda «Allison» tropik böroni, 2008-yilda «Aik», 2017-yil avgustida «Xarvi» dovuli katta zarar yetkazgan. 2005-yilda şahar «Katrina» dovulidan qoçgan New-Orleandan 150 mingdan ortiq kişini qabul qilgan (ikkinçi manbada — 240 ming).

Şahar Meksika qöltiğidan taxminan 50 km uzoqlikda, qirğoq tekisligida joylaşgan. Uning katta qismi örmon, botqoqlik va daşt örnida qurilgan. Şahar hududida bir neça daryo (bayu) oqadi; asosiysi — şahar markazidan ötuvçi Buffalo-Bayu. Kema qatnaydigan kanal Galveston orqali Meksika qöltiğiga yetib boradi. Iqlimi subtropik (Köppen böyiça Cfa), yoz issiq va nam böladi.

Şahar maydoni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada 1625,2 km² (şundan 72,3 km² suv), rusça Vikipediyada 1739,62 km² (80,9 km² suv), inglizça Vikipediyada 1659 km². Dengiz sathidan örtaça balandligi özbekça Vikipediyada 13 m, rusça Vikipediyada 15 m.

2010-yilgi AQSH aholini röyxatga olişida şaharda 2 099 451 kişi istiqomat qilgan, aholi ziçligi har kvadrat kilometrga 1505 kişi. 2020-yilgi röyxatga olişga köra aholi 2,3 mln. kişi, Katta Xyuston agglomeratsiyasida esa 7,8 mln. kişi. Xyuston AQShning etnik jihatdan eng xilma-xil yirik şaharlaridan biri sifatida tavsiflanadi.

Xyuston energetika, işlab çiqariş, aviakosmik soha va transportga asoslangan keng sanoat bazasiga ega. Şaharda neft va gaz qazib olinadi va qayta işlanadi, sintetik kauçuk, plastmassa va kimyoviy mahsulotlar işlab çiqariladi, neft-gaz sanoati uçun jihozlar tayyorlanadi. Xyuston porti AQShda xalqaro suv yöli orqali taşilgan yuk böyiça birinçi örinda. Şahar Texas tibbiyot markazi — dunyodagi eng yirik tibbiyot majmuasi — joylaşgan örin. Şuningdek, Jonson nomidagi kosmik markaz bor.

Xyustonda muzeylar tumani va teatrlar tumani joylaşgan. 1965-yilda oçilgan Astrodom dunyodagi birinçi yopiq gumbazli sport stadioni bölgan. Şaharning laqablari — «Bayou City», «Space City», «H-Town».