Gavayi tili

Gavayi tili (gavayiça: ʻōlelo Hawai'i) — avstroneziya tillar oilasiga kiruvçi polineziya tillaridan biri, Gavayi orollarining tarixiy mahalliy tili. Ingliz tili bilan birga AQShning Gavayi ştatida rasmiy til hisoblanadi.

Gavayi tili avstroneziya oilasining polineziya tillariga mansub. Unga eng yaqin tillar: tahiti, markiz, maori, rapanui, samoa va tonga tillari. Rus tilidagi Vikipediyada u malay-polineziya şoxobçasining şarqiy tillariga kiritilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, gavayi tili şarqiy polineziya tillariga yaqin, ayniqsa Janubiy Markiz orollari tili bilan aloqasi kuçli, Tahiti bilan aloqasi esa ikkinçi darajali. J. Uord (1962) tadqiqotida özaro tuşuniş darajasi markiz tili bilan 41,2%, tahiti bilan 37,5%, samoa bilan 25,5% va tonga bilan 6,4% bölgan.

Gavayi tilida asosan Gavayi orollari aholisi sözlaşgan. Özbek maqolasiga köra, 1898-yilda orollar AQSH tomonidan anneksiya qilingaç, bu tilda kundalik turmuşda faqat polineziyaliklarning avlodlari — gavayilik etnik guruhlar va metislar (175 ming kişi; 1992) sözlaşgan, hozirgi gavayiliklarning aksariyati ingliz tilida gaplaşadi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, eng yirik gavayi tilli jamoa Niihau orolida yaşaydi; 2007-yilda ona tili sifatida 300 kişi, ikkinçi til sifatida 22–24 ming kişi foydalangan. Şu manbada 1900-yilda ona tili sifatida sözlaşuvçilar 37 000, 1778-yilda taxminan 500 000 kişi deb körsatilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 2001-yilda ona tili sifatida sözlaşuvçilar ştat aholisining 0,1 foizidan kam bölgan va til YUNESKO tomonidan juda xavf ostidagi til deb tasniflanadi. Gavayi kreol (pidjin) ingliz tili Gavayida gavayi tilidan köra keng qöllanadi.

Gavayi tili 19-asr birinçi yarmida lotin alifbosiga moslangan; şu yozuvda birinçi gazeta 1834-yilda çiqqan. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, alifbo missionerlar tomonidan 1820–1826-yillarda işlab çiqilgan. Hijoviy tutuq undoşni bildiruvçi belgi okina deb ataladi, unli tovuşlar çöziqligi makron bilan belgilanadi.

Gavayi tili boy oğzaki adabiy ijodga ega bölgan. 1778-yilda Jeyms Kuk Gavayiga yetib kelgaç, til yozila boşlagan, dastlab alohida nomlar va sözlar röyxati şaklida. 1820-yilda Yangi Angliyadan protestant missionerlar kelgan. Luğat (1836), grammatika (1854), yana bir luğat (1865) naşr etilgan, Injil 1839-yilda töliq tarjima qilingan. 1839–1840-yillarda qirol Kamehameha III gavayi tilidagi birinçi konstitutsiyani joriy qilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, 1896-yilda Gavayi Respublikasining 57-qonuni ingliz tilini maktablarda asosiy öqitiş tili qilgan, gavayi tilida gapirgan bolalar jazolangan; gavayi tilida ta'lim 1987-yilgaça qayta ruxsat etilmagan. Rus va özbek Vikipediyasi anneksiyani 1898-yil deb körsatadi. Taxminan 1949-yildan tilga e'tibor ortgan; 1984-yilda gavayi tilida ta'lim beruvçi Pūnana Leo maktabgaça ta'lim muassasalari oçilgan.

Gavayi tilida beşta unli bor, ularning har biri qisqa va çöziq bölişi mumkin. Sözlar faqat unli bilan tugaydi. Til analitik: grammatik ma'nolar artikl, yuklama va predloglar bilan ifodalanadi, grammatik jins yöq. Ot köplikda özgarmaydi, uning artikli özgaradi: ka puke («kitob») — nā puke («kitoblar»). Kelişiklar örniga ot oldidan keluvçi yuklamalar işlatiladi. Urğu odatda oxirgidan oldingi böğinga tuşadi.